FRAGMENT D'UN TRAITÉ INÉDIT SUR L'UNION AVBG

l'ntbllrct.

(D*aprè8 les mss. de la Bibl. imp. 6510, anc. fonds, f. 291, et Saint- Marc de Venise, c) assis VI«, ifi 52, f. 324 Y^.)

ineipit epistola AverraysiU inteilectu,

Intentio nostra in hac distinctione est quod prasbeamus omnes vias claras et demonstrationes firmas quaB faciunt scire quaBstionem magnam et fortunium sublime, scilicet si conjungatur intelligentia operans cum inteilectu materiali, donec est in corpore, adeo quod in hac manerie opus hominis sit ipsius ista proprietas ex omni parte, secundum quod ipsum est esse intelligentiarum primarum abstractanim. £t hsec est illaqusestio quam philosophus in libre de Anima promiserat declarare; et adhuc non pervenit ad nos illud, et quod ponam in hac demonstratione est id quod recipiam a Domino, cui det Deus longam vitam. Et si rationabilia fuerint haM^ quse dicentur hic, referantur ad ipsum, et si inventum fuerit aliquid non i*ationabile, 4referatur mihi. Et ego dico quod locus iste non est meus, sed induxit me ad hoc obedientia quidem mandatorum suorum quœ ipse mandavit mihi. Contentio facta fuit de hac quaestione ut scriberem de ipsEy et etiani ob hoc quod spero remunerari ab eo, et

466 APPKIIDIGI.

quia ipse scripsit super hanc quaestioaem in plaribos locis, Toluit ut dicto aggregaretur totum quod dictum fuerit, et inveoireoUir quaodam inea qua non scripta fuerant. Et si quid novi speculari potuerit in ea, apponamns in hac demonstrationo. Et nos concedimus hic qaicquid potest concedi de hiis qu» probantur in libro de Anima, quoniam hsBC qudBStio est causa omnium quae dicuntur in ij so libro. Dicamus quod haec quaestio probatur tribus viis. Et liaec est via quam narravit Alexander in démonstratione sua de intellectu, et dixit quod illa via perquam incessit philosophus in hac causa

Aspice ergo hoc secretum divinum et hanc subtililatem venerabilem, quam admirabile est I Et laudalus sit ipse Deus qui dédit unicuique rei jus suum, et hoc qaod dix! rétro de intellectu est ex honorabilibus verbis quae ▼ocantur dissolutiva, et illa sunt prima id est maxima verborum qu» yocantur œmposita, et haecest Tiasumpta ex polenliaetactu

Et iste intellectus qui est in actu est quem homo in ae licet in fine apprehendit, et iste est intellectus qui yoca* tur quœsitus, et est complementum et actus, et quod yles primum polens fuit ad illum. Et propter hoOt hora qua renovata fuit forma, renovata fuit in eo potentia ^paratarum formarum, quousque descendit vel ascendil de complemento ad complementum, et de forma ad formam nobiliorem et propinquiorem ad actum, adco quod in fine perveniat ad hoc complementum et ad hune actum in quo nullatenus misoeatur potentia aiiqua. Et quum homo ipse cni proprium est hoc complementum est ipse nobilior omnibus rébus aliishic inventis, quoniam ipse est liga* mcntum et continuatio inter res inventas sensatas defec* tivas, scilicet quod semper in eorum actu admiscetqr

At»PBNDIGB. 467

potentia, et Inter reft inventas nobiles, in quibus nequà^ quam in eoram actu admiscetur potentia, et eonim suni intelligentiGB pur» abstractae. Et convenit esse quod totum quod est in hoc seculo creatum est propter hominem, et totum ei deservit, quoniam ipsum primum cornplementum quod fuit in yle prima in potentia creatum fuit. Demonstralum est ergo quod injuste facit qui segregat hominem a scientia, qu» est via ad habendum hoc complementuro, quoniam non est dubium quod qui facit hec contradicit inventioni vel Intentioni creatoris in in* ventione hujus complementi. Et quemadmodum fortunatus est qui consumit tempus suum servitio seu studio, et appropinquat ei laudatus, sic ille in hac approximatione. El hoc est id quod ego vidi ponendum in bac dubitatione, et si aliquid renovatum fuerit, in hocapponam id, si Deus voluerit. Et laudatus sit Deus, et perducat nos ad id quod sit voluntas ejus, et inducat nos ad id ad quod nos sumus formati primo et postea, et hoc est in vila et in morte.

