IV. EXTRAITS DES KCRITS DE BIGOT
Catoptrtm. 1535.
Me Iwvi in spcciilo nuper quum forte i Non, Orynaee, secus mea me stupefci';' Quam sua lymphatum quondam stu]i< Hei nùhi! qualis eram : quantum uni!
BIBLIOGRAPHIE. â07
Quam longo exegi démens in marte juventa! ^
Tota senilis erat faciès mihi ; luridus ima
Exanguisque color fœdabat labra; cavatos
Vidisses oculos et subsedisse genarum
Qui fuit ante tumor. Quid? quod mentita senectam
Traxerat énormes frontis pars optima rugas.
Hune quoque ad horrorem novus ille accesserat horror,
Quod mihi tam gravibus curis studiisque retento
Nulla diu barbse pectendae cura fuisset.
Hsec ego conspiciens deformia damna juventœ (Sit mihi dura licet natura et nescia flere) Non potui undantes lacrymarum sistere fluctus, Immensum lacrymans quodcumque admiserat setas Cseca malum, exsecransque diem, quae prima dediôset Incautis manibus gladîos, animamque secundos Sperantem casus in aperta pericla vocasset . . .
Vos tàmen, Andegavi, gens humaniasima, scitis Bigotium nunquam, sœvus nisi cogeret hostis, Conseruisse manus aut invasisse priorem.
Exanimor, mecum hsec repetens, videorque videre Pectus in hoc iterum gladios incumbere saevos, Bombardasque in me horrifico mugire fragore Et funesta peti miseram per compita vitam.
Hinc quoque Normanos durosque urgere Britones, Illinc Andegavos, atque arma scolastica cerno. Di quibus ingenuum est studium doctrinaque curœ^ Si bene vos colimus, si dona frequentia vestris Aris offerimus, nos ex quo Teutonis ora Detinet, has studiis turbas avertite nostris.
Sin, Grynaee, jubés magnum renovare dolorem, Ut fuerit nobis inhonesto vulnere Isevœ Exsectus pollex, sub ea, cui pendula nomen Pilea dant, porta, quum circumfunderer hoste, Cogérer et capiti tutricem obtendere lœvam, At saltem lateant aetemis mersa tenebris, Nec tradat luci uUa dies, nec yate sciantur
Bigotio, quae nobilitas, quam Landria Turris Nominat, huic capiti defixit vulnera, quseque Funera praetendit, terraque marique secuta.
O si nil miseret, Turris, te, Landria, nostri; Si nihil exsilio, ferimus quod sponte, moveris. Si nil te placidso miisae, quas pectore toto Jamdudum sequimur; si nil te denique lenit Quinque quod a patria carisque parentibus annos Abfuimus, morum et linguse pop\ili hujus inertes Te saltena pudeat denaittere stemma superbuna Vilis in exitium figuli, quem sola parentum Nobilitat proba simplicitas virtusque suorum.
Generosum effinge leonem
A vili et cedente fera qui continet ungues....
Ad Ambrosium Blaurei'um Wurtemberg ensis Ditcatus
antistitem et summum theologum. 1536.
Me quia ssepe mea de conditione rogasti,
Si tibi quando vacat, nostra Catoptra lege.
Sin née onus cleri, nec concio docta frequensque
Hoc patitur, super bis hsec metra rébus habe. His ex carminibus ne me reputato poetam :
Sed nec opus monitis, hoc satis ipsa docent.
Annos pœne decem nuUus mihi carminis usus;
Annos ante decem nec bonus usus erat.
Annos ante decem fucum veneresque sequebar,
Quale hsec eloquium saîcla subinde ferunt.
Quinque deinde malo suasu seducta ju venta
Me certaminibus pluribus implicuit.
Quinque alios gravibus studiis impendimus, uno
Dimidioque dato mense poematibus.
Nunc vero ad Musas rediens, Blaurere, severas
Dico poematibus tempus in omne^ale.
