‹ Annales de l'imprimerie des Estienne; ou, Histoire de la famille des Estienne et de ses éditionsChapitre 7 sur 178 · Quincuplex Psalterium. Gallicum · texte numérisé non relu

Quincuplex Psalterium. Gallicum

Romanum. Hebraicum, Vêtus. Conciliatum (cum praefatione J. Fabri). — Absolutum fuit hoc quincuplicis Psalterii opus in cœnobio sancti Germani prope muros Parisienses anno a natali Christi domini4 508. Et in clarissimo Parisiorum Gymnasio ex chalcotypa Henriei Stephani officina, è regione scholarum decretorum emissum anno ejusdem Christi salvatoris omnium 1509. Pridie Calendas Augusti. Illi igitur qui absolvere & absolutum in publicum emittere dédit :

laus & gratiarum actio in secula seculorum Amen. In-fol.

Sur vélin à la Bibliothèque Royale. Acheté chez Mac-Carthy, 400 fr.

Très bel exemplaire; c'est celui qui fut présenté au cardinal Briçonnet , dont les armes sont peintes sur le litre, et sur le premier feuillet du texte. Il doit en exister encore trois autres exemplaires.

HENRICUS STEPIIANUS PRIMUS. 1509-10

Cette réunion de cinq versions latines du Psautier a quelquefois été crue une édition polyglotte, erreur que n'a point faite M. Brunet qui y ajoute convenablement le mot latine.

Gallicum est la version alors adoptée dans les Eglises de France. C'est la seconde de St.-Jérôme (actuellement nommée laVulgate), par lui faite à la prière de Paula et d'Eustochius : Romanu m* celle qui sechantoità Home et dans les autres églises du rit romain : Hebrœum est la version faite par le même St.-Jérôme, [ad petitionem Sopkronii) et suivant de plus près l'hébreu. Fétus, la plus ancienne, nommée aussi Itala Fétus, est celle qui étoit le plus généralement adoptée avant celle de St.-Jérôme; et enfin Conciliatum est le Psautier Gallicum corrigé en quelques endroits pour le rapprocher du texte hébraïque, ou pour en améliorer la diction.

Cette explication est donm'e par l'éditeur J. Lefebvre, dans son épitre ou dédicace au Card. G. Briçonnet, mise en tète du volume.

Les trois premiers textes sont en trois colonnes, et font le corps de l'ouvrage ; les deux autres viennent à la suite, en deux colonnes, et en plus petit caractère : l'impression est belle, en rouge et noir.

Le volume commence par six feuillets contenant le titre, la préface, les trois prologues de Saint- Jérôme pour les trois versions qui sont plus ou moins complètementson ouvrage, et deux tables des Psaumes. Dans la réimpression de 1513 les pièces préliminaires sont plus nombreuses et occupent douze feuillets, y compris celui du titre.

La Caille, p. 78, et quelques autres d'après lui, croient qne l'impression de ce volume avoit été commencée dans l'abbaye de S. Germain des Prés; mais les mots absolutum opus, qui d'ailleurs n'ont point cette signification , ont rapport à l'arrangement et combinaison du livre, et point à son impression.

2. Ricoldi. Ord. Praedicat. contra sectam mahumeticam libellus. Per Bar-

* Malgré l'adoption obligée du texte de la Vulgate, le Saint— Siège a continué dans la Chapelle Sixline l'usage de ce Psalttrium Romaniim dont une édition Faticane, de 1593, in-8, a été payée 18 liv. 10 sh. à ma vente al dîne, laite à Londres, en IS28.

tholomaeum Picernum o graeco in latinum conversus. Etcujusdam diù caplivi Turcorum provinciae septem Castrensis, de vita et moribus eorundem libellus. — Impres. Parisiis in officina Henrici Stephani è regione scholarum decretorum sita Anno Christi Dei persanguinem Testamenti sui & Evangelium œternum ubique credendum et venerandum Salutaris nostri m. d. vrai, quarto Cal. Dec. In-4.

A la Bibliothèque Royale, trois exemplaires imprimés sur vélin : le premier présenté à Louis XII, en 1510, par Guill. Parvy (Petit), sou confesseur. Il est orné d'initiales en or et couleurs.

Le second vient de la Bibliothèque du Collège de Navarre, et le troisième de celles de La Vallière et de Mac-Carthy où il fut payé 100 fr. Il est plus grand de marge que les deux autres.

Dans le Catalogue très bien fait des livres imprimés sur vélin qui sont à la Bibliothèque Royale , par feu Van-Praet , de regrettable mémoire, à la date du second exemplaire on lit 1589, et 1502 à celle du troisième , mais ce sont de simples fautes typographiques, tout-àfait sans conséquence , et ne pouvant être l'occasion d'aucune méprise.