Explicit.

FKAOttlIlT DU TRAITÉ BBS BRRBUB8 DBS PBlLOSOPflBS DB QILLBS DB BOMB, BBLÀTIB A AVBBBOftS.

(0*apr{« le ma. SOft de Sorboime.)

CapUtUum qiMrtum de eolUcHone errorum Attrroys eommentatoris. Omneserroresphilosophiasseruit, immo cum majori pertinacia, et magis locutus est contra po-* nentes mundum incepisse quam philosophus fecit, immo sine comi aratione plus est arguendus ipse quam philoso* phtts, quia magis directe fldem nostram impugnavit, os-* lendens esse falsum cui non potest subesse falsitas, eo quod innitatur prim» veritati. Praeter tamen errores philosophie arguendus est quia vituperavitomnem legem,

Ut patet ex ii et xi [Metaph.], abi vitupérât legem Christianorum, scilicet legem calholicam nostram» et etiam legem Sarracenorum, quia ponunt creationem rerum et aliquid posse fieri ex nichilo. Sic etiam vitupérât le^s in principio lertii Physicorum, ubi vult quod contra codsuetudinem legum alii negant principium per se, non negantes ex nichilo nichil fieri, immo, quod pejus est, nos et alios tenentes legem derisive appellat loquentes et garrulantes vel garrulatores, et sine ratione se moyentes. Et etiam in viii Physicorum vitupérât leges, et loquentfê in lege sua appellat voluntates, eo quod asserant aliquid posse habere esse post non esse. Appellat etiam hoc diclum voluntatem, ac si esset ad placitum tanlum et sine omni ratione, et non solum semel et bis, sed pluries, ut in eodem vni® contra leges creationem asserentes in talia perrnmpit. Ulterius erravit in vu MetaphysicsB, dicens quod nuUum immobile transmutât mobile, nisi mediante corpore transmutabili, propter quod angélus non potest nec posset unum lapidem inferius movere. Quod si aliquo modo sequi posset ex dictis philosophi, ipse tamen non adeo expresse hoc negavit. — Ulterius erravit dicens in xii Metaphysicae quod potentia in productione alicujus non potest solum esse in agente, vituperans Johannem Christianum, qui hoc asseruit. Estenim contra veritatem hoc, et contra sanctos, quia in aliquibus factis tota ratio facti est potentia facientis. — Ulterius erravit dicens in eodem XII a nuUo agente posse progredi immédiate diversa et contraria, et ex hoc vitupérât loquentes in tribus legibus, scilicet Christianorum, Sarracenorum et Maurorum, qui hoc asserebant. — Ullerius erravit in dicto xii, dicens quod omnes substantiaB intellectuales sunt seternaB et actio pura, non habentes admixtam potentiam, cui sententia^ ipsemet a veritate coactus contradicit in tertio de Anima, dicens nuUam formam esse liberam a potentia simpliciter