Si genus inquiris, mater de sanguine regum est,
Queis Agothoclea fert fama fuisse satum;
Seque suosque pater jactat textricc Minerva
Esse satos atavos : hsec mihi nobilitas.
Jam mihi conandiim ne exempla domestica fœdem,
Neve a stirpe mea degener esse ferar.
Somnium. 1536.
Visorum miras species et somnia rerum Conscia magnarum, quales Germania mores Praeferat, in patria quo sperem auctore quetiem Post durum exsilium, victrix ut Gallia Carlum Reppulerit, canimus....
Laute pransus eram biberamque meracius illo Forte die, Fossane, tua est ita splendida mensa ! Ergo probe pastum, simul ac me in tecta recepi, (Ut facile insuetos, ubi paulo cœna paratur Liberior, dapibusque solet potuque gravare) Invadit sopor.... et caput inclinare suadet : Explicor in reliquum corpus recubansque supinus, Ut dorso inniti consuevit cetera moles Corporis oppleti, somnos et somnia cat'po, Somnia queis, si vera notant, nec imagine falsa Eludunt, vel opes Arabum prseferre recusem....
Post longum exsilium patriam repetisse videbar, Rura Lavalla, meam, populo gratissimus omni....
(Bigot répondant aux questions de ses compatriotes décrit le caractère des Allemands et raconte ses aventures parmi eux : )
Natio fêta armis et praîclarissima belle, Quod faciunt natura soli asperioris et aer Arcticus, et permissa viris gestamina ferri Protinusa puero, vitseque licentia major.
Forsitan et mores Bacchi dissolvit abusus.
Miratrix turba ipsa sui, contemnat Achillem ; Hectora coUatis secum fastidiat armis....
Pauca scias, Budaee, parum sis„ Bom])e, discrtus
Ni vos ediderit felix Germania : tantus Gommuni stupor est et ianiat philautia clero.... Sis exter, moriare famé prius atque dicbctra Munerave ulla feras. Gallorum primus honesta Munia doctoris gessi hac in génie rogatus.... Gens eadem dominos odit frenumque gravatur Libertatis amans (licet iste relangueat ardor Hisce sub imperiis), tum rerum laeta novarum Eventu rapitiir di versa in dogmata praeceps....
Nullus honor rectis studiis * ; nos fabula vutgi Ludibrioque sumus pueris, longeque minores Quam qui prima docent in agris elementa magistri. ^gre hoc fert animosa sui et bene conscia virtus l
Sapientia....
Sub pede grammatico misère calcatur, et auctor Ejus Aristoteles, reliquus quem suspicit orbis, A doctore rudi servatur prseda triumpho.
(Mais Bigot défend vaillamment sa science : )
Acer ut et fidus canis irrumpentibus obstans In prsesepe lupis, conatus explicat omnes, Latrat Mans, ringitque minax et dentibus urget.. Illi indignantes rabido se dente tuentur Intenti prsedae, sed ovem non deserat ille Ni prius immodico fessus raurescat hiatu :
Hic mihi sic sophiam clamosa voce tuenti Evenit
Apologia Bigotii pro sua libertate ad D. Blaurerum regionis kujus antistitem dignissimum.
Superioribus his diebus intellexi, humanissime Blaurere, ex nonnijdlis advenis, parochum et aliquot ejus consiliarios se in proxima reformatione constituisse redacturos me cum bursariis in ordinem ac servitutem, quo sic parochus ssevius
*■ Allusion au séjour de Bigot à Tubingue.