3. Cosmographia Pii Papae in Asiae & Europse eleganti descriptione. Asia historias rerum ubique gestarum cum locor. descriptione complectitur. Europa temporum autoris varias continet historias. — Impressa per Henricum Stephanum impressorem diligentissimum Parisiis è regione scholae decretorum , sumtibus eiusd. Henr.etloh. Hongoti vi. Id. Octobr. m. d. ix. In-4.

Cette compilation est de Geoffroy Tory, de Bourges , qui peu après fut libraire , et auteur du singulier et savant livre Le Champ- Fleiuj, 1529, in-4.

1 . Toannes Major in primum Sententiarum. — Impressum & exaratum est hoc opus Parisiis per Henricum Stepha-

1510. IIENRICUS STEPHANUS PRIMUS.

num impensis honestorum virorum Iodoci Badii Ascensii, Ioannis Parvi et magistri Constantini Leporis Anno domini millésime- quingentesimo decimo die aprilis penu.ltimo. In-fol.

2. Egregii Patris et clari Theologi Richardi quondam devoti cœnobitae sancti Victoris juxta muros Parisienses de superdivina Trinitate Theologicum opus Hexade librorum distinctum, et capitum xv. Decadibus. Adjunctus est Commentarius. — Hoc opus compositum fuit in cœnobio sancti Germani prope muros Parisienses anno Christi salvatoris m. d. x. & emissum in officina Henrici Stephani eodem anno Christi Domini , mensis Julii die xix. In-4.

L'éditeur est J. Lefebvre, Jac. FaberSlapulensls; et par une pièce de vers de Michel Humelberg placée à la fin du volume, et qu'il adresse à lieatus Rhenanus, on voit que la mise en ordre, collatlo, de cette édition est son ouvrage.

Sur vélin , à la Bibliothèque Royale , venant de La Vallière et de Mac-Carlhy, payé 140 fr. à la vente de ce dernier.

3. Bernonis Abbatis Libellus de officio missse quem ediditRhomae. Sacerdotes studiose legant. — Parisiis ex officina libraria Henrici Stephani anno Christi Salvatoris , qui est Altare , Victima , & Sacrificium nostrum , Superbenedictus in secula seculorum. m. d. x. Nono Cal. Decembris. In-4.

4. Libri Logicorum Aristotelis , Boetio Severino interprète, & Paraphrases in eosdem cum adjunctis adnotationibus , ordinatore Iacobo Fabro Stapulensi ; ex secunda recognitione. — Parisiis in officina Henrici Stephani m. d. x. Quarta Aprilis. Fortuna opes auferre , non animum potest. In-fol. 4 5 s.

La première édition, par le même H. Estienne est de 1503. Les premiers Imprimeurs laissoient leur premier feuillet tout-à-fait blanc afin que chacun pût à son gré y faire écrire, dessiner ou peindre. Peu après on songea à

imprimer sur ce premier feuillet un intitulé qui d'abord étoil fort concis, et quelquefois en un seul mot. Comme tout se perfectionne, il vint ensuite à l'idée de faire sur cette page d'entrée une manière d'annonce de tout l'ouvrage, soit en un long sommaire, soit en un emphatique panégyrique, et c'est ce qui a été fait en tète de ce volume dont le verbeux encomium ne mérite vraiment pas d'être transcrit. Le bon goûta toujours t'ait justice de cet expédient quelquefois encore employé, mais qui n'a jamais manqué de paroître ridicule.

5. In hoc opère continentur totius Philosophiee naturalis Paraphrases : adjectis ad literam Scholiis declaratae & hoc ordine digestae. Introductio inlibros Physicorum. Paraphrasis octo Physicorum Aristotelis. Duo dialogi ad Physicos lib. introductorii. Paraphrasis quatuor de cœlo & mundo completorum.

Paraphrasis duorum de generatione & corruptione. Paraphrasis quatuor meteororum completorum. Introductio in libros de anima. Paraphrasis trium de anima completorum. Paraphrasis libri de sensu & sensato. Paraphrasis libri de memoria & reminiscentia. Paraphrasis libri de Somno & Vigilia. Paraphrasis libri de longitudine & brevitate vitae. Introductio Metaphysica. Dialogi quatuor ad Metaphysicam Introductorii ; (Authore Iacobo Stapulensi cum ludoci Clichtovei , ipsius discipuli, annotatiunculis.) — Ex officina Henrici Stephani. — à la fin : In Aima Parhisiorum Achademia per Henricum Stephanum e regione schole decretorum commorantem. Anno Christi piissimi Salvatoris entis entium summiqueboni m. d. x. vicesima secunda Octobris. In-fol.