nisi forma prima ; nam omnes alisB formaB divers! fican tu r et essentia et quiddilate, sicut ipsemet subdit.-- Uiterius erravit in dicto xii, dicens Deum non sollicitari nec habere curam sive providentiam individuorum hic inferias existentium, adducens pro ratione quia hoc non est conveniens divinsB bonitati. — Uiterius erravit negans triniUitem in Deo esse, dicens in dicto xii quodaliqui putaverunt trinitatem in Deo esse, et voluerunt evadereper hoc et dicere quodsunt très et unus Deus, et nesciverunt evadere, quia quum substantia fuerit numerata, congregatumerit unum per unam intentionem additam, propter quod secundum ipsum si Deus esset trinus et unus sequeretur quod esset compositus, quod est inconveniens. — Uiterius erravit dicens Deum non cognoscere particularia, quia sunt infinita, ut patet in comniento suo super illo capitulo, Sententia Patrum, etc.— Uiterius erravit quia negavitomnia quae Lie inferius aguntur reduci in divinam sollicitudinem, sive in divinam providentiam, sed secundum ipsum aliqua proveniunt ex necessitate materisB absque ordine talis providentiae, quod est contra sanctos, quia nichil hic agilur quod penitus effugiat hune ordinem, quia omnia quaB hic aspicimus vel divina efficit providentia, vel permittit. — Uiterius erravit quia posuit unum intellcctum numéro in omnibus hominibus, ut ex tertio de Anima. — Uiterius quia ex hoc sequebatur intellectum non esse formam corporis. Imo dixit in eodem tertio quod a^quivoce dicebatur actus de intellectu et aliis formis, propter quod cogebatur [dicere] quodhomo non poneretur inspecie per animam intellectivam sed per sensitivam. — Uiterius ex hoc fundamento posuit quod ex anima intellectiva et corpore non constituebatur aliquod tertium, et quod non flebat plus unum ex tali anima et corpore quam ex motore cœli et cœlo.

Capitulum quintum in quo summatitn^ etc. Omnes

470 APFBNDIGB.

aut0in erroreft commenlatoris, prêter errures philosophi suDi hU : — Quod nuUa lex est vera, licet possU esse utilis; ^ quod angolas nichil potest moTere, nisi cœlesle cofpus immédiate; — qaod angelua est actio pora; -* quod io nuUa factione, toia ratio facti est poteotia facientis; —quod a nullo agentê possint simul progredi immédiate diversa; -*- quod Oeus noD babet provideiitiam aliquorum parlicularium ; «— quod in Deo non est thnitas; •— quod Deus non cognoscitsingularia; — qood aliqua proveuiunt a necessitate materiœ, absque ordine divinae provideuliae ; — quod anima intellectiTa non muK tiplicatur multiplicatione corpomm, sed e^i una numéro; ^ quod bomo non ponitur in specie pcr animam sensiiivam ; — quod non sit plus unum ei anima ioiellectiva et corpore.

Vin

IIP08ITI0H DB LA DOCTBIHB AVBRBOÎtTIQOB DK lHhTBLLBCT, PAB BBHVBNDTO D*IM0LA (TBADOCTIOH ITALIBNlfB}.

(D'aprèf le ms. de la Bibl. imp. Suppl. tt. Ai4Si anden n« 7002*,

E per chognicione di questo errore prima ci chonviene sapere che Averoys disse la inteleluale natura essere s.iparata da ianima, et disse che ë irradiata sopra lanima del huomo» si chôme la lucie del sole irradia sopra il perapichuo. £ di quella irradiatione dicieva le forme intelligibille entrare nellaninia, si chôme de la lucie del sole va e dischore chose visibile in el perspicbuo. Et a questo modo dicieva moltiplicharsi lo intelletto si chôme ai moltiplicha la lucie del sole, sechondo chôme sono le chose illumioale sopre le quale vae. E chussi le ditte chose illuminate sotratle, non rimane seno uno solo nome del sole, chussi manchando gli huomini, dicieva uno intelletto

AFFBNDIGB. |7<

perpetoo inchorruptibile essere lassato da gli hoomini. E questo pessimo errore molto fu biasimato da Alberto Magoo in suo libro : De anima. Et alor se segoirrebbe che in numéro non fusse se non una sola anima vegietativa in tuUi, e che non fusso per numéro se non una sola sensitiva. Et per consequens sarrebbe una sola digiestione et uno acresimento, et uno vedere, et una memoria, la quale chosa ë troppo absurda e degna de ongni derisione. E noy Yedemo eciandio che la virtù e la sapientia e la beatitudine alora viene a stato de perflctione» quando la virtù orghanicha e le membre chomincia ad indebolirsi, quando si yene a vechiezza.