me ulcisci posset/a quo esset ob indiligentîam notatus. Qua quidem de re illud scias velim, -conditionem hic me accepisse ea lege, ut nihilo minus essem quam Maguntiae liber. Ibi autem eram liber ut si quis alius ordinarionmi professorum, neutrius collegiorum (sunt enim duo) servituti obnoxius, et in pari cum ordinariis honore semper habitus, quorum etiam nuUo stipendium non habui auctius. Prsetereo (quae non vulgaris fuit in me honoriflcentia) ssepissime esse juxta meam sententiam de studiis communibus constitutum. Sed delibertate hac non feci licentiam. Sed quo ijaajorem in me sensi gentis ejus humanitatem, eo me reddidi ad bene diligenterque dpcendum et aflfrictiorem et serviliorem. Qua quidem re optimi cujusqueanimum facile mihi lucrifeci, nisi theologastri unius, quanquam excipiendus non venerat, ut qui pessimus indoctissimusque esset. Cujus tandem ut suffugerem calomnias, meoque discessu illum apud universitatem, quam ei reliqui infensissimam, ulciscerer, facile in conditione presenti acquievi, sed legibus paribus retinendse libertatis. Quid litteris Grynaei ad me, vel meis ad eum testibus opus, cum ne adversarii quidem hoc denegent? Igitur gravem aliquam caussam subesse oportet, qua nixi in servitutem redigere nje velint, utrum quod expectationem de mea eruditibne Grynaei et aliorura fefelleriin? Minime, cum toties Grjnaeus in faciem mihi pronuntiarit diversum, sitque poUicitus impetraturum se ex Principe auxesim ; quanquam si tacuisset, non sum tam pingui judicio, quin satis cognoscam tantura me praestare, quantum caeterorum quempiam. Parce, mi Blaurere, quod me contra istos mediocri laude tuear; hoc enim concedit Cicero praesertim in caussa justa. An quod libertate hac factus sim aut deterior, aut negligentior? Non certe deterior, cum a scortatione, comessationibus, ebrietate, fiierim alienissimus. Neque similiter negligentior, qui, quamvis morbo aliquando detentus, sumpto etiam pharmacho, ne lectionem qujdem unicam prsetermiserim , ut taceam quam acriter, sedulo'^et fideliter (qui meus mos est) docuerim. Rogo, non prsestet libertati suse relinquere, qui semper ita summittat se servumquc ultro praebeat, quam ad servitutem
cogère, qui sit deinde refractarius? Non didici servire, homo alioqui et natura et génère ingenuus, sed didici libertate uti modestissime ac subjectissime, ni si cum pro defensione veritatis attollendi sunt animi. Qusb quidem veritas, ut caeteris suis cultoribus saepe atrocia odia peperit, ita me, in hoc discrimen vocavit. Judicant isti tum se rempublicam universitatis exagitaturos pro libidine, cum ex ea Milonem sustulerint, id est, cum me abegerint, quod non dubitant se factures, si libertate me mea spoliarint. Esto igitur, abigar, habeat per meTubinga in grammatica magistros, quando professorem bonarum artium tam infense persequitur et hostiliter. Non jamdudum a Deo servamur, nos ut conditiones deficiant.
Habes, miBlaurere, mentem meam. Potius quidvis faciam, quam ut istorum libidini paream, principi quidem ejusque vicariis et rectori pariturus, cseterorum nemini. Sed (utspero) désistent isti, nisi manifestissime invideant summam et utilitatem et celebritatem universitati, quœ professione nulla apud exteros commendari suspicique poterat magis quam aristotelica, prsesertim ab eo, qui ea in [re] non dubitat cum maximis viris pedem conferre, nedum cum istis sjcophantis.
Utcumque sit, si persistant isti, deturque perfidise eorum locus (nam perfidiam voco ubi non servantur con venta), perficiam publicis scriptis (nam si natura negat, facit indignatio versum) ut haec passim innotescat malignitas, discantque cseteri talibus quam antea cautius fidere. Honestior erat praetextus abigendi mei, si quam pétii conditionem dixissent non se (nunc) posse per serarii publici inopiam mihi condicere. Potuissem tantum dicere : « Tubingam vocatus primus e professoribus veni, primusque abeo.... Ens entium, miserere mei. »
Haec ad te fusius, quse rogo illis ostendas, aut ipse ad illos acerbiora rescribam, qui se nihilo inferiorem nisi titulo deprimere frustra nituntur. Bene vale, vir humanissime, et veritatem, quod praecipuum est antistitis munus, tueare.