6. Decem librorum moralium Aristotelis très conversiones. ( Haec opéra hic continentur ad invicem hoc ordine conciliata). Primo, Decem libri ethicorum Aristotelis ex traductione Argyropyli Byzantin i cum Iacobi Stapulensis commentariis. Secundo, Magna Moralia Aristotelis interprète Georgio Valla Placen-

HENIUCUS STEPHANUS PIUMUS.

tino. Tertio Dialogus(Leonardi)Aretini ad Galleotum. Quarto , Artificialis Introductio per modum Epitomatis in decem libros ethicorum. Quinto, Decem ethicorum Aristotelis ex traduclioneLeonardi Aretini. Sexto , itidem ethicorum libri decem ex antiqua traductione. — In almo studio Parisiorum, impensis sumptibus et diligentia Henrici Stephani. Anno ab incarnatione Domini virtutum m. d. x.

Die x. mensis Decembris. In fol. 15 s.

La première édition est de 1505, il y en a une troisième , de 1516 , aussi in-fol. , plus une autre de 1514, in-8, ne contenant que la première des trois Conversiones des Éthiques.

7. Iacobi Almaini Senonensis, Theologi Parisiensis , Moralia. — Parisiis ex officina Henrici Stephani. m. d. x. In-4.

8. Iàcobi Fabri Epi tome in duos libros Arithmeticos Severini Boethii. — Emissu m ex officina Henrici Stephani. Anno Christi Salvatoris omnium m. d. x. décima quinta die Martii. In-fol.

Sur le titre les armes de l'Université, que l'on voit aussi sur plusieurs autres volumes imprimés par le même Henri.

Maittaire, Ann. II, 216, s'embrouille un peu dans une explication qu'il fait au sujet de ce livre, et qui donneroit à croire que le volume porte les deux dates de 1503 et 1510. Son erreur vient de ce qu'il aura eu en main un exemplaire mêlé des deux éditions de ces deux années. Pour être exact, il suffisoit de dire que la réimpression de 1510 contient tout ce qui est dans le volume de 1503. V. ci-dessus, p. 1, à cette date , pour le long énoncé du titre que je ne reproduis ici qu'en partie.

9. Caroli Bovilli Samarobrini viri doctissimiTractatusvarii,scilicet : Liber delntellectu , de Sensu. 25 Oct. 1509.

— Liber de nichilo. 26 Nov. 1 509.

— Ars Oppositorum. 29 Nov. 1 509.

— Liber de Generatione. 21 Dec.

— Liber de Sapiente et Insipiente. 1 3 Nov. 1509.

— Liber de duodecim numeris. 16 Maii. 1510.

— Epistolarum liber.

— Liber de mathematicis rosis. 8 Ian.

— Liber de numeris perfectis. 9 Ian.

— Liber de Geometricis corporibus.

14 Ian. 1509.

— Liber de mathematicis supplementis. 18 Ian. 1509.

— Editum est universum hoc Volumen Ambianis in Aedibus reverendi in Christo patris Francisci de Hallewin eiusdem loci Pontificis : & emissum ex officina Henrici Stephani impensis eiusdem & Ioannis Parvi in chalcotypa arte sociorum. Anno Christi Salvatoris omnium m. d. x. Primo Cal. Februarii.

Parisiis. In-fol. 10 s.

Avec fi g. en bois, et les armes de l'Université sur le titre.

Chai les de Bouvelles , ou Bovelles , chanoine de Noyon.

10. Pauli .Eginetse Praecepta salubria Guilielmo Copo Basiliensi interprète. — Parisiis ex^fficina libraria Henrici Stephani Anno Christi Salvatoris m. d. x.

Quarta Aprilis. In-4. 2 s.

Avec une préface du traducteur ad Germanum de Canay Cadurcensem Episcopum.

Elle m'a paru trop singulière pour ne pas suivre l'exemple de Maittaire qui , dans ses Ann. Typ. II, 207, en rapporte une partie:

« Medicinam non infimam Philosophie partem, fœlici illo sreculo, quum florerent bonae litera;, summopere cultam, nescio quo pacto,

humanarum literarum studiosi negligunt

nisi si id est quôd adeô barbarorum fecibus obliterata est, ut nemo cultioris literaturœ studiosus vel minimo, ut inquiunt, digito eam altingere dignetur. Qua de re paucos hodie videas magni nominis viros, qui ad ultimam usque senectam perveniant. Sanè nostro œvo Picus Mirandula rerum naturae miraculum , atque Angélus Politianus, qui unus à Gothorum injuria linguam Latinam vindicare potuisset , ideo per œtatis vigorem immatura morte nobis sublati sunt , quôd non justam medieina? in suis lucubrationibus rationem habuerunt Hujus nominis Pythagoras ,