E qui per nostra intelligientia dobiamo sapere che lo intelletto possibile ë alto e nato a ricievere tutte le chose intelligibille, chôme la tavela rasa ë atta a ricievere la pentura. Et ë luocho de le specie intelligibille al quale si move le chose intelligibille per la lucie de lo intelletto che fa chôme i cholori per la luçie del sole si move in perspichuo» unde lo intelletto agiente ë pêrQcione de lo intelletto possibile, e lo intelletto agiente illumina el possibile come fa il lume diafano. Et ë forma possibile, e chussi tu vedi che lo ë due intelletti, cio ë il possibile e lo agiente. E questi due sono uno, chôme son le chose chomposite, ma in operatione sono divisi e diversi. Et in questi due ianima ë perfelta substantia, la quale sempre sta inchorupta. E qui lo intelletto possibille ex lumine agentis doventa spechulativo.

FEAGIBNT DK LÀ XXXIll® LEÇON DE PEÉDÉEIG PEHDA8I0

8U1 LE TRAITÉ DE L'aME.

(D'après lo ms. 1304 de la Bibliothèque de rODiversité de Padoae.)

lù scx paries divisa est digressio commenti qnÎDti. lo prima, posila differentia inter iotellectum possibilem et primam materiam, Averroes docuit, quibus rationibas possimus ostendere intellectum non esse corpus aat virtutem in corporc, ex sententia Aristotelis, cujus ejusdeni sententisB dixit fuisse Themistium et Theophrasium, et ostcndit quomodo isti evaserint a quadam dubitatione, quse erat, quomodo intellecta speculativa sint nova exis- ' tente possibili, et agente aeterno. In secunda parte, proposuit dubitationes adversus determinationem factaxn. In tertia, versatus est circa opinionem Alexandri, Abubacher et Avempace. In quarta, solvit dubitationes propositas. Très autem erant prsecipua. Prima, si possibiiis intelleclus aeternus est, quomodo intellectus speculativus novus erit? Solvit, intellectum speculativum, quantum sit ralione possibiiis, a3ternum esse; sed ratione phant.ismatum dicit ipsum esse gencrabilem et corrupUbilem. Atque hucusque pervenimus. Succedit secunda dubitalio principalis, quam tractât et dissolvit, qn» erat postrema perfectio intellectus, id est aclus secundus operationis intellectus, quse operatio est ipsa intellectio. Intelleclio igitur est numerata ad numerum singularium bominum, id est unusquisque habet suam propriam operationem; unusquisque nostrum, quae intelligit, ea inteiligit sua propria operatione. Si ergo operatio est numerata, ergo etiam prima perfectio, ergo virlus operans intelligens erit numerata, ita ut unusquisque habeatsuum

proprium intellectum ; quod si erit (dicebat Averroes], intellectus erit materialis : quomodo ergo servabimus unitatem intellectus cum pluritate intelligibilium? Et quia baec dubitatio postulat examen illius diiBcultatis, an intellectus possibilis sit unus in omnibus nec ne, idcirco Averroes tractât banc dubitationem, et ponil rationem ex utraque parte. Primum ostendit intellectum necessario esse unicum in omnibus bominibus, quas fuit ejus sententia. Et affert banc rationem. Si intellectus (loquitur de possibili) esset numeratus ad numerum individuorum, esset (inquit Averroes] aliquod hoc, id est aliquod particulare, delerminatum, corpus, aui virtus in corpore^ et tune subdit : Si hoc esset, esset quid intellectum potentia: nam materialia ex Aristotele in hoc m® [libre], 46° textu, dicuntur intellecta potentia : esset ergo potentia intelligibile; si potentia intelligibile, ergo, inquit Averroes, esset subjectum movens intellectum ; sensus etiam esset res natura movens intellectum, quia materialia sunt objecta intellectus ; esset ergo objectuin intellec* tus movens intellectum, si esset objectum movens; ergo non esset recipiens, quia, inquit Averroes, nihil recipit se ipsum, idem non potest esse recipiens et receptum. Si ergo esset res recipienda, non esset recipiens, et tamen intellectus est recipiens. Ista est deductio Averrois pro unitate intellectus.