Gulielmus Bigotius (si diis placet) in bursam redigendus.
Tuhinga}, 1536.
Épistre de Bigotins a Saincte Marthe. 1540. ^y
Vn mien Amj, dauant qu'auoir enquis Mon iugement sur rythmes : m'a requis, Qu'un Epigramme à toj ie luy baillasse, Cuiddant que ce, que ie blasme, louasse, le blasme fort (sans rien dissimuler) Voire et du tout ie uouldrois annuler.
Si ie pouuois, tes uers que fois en rythme :
Veu mesmement, que plus aurois d'estime, Si te uoulois addonner aux sciences.
Desquelles as du Seigneur, les semences.
le ne dy pas, que Dames et Seigneurs, Pour resiouir et recréer leurs cœurs.
Commettent cas lequel soyt d'eulx indigne, D'escrire en vers quelque matière insigne :
Aussi à ceulx qui n'ont assés d'esprit.
Pour attenter haultain cas par escript :
Ou bien s'ilz ont leur esprit admirable, Hz n'ont esté (par sort desraisonnable) En leur Jeunesse, aux Escholes instruicts :
Concedderay tel vers, pour leurs deduicts :
Mais les scauants trouueroyent fort estrange. Si un Langey, en un rythmeur se change.
Tu me diras possible, que Dolet, S'est bien demis à quelque triolet.
Je te respons ce qua luy mesme ay fait.
Que d'esprit grand doibt sortir grand efjpct. Mais si tu ueulx a ceste fin la tendre.
Que par tes uers puisses proffit prétendre, (Car auuourdlmy r^^-thmes sont en uigœur.
Et hault scauoir recullé en langœur : ) Je te pourray par tel sy, excuser.
Que, sans iamais aux rythmes t amuser, Retourneras à ton meilleur estude.
Je no suis point un stoique si ruddo.
Que ie n'entende assés bien de moj mesme.
Qu'est mal aisé de monter roidde terme Au bon cheual, qui n'a beu sa pasture :
Aussi ne peut qui paouvreté endure, Phjlosopher, né haults fiaiets entreprendre.
Si ne doibs tu, ô Saincte Marthe, entendre.
Que ceste noble, et illustre Princesse, Que tu as prinse en refuge et addresse.
Te prise plus par ta Franco jse rithme.
Que ne feroit pour un Oeuure Sublime.
Tesmoing l'en suis, car lorsque ie lisois Dedans Paris, ou Cardinaulx i'auois.
De mon scauoir tous portants tesmoignage :
RecuUé fus par aulcun personnaige.
Qui ne porta profût aux Escholiers :
Car espérojent, que Sophistes lourdiers, Seroyent par moy exterminés de France.
En ce temps la qu'on me fist telle oultrance, Chascun craignait pour moy parler au Prince, Ceste Princesse, en print bien la Prouince :
Disant, qu'auojs (comme on m'a recité) Le bruit & pris, de l'Vniversité.
De ce, me sens à elle tant tenu.
Comme si l'eusse aulcun bien obtenu De ce hault Roy, de Vertu décoré.
L'esprit duquel (i'en suis bien asseuré) Si Ton souffroit ce diuin Art entendre, Il passeroit en scauoir Alexandre :
Car il est Prince, en tout cas si parfaict, Qu'onques un tel la Nature n'a fait.
Pour reuenir donques à mon propos, Si la Princesse a heu cueur tout dispos, Dauant le- Roy tant bien me soubstenir, le te requiers, cela de moy tenir, Qu'en délaissant dorenauant tels mettres.
Prennes plaisir retourner a tes lettres.
En aduanceant ces langues en practique,
Desquelles as si bonne théorique.
En ce ûdsant, honneur tu gaigneras, A la Princesse aussi, plus complairas.
Et au Seigneur, qui pour orner le Monde, Veult, qu'un chascun tant seulement se fonde. Et tienne ferme, à la uacation A laquelle, à son inclination.
Si tu me dy, que mojmesme ie rithme, Certes aussi point ne t'en desanime.