Kmpedocles, Democrilus , Diodes Caristius , Praxagoras , Chiysippus , Plato , Dionysius Hcracleotes, Xenocrates Plalonicus, Carneades , Clcanthes , Xenophanes Colophonius , summi philosophi in Ultiraa seneclute mortem obiérunt. Aristoteles verô ipse , qumn alioquin nalurali stomachi infirmitati crebrisquc morbidi corporis offensionibus obnoxius csset, ob animi tameii magnitudinem , quani ex medicinœ scientia conceperat, contra opinionem hominum , ad sexagesimum usque pervenit annum. Id verô nostro aevo ob hanc maxime causam contingere solet nemini , quôd summorum Medieorum monumenta , Hippocratis inquam, Galeni, Ruii, Oribasii, Pauli , Alexandri , pulveribus obsita jacent negligunturque ; ac barbarissimi quique vel temporum injuria , vel circulatorum avaritia inducti , iilorum loco habentur in precio. Ergo quum magna jam antiquorum oplimorumque voluminum , tum Oratorum & Poetarum, tum Philosophorum, copia Aldi Manutii viri undecunque doctissimi industrià nobis restituta sit, laboraudum esse duxi, ut Medicinœ quoque Auctores ad Pristina dignitatis lucem resurgant. Igitur Grœcarum lilerarum prima rudimcnta, quae jampridem in Germania sub Mithridale & Courado Celte degustaveram , sub utriusque Linguae doctissiinis prœceptoribus Joanne Lascari atque Erasmo Roterodamo in Parisiorum Academia excolere tentavi. Sed ob eorum pracipilem in Italiam abitum operam ferè lusissem, nisi mox Hieronymum Alexandrum , Graicre , & Latinœ, & Hebraicae, adde etiam, Chaldaicœ, doctissimum perpetuum annum Poetas & Oratores (absque enim horum diligenti lectione nullus facile Grœcas literas discere posse speret) givecè legentem audivissem. Cujus praeceptis formatus , ut studiorum meorum frugem aliquam reponerem, Theodorum Gazam atque Nicolaum Leonicenum quanquam longo admodum inlervallo , imitari , ac veteres , eosque , eruditissimos Grœcos Medicos pro virili restiluere visus sum. Atque in primis Paulum jEginetam »

C'est le premier des sept livres dont se composent les écrits de cet ancien médecin.

Un exemplaire imprimé sur vélin se trouvoit chez Askew, à la vente de qui il fut payé 11 liv. st. en 1775.

1 1 . Christophori Longuolii Parisicnsis Oratio de laudibus divi Ludovici , atque

Francorum , habita Pictavii in cœnobio fratrum minorum Anno Domini 1510. — Imprcssum per Henricum Stephanum e regione scholae decretorum. In-4.

L'Epître dédicatoire de Longol'uis ad F/anciscum Falesium Ducem (en 1515, François I") est datée Pictavii Notiis Sept emb ris anno mi/lesimo quingcntesimo decimo, et l'impression dont la date n'est point indiquée aura indubitablement été faite dans celte même année 1510.

Cet estimable littérateur , mort à 32 ans , est quelquefois nommé en latin par les François Longuolius ( de Longueil ) et toujours Longolius par les Italiens.

M. D. XI

\ . Contenta. RicoldiOrdinisPraxlicatorum contra sectam Mahumeticam, non indignus scitu Libellus. Cuiusdam diù captivi Tureorum, Provinciae septem Castrensis de vita et moribus eorundem alius non minus necessarius Libellus. Adiunctus est insuper Libellus de vita et moribus Iudœorum. — A la fin des deux premiers Libelli : Libellorum de Impugnatione legis Tureorum et de moribus eorum : impressorum Parisiis in Officina Henrici Stephani Finis. Anno Christi Dci per Sanguinem Testamenti sui Salutaris nostri m. d. xi. xvi. Aprilis. — Sequitur de vita et moribus Iuda?orum Victoris de Carben olim Iudaei, nunc Christi miseratione Christiani Libellus. Et à la fin du volume : Libelli de vita et moribus Iudaeorum Domino Victore, nunc Sacerdote Christ iano , olim Iudaeo , et totius Operis finis. Ex Officina Henrici Stephani è regione scholarum Decretorum sita. Anno Domini m. d. xi. ultima Aprilis. In-4. 3 s.

Maittaire, Ann. Typ. TI , 221 , fait deux volumes séparés de ces opuscules qui parois sent devoir n'eu former qu'un seul.

Page 1