Sciatis secundum veritatem, simpliciter loquendo, secundum principia verde philosophiae, secundum Anstotelem et Alexandrum, intellectum esse plurificatum, UDumquemque babere suum proprium intellectum (Averroes non babuit meum, nec ego suum], quum intellectus sit potentia animœ, qna^ est vera forma constituens nos in vera specie, et proplerea numerata et plurificata ad numerum uniuscujusque nostrum. Fuit quidem difîerentia inter veritatem, vera principia philosophiac, et

474 ArrENDiGi.

Alexandrum et Aristotelem ex altéra parle, quia 8UDt, non cognosoeoiefl banc naturam communicatam corpori a Deo creatam : sed conveniont in boc, ut exifl* timent intellectum esse plurifi<»ium , et particularem noslr» formaB. Propterea ratio solvitur facile, et secundum prîBCipia pbilosophisB, et secandum doctrinam Alexandri. Prioinm seoundam principia Ter» pbilosopbis, soMte rationem Averrois hoc modo. Qaum dicit : Si esaet plu-» riflcatus, esset aliçuid hoc; ai per aliquid hoc intelliga* tur aliquid appropriatum haie et non illi, at ait meus el non tuus : consequentiam concedite, et est verissima. At si intelligat, quod sit plurificatus in isto sensu ut sît Tirtus dependens a materia, negate consequentiam. Non necessarium est, quamTis sit plurificatus, ut depcodeal a materia. 0 ! dicetis, plnralitas numeralis est ratio materias. Respondeo, hoc esse in duplici sensu : vel quia forma ista sit constituta, ut sit forma determinati corporis, habens habitudinem ad hoc, et in hoc sensu potest dici actus bujus corporis : non propterea dependet ab illo. Calcea efficitur a sutore, ut aptelur pedi, non tamen dependet a pede. Sic intellectus est forma a Deo consti^ tuta, ut aptetur corpori, non tamen dependens ab hoc corpore. Ergo si per materiale intelligat ut coapletur, concedite consequentiam; at si intelligat, quod sit materiale ut dependeat, negate consequentiam. Quum subdit : Ergo esset quid polentia intelligibile, respondete cum D. Thoma prima parte SummaB, quaestione 87*, articulo primo : Ista res est potentia intelligibile, nam intelligit se intelligendo alla. Sed notate, quod dicitur potentia intelligibile, non quod sit primarium objectum, in quod primo potentia respicit. Est objectum intelligibile secundario et reOexe, et intelligendo alia intelligit se. Et hoc modo dici potest potentia intelligibile. Quum subdit : Ergo esset moTens, respondete : esset objectum movens

AFPBNDICS, 475

non primario, in qaod potentia per se primo respiciat, sed secundario et réflexe : in quo sensu vix possumus dicere, ut sit movens. £rgo idem recipi^ret se, consequcntia pauci yaloris* Bl quod inconveniens est hoo, quod idem recipiat se? Jam hoc ostendt, praesertim in iis quaB potentia secundario respiciu Oculus est flguratus, habet conjunotionem realem cum figura, non pitest crgo spiritualiter recipere figuram. Consequentia nullius valoris. Quare non tollitur, quin possit recipere se spiritualiter. Hoc alias declaravi. El hoc sit dictum s^cundum principia verse philosophis. Secundum Âlexandrum etiam idem dicetis, hoc exceplo, quod ipse concessit intellectum esse materialem, dependentem a materia, et in hoc lapsus est. Ergo ratio baec non concluditillamunitatem. Relinquilur ergo quod sit plurificatus. Addit deinde Averroes hœc Yorba, quae Tolo vos recte inteUigere« Dicit : « Et etiam si concesserimus ipsam recipere se ipsam, contingeret ut reciperet se ut divisa.» Quia deduxerat ad hoc inconveniens quod reciperet se, et dicebal hoc absurdum esse, videbatque posse aliiiuem non habere hoc pro absurdo, propter eam fiduciariam reprobationem inquit ; si concedamus quod recipiat se, tamen recipiet se ut divisa. MuUi averroistsB interpretantur ut divisa^ id est particulariter, et esset idem (dicunt) cum virtute sensus, quia etiam sensus recipit se, scd particulariter. Hoc modo dedu;:la consequea* lia nullius valoris esty et puto Averroem hoc non voluisse. Intellectus recipit particulariter, sensus recipit particula* rïler, ergo inlellecios sensus. Syllogismus in secunda figura ex purisaffirmativis, et non converlibilibus. Dicam diiïerentiam esse, quia intellectuf cognoscit substantiam, sensus solum accidentia. Nec babealis pro inconvénient!, quod intellectus cognoscat singularia, quod ostendam in proprio quaesito. Itaque consequentia nulla est. Et credo Averroem hoc non voluisse.