Pourveu, qu'après labeur de grand' durée Soit seulement l'Esprit qui se recrée.
Carmen supplex. 1549.
Humanum qui morte tua genus eripis orco * Concilia sque Patri, certus mediator et idem Cum Pâtre rex, regnique dator sublimis oljmpi, Solvo equidem primum grates tibi, Christe, supremas De prsesenti animo, mihi quem discrimen ad omne Sufficis, haud patiens a te discedere victum. Quis nisi tu nitro excussis tôt glandibus, et tôt Me gladiis, me naufragiis, me pestibus atque Ereptum vario tali discrimine servat?
Quis tamen orbe locus, quse gens testetur et ausit Dicere Bigotium, nisi trux cc«npelleret hostis, Conseruisse manus aut invasisse priwem?
Me vix anniculum, quum nutrix extera peste Et reliquus flagraret ager, regalis ad oram Tramitis expositum servasti, Christe, pericla. Nostra scit hoc regio et memini narrare parentem.^ Qui tune praeteriit maturans altéra quœdam.
Se, duce te, reperisse vêpres natum inter acutas„ De cujus ibidem arridentia mora legentem.
Te nostrae rectore famis. QuaB me altéra demtinoi
Clava contra défendit acutos
Ardentesque duos angues ?
Ira unus tigrim, sphingem alter fraude prseisset;
Jlons malus hune gemiit, Calreria Gorgonis illum.
Denique quo, nisi te, nostrum ulciscente dolorem
Ac ignomîniam, sit amicis nocte prehensus,
Mique per hos, quos ante minis spe carceris ursit,
Poplite cum gemino, geminis cum naribus, aures
Principium pœnse dederit Fontanus adulter.
Colla brevi te idem laqueo spirante daturus?
Tu quam furta gravas moechorum, quamque Tolosa es
Dura veneficiis et quanto examine libras
Hospitis incsestus hac, spero, morte probabis.
Quid ? quod Cmira fides semperque stupenda) Nemauso
Mille satellitibus me timc quaerentibus unum.
Par fora perque vias perque interiora domorm.
Par fora, perque vias eduxti, Christe, periclo?....
Gratia par etiam quod opus te hoc auspiee tantas Inter ego curas potui conscribere, demum Quod duce te didici (tua quae mihi gratia rara est) Omnia quae novi, latiaB nisi semina linguae, (Atquae hsec pauca qùîdem) nullo prîeeunte magistro.
Amplius oro tamen, Patris o sapientia luxque, Ne mihi nequidquam dederis tua svmbola, diva? Gestamen sophise, neu me lustrasse sagacis Naturae sécréta velis, ut talia nunquam Prae turbis tegnisque fori miracula prodam....
.^... Genus affecto logica mihi lege docendi Liberius, nec adhuc trito ulli tramite pergo. Pergo per anfractus, per rupes, perque salebras, Explanans his ante viam, qui pone sequantur, Hsec ad summa brevi sophi^e ducturus et ipsc»s. Tiim vero quantis animis et pcctore surgo, Res sacras si quando notha ratione profanus Urget Aristoteles? Quoties ego cominus illum Ense suo jugulo? Quoties vel sacra taceret Pagina, veridici nec haberent ista prophétie,
Qufe tetigi, contendo tamen sic esse proloque?
Cedite, DaKlalea; Junonis ceilite, penna^ :
Quas i>onna< faeit ip^e Iknis, non magna vorentur
Flamina, non aolis radios, non denique solem ! . . .
.... Erit ut reditus mihi dent mea jura secundos Ut spero, et versis eedat juri injuria fatis, Et tibi victrices, victrix academia, palmas Victor ego referam, et quam servitute laboro Acer et invictus septenos jamque per annos Eripere, eripian : mené hoc desistere csepto Incolumem; quem nec Putei lethalis abyssus, Terruerit, divine minax fuget h^sta Georgi ^ ? Haud ita, nec stabilis sic prodam signa colomnae !.. .