PltAMBULB DU COUIS BB CRBHONINI SOB LB TEA.ITÉ

DB l'aMB.

(D*après le ms. de Saint-Marc, cl. VI, n* 100.)

Explicaturi libros Aristotelis de Anima, gaam^is illis auditoribus eos exponamus quos a rectas veritatis tramite, qaem aperit christiana religio, deviaturos nec timeadum est, nec potest credi, ob sanctas et religiosas inslitaliones in quibus vivunt, tamen ob noslrum legendi munus, non debemus sine praefatione hujusmodi contemplationem aggredi. Estote igitur admoniti nos in hac pertractione vobis non dicturos quid sentiendum sii de anima humana, illud enim sanctiiis me et vere praescriptum est in Sancta Romana Ecclesia, sed solum diclurum quod dixerit Aristoteles. Per sapientiam enim certe insîpientiam assequeremur, si magis Aristoteli quam sanctis viris credere vellemas. Aristoteles enim unus esthomo, et dicit Scriptura : Omnis homo mendax, Deus veritas ; quare veritatem ex Deo ipso et ex sanctis .hominibus, qui ex Deo locuti sunt, accipere debemus, atque iliam semper et constanter anteponere omnibus aliorum sententiis, quamvis viri qui illas protulerint sint apud mundum in^existimatione. Rationes omnes quibus Aristoteles de anima loquens videtur esse veritati contrarius solvunt praecipue theologi, ex quibus S. Thomas et alii ipso recentiores ; quare quotiescumque continget ut aliquid dicatur minus consonum veritati, habebitis apud istos quid sit respondendum, et ego illud opportune memorabo, quandoquidem in bis libris hanc sum expositionem scripturus, ut nihil dissimulem eorum quse ab Aristotele dicunlur, et dictorum fundamenta, prout ex ingenio potero, aperiam ;

quandocumque tamen aliquid accidet, quod a veritate christiana sit remotuoi, illud admonebo, et quomodo aU lata fundamenla sint removenda, declarabo. Scitole tamen quod non sunt multa in quibus Aristoteles dissentiit a veritate, et illa non sunt ita demonstrata, ut non possint haberi demonstrationum resolutiones. Hic igitur est modus nostrae expositionis, quam non aliter facere debemus ex sacrorum canonum decreto.

LBTTRB Dl L'INQUISITEUR DB PÀDOUB ▲ CRBEONIIII, ET EÉPONSB DE GRBMONIlfl.

( De la Bibliothèque du Moot^assin, n» 483.)

Lettera delP inquisitor di Padova at S^' Cremonino.

La Santità di N. S. mi ha ordinato ch* io facciasapere a V. S. che nella sua Apologia non solo non ha sodisfatto alla correttione del P libro inscritto Dispuiatio de Cœla, seconde la dispositione del concilie Lateranense, ricogliendo la ragione d'Aristotile, confutandolo, e manifestamente difendendo la Sede Catholica, ma d*avantaggio ha di proprio senso inventato certi modi di dichiarationi e distinzioni che contengono assertioni degne di censura, corne si puô yedere dalle osservazioni che gli ho fatto avère. Pertanto V. S. correga per se stessa il primo libro, seconde il prescritto del concilie Laleranense ; et essendo questo debito sue e non dei Theologi e d'altri, Y. S. Io deve fare cosi per oblige di conscienza, essendo quel philosophe christiano e catholico che dice di essere, come per stimolo di riputatione, volendo esser tenuto dal philosophe christiano e non ethnico. £ di più, Y. S. levi dall* Apologia e rivochi quel modi d*esplicare e di distioguere che di propria mente ha rese per dichiaratione deUe pro-

178 APPKNDIGB.

position! ehe furono notate e censurâte nel I« libre, perché Don sodisfkDDO air ordiae ehe li fu dato, Dé si dcTono per se stesse tolerare. Per tanto essendo necessario per oryiare a quai mali ehe la lettura di detti libri paô caasare, V. S. corregail I* libro, secoDdo il prescritto ehe le fu or dinato in conformità del concilio Lateranense, e levi et n- Yochi dal II* gli errori ed assertioni degoi dl censura ehe V. S. ha scritti di proprio senso, insieme con qud modi ehe ha tenuti in dichiarare la sua intenzione in delte cose; altrimenti mi scrivono da Roma ehe si verra alla proibizione di detti libri ; ne in questo negotio si pi étende altro ehe Tonor di DIo e la sainte délie anime. In oltre si pone in considerazione a V. S. ehe la retratazione in cose concernenti alla fede deve esser chiara e maniresta, e non involula ne ambigua, ed altri uomini di valore hanno esposto Aristotile in questa Università di Padova, con lulto ehe tenesse l'anima mortale, provarano non di meno insieme Aristotile essersi ingannalo intorno a eiô, et in lumine naturali, e egregiamente confntarono le sue ragioni, in principiis philosophiaB, e tra gli altri il Pendasio a nostri tempi, uomo di molta doltrina e pietà. Che ë quanto mi oeeorre farli intendere in sorittura, oltre al ragiona* mento havuto seeo a longo in tal proposito. V. S. dunque mi rispondi in scrittura distintamente a quanto io le serivo, a Que ohe ne possi dar conto a Roma per venerdi prossimo future. Dio la conservi. — Dal S** Uffiûo di Padova, ils luglio 4641».

Risposta.

Ho vista la lettera che mi scrive V. Patemilà, nella quale trovo due cose : una ë 1* arisarmi, incitarmi e persuadermi a procurar di dar soddisfazione ail' osservazioni Tenute novamente intorno a miei libri. La ringrazio del

APPBNDIGI. 179

bonaffetto, e credo che ella sappia ch'io 1* altra rolta, secondo r ordine de Sua Santià, fui pronUssimo, e dere credere che ancor ora sono il medesimo ad ognl convenienta richiesta. L*altra cosa è qaello che mi propone doversi fare; del che di passe in passe le dirô quello chUo possa Tare. Vederô pol l*osservazioni più tosto ch'io possa, essendo hora un poco risentito, si che non posso altender a studio, e farô con Y. P. per adempimento di quanto occorrerà.

Quanto a metter mano nel I* libre, non posso farlo assolulamente, per che allora che si trattô, fu concluso di ordine di Noslro Signore che si facesse con T occasione deir Âpologia corne s*ë fatto; e ciô fu saputo in Senato, e si tien per certo» si che io non ho authorithà di metter mano nel libre.

Quello ch'io posso fare è questo : nell' ultima parte che darô fuori De cœli efficientia^ havere riguardo ad ogni cosa che accadeià, e far quanto convenga per farmi cognoscere quel philosophe caltolico e christiano che dico di essore, et che so che V. P. sa chi io sono, che qui mi vede ogni di essa l'esser mio, et non ha da stare a Dio sa quali relazioni. Quanto ai modi d' esplicare chedice, credo quesli saranno a parte notati nell' osservazioni, vederô e sarô con lei. Yedremo anche insicme il Concilie Lateranense, e cosl farô quello che occorrerà. Maquanto al mutar il mio modo di dire, non so corne peter io promettcre di transformar me stesso. Chi ha un modo, chi une altro. Non posso ne voglio retraltare le espositioni d'Aristotile, poiché r intendo cosl, e son pagato per dichiararlo quanto l' intendo, e nol facendo, sarei obligato alla restitulione délia mercede. Cosl non voglio retraltare considerationî havutecirca V interprelazione ch' abiate faite del le lor esplicazioni, circa l' onor mio, Tinteresso d ;lla Caltedra, e per tanto del Principe. Ha vi ë rimedio ; ci sia chi scriva il

contrario; io tacerô, e non procurerô di respondere altro. Cosl al Suessano fu fatto scrivere il libro De Immortalitau, conlra il Pomponazzo.

Quanio aile cose dell* anima, ora non è tempo; quando farô il comento, mi porterè da bon cattolico, e non inferiore di pietà cbristiana ad alcun altro pbilo* sopbo.