Methae, mi electae, quanquam fora garrula pellant, Nobilibus certe invitis et plèbe, Neinauso, Ne me propterea foribus reppellite vestris.
Non ego vanus ero, nec forsitan indecor hospes. Mosellam Ausonius, Mosellanas ego Methas iEmulus extollam, quanquam arte et carminé dispar,...
Epistola antilogica, 1549.
Quod [Baduellum] oppugnem, non tam oppugnandi quam repugnandi animo, id facere me intelligi volo, qui nisi quadamtenus hic oppugnem nunc, et in mea detentione jam oppugnassem, ipsumque ostendissem eum esse, quod ad religionem attinet, quem me fingit, idque inquisitione constare, non eram ejus et sui sequacium contra me testantium ostensurus neque levitatem, neque odia, neque testimoniorum ad haec consequentem suspicionem. An non levitatem suam produnt et inconstantiam femineae dubio procul simillimam? Femina vult, non vult; isti sentiunt, non sentiunt; probant, improbant. Quae siquidem abominanda pleraque de religione et sentiunt, et sentiendis illis se unes sapere, spiritumque Evangelii tenere jactitant, illa in me ad mei perniciem comminiscuntur et testimoniis astruunt suis. Quod qui est, nisi
* Allusion aux Grands Jours du Puy et à la place Saint-Georges de Toulouse, où se faisaient les exécutions.
quse probant improbare? Jam quod odium odio sectariorum, praesertim Christum de hocmundo tollentium, esse capitalius potest?
Vixi inter germanos superiores, qui de corporis praes^tia nobis assentiuntur, quae jampridem sentio et sentiens ibidem et disputans liberrime, nihilo propterea factus eis neque odiosior, neque offîciis recipiendis ab eisdem diminutior. At quum ad Galliam per signarios, qui signum praesentiae, non prsesentiam ponunt, reyçrti, ibique aliquamdiutius mansi, Beus bone ! quam, religioae et superstitiose abhorrebant isti a me ! rêvera plusquam ab Ethnico et Publicano. Romani cum ceteris de gloria, cum Gallis de vita dimicabant; cum superioribus germanis de yeritate nobis,. cum signariis de 'vita pugnandum est. Quid? si meorum mihi malorumuna scaturigo est Euebaristia^ sicut Athanasio suonun persona secunda Trinitatis?
Egone, si linguis loquantur angelorum et charitatan non solum non babuerint, sed in suum proximum sseviant, evangelistas credam, pieque et sinceriter sapere confitear, quasi in animam malcvolam introeat sapientia, et se Beus, qui infinita sapientia est, communicet istis vasis electionis, boc nihilo sapientius facturus, quam si vinum generosissimum peracido vasi reponas? Nos autem, qui Bei verbum non reliquimus, née ita proinde sumus ab ipso relicti, quin inimicorum saluti bene consultum velimus, eis ea de re opusculum scribemus, bis exempti miseriis, quod subjecta fide simul et cognito nostro Prœludio (cujus a lectione consulo ne suo nostri odio absistant) spero futurum luce meridiana clarius. Nune ad propositum reverto.
Baduellus, bostium meorum prsesidio confirmatus, de liberis, paedagogisque eorumdem, iis potissimum, quibus verborum quam rerum copia ut facilior, ita gratior erat, sibi exercitum confiât. Apud quem habita gravi concione, et ea lectionis loco, multa dux militise fortissimus in nos et de nobis conquestus est, quorum summa erat philosophiam pemiciosissimam esse et moribus et pietati; quare se et eam, et philosophum, et philosophastros optimatum civitatis
BIBLI06BAFHIË. 319
ope abactunim. Quantum autem vox ista gratiœ et resîdua concio ejus, quam non dixerat, sed vomuerat, apud alteros emunctsB naris auditores invenerit, ex eo licet intelligere, quod' sororius ejus, Carolus Rozellus, philosophiœ jam tum prselector eximius, née modo legali scientia minor, non affinitate conjunctissima retineri potuit, quin strenue illi resisteret, et rationibus illum pudefaceret et conturbaret exquisitis, ut de caetero non ausus sit nequeaperto marte congredi, neque se belli fortunae committere. Quid igitur? divertit ad insidias, certe nocturnas, quse tamen interdiu nulli non paterent. Quasnam illas? Famosos in me libellos noctu affigi vicatim jussit, quibus et alia in me sane quam multa et in primis illud mihi vertebat maximo probro : me admodum et latini sermonis rudem et barbarum, barbariaeque propugnatorem , nec proinde in universitate jam per Baduellum politiori ferendum.
Barbarus autem sim, au perpolitus, quid ad professionem meam, quam re non oratione vel elegantia volunt stoïci tractandam? Verumtamen perpenderit Baduellus, non quemadmodum barbarus ego sum, ita Getha sit ipse quispiam,
Vervecum in patria, crassoque sub aère natus,
qui tam rudis sit rerum semel omnium ut (quod de Gethis proditur) vix norit ad quaternium numerando pervenire. Veteri proverbio receptum est, scientiam non habere inimicum prseter ignorantem, idque. recurrit, ut,, qui eam oderit, ipsam ignoret. Profligat autem philosophiam Baduellus; quid igitur in hac ille tenere judicandus est? Ciceroniana qusedam, fateor, Platonem spirantia verbis mutatis opusculis suis inserit ae ineulcat; verum ostentatione, nonjudicio hoc illum facere suse pbilosophicse lectiones, deque ipsis querimoniae sjndici cum lite nostra judi<5and8e satis ae supra déclarant. Quomodo me puerum versus fecientem memini PleiadaSjBootem, et id genus astronomica solitum e Virgilio mutuari, non judicio, sed juvenili gloriola. Jam in poesi et bistoria quid iste habeat, qui vix Caesarem, nequaquam Terentium, quanquam hune Ciceroni femiliarem, illum ejus-
dem Tullii sententia pure scribentem, in collegio vix docere passus sit. Ubi omitto dicere qua temeritate et violentia non primarius in meas primarii partes ac officium invaserit. Jam scripta illius, quis non videt quam jejuna, quam macilenta exsistant et exsucca? ut exeurrendo légère illa possis, relegere dedigneris, tanquam quae nihil habeant solidi, nihil faciant ad famem, quœ nihil sueci, nihil ad sitim. Egone Baduellum, qui suo sit et suorum judicio orator Galliae maximus, nec ciceronianus, sed potius Cicero alter, concessero talem esse, nisi oratorem mihi definias, qui ad Ciceronis corticem hœrens semper medullam attigerit nunquam....
Portasse quseris de belli tandem inter nos exitu. Quis, rogo, miretur contra velitem hune etlevis armaturae militem nos bello factos superiores, prsesertim usos prsestantibus armis, nimirum socraticis, patientia videlicet et moderatione incredibili? Quibus victus iste ac fusus Carpentoractum ad scholas regendas cum parte copiarum evasit. Ubi digladiatus iterum cum Jacobo quodam Normano doctissimo, et id nihilo quam mecum felicius, ipse partim eo pudore, partim causa graviori, quam paiilo post subjiciam, Nemausum inexpectatus indesideratusque rediit. Quid ego tum illi ? Reddidi sane bonum pro malo. Nam tum causam secundam ejus fugse ignorans, quacumque valui apud populum fide et gratia perfeci, suum ut illi stipendium redderetur. Vah! ingratissimus bomo minime propterea conquievit quin, partim ex hostibus impulsus meis, partim suapte natura dominandi percupidus nec invidia minore exustus (eum enim loliginis tingit succus), in me bellum instauraret. In quo iisdem rursus armis, quibus antea, fractus, tolerantia et œquanimitate, Montempessulum cum reliquiis factionis suae scholam moderaturus confugit. Ubi jurgiis iterum ac sua insolentia fecit, ut, quiim scholam haberet nullam, nisi auditores octo scholam quis esse putet, Nemausum rursus cogitarit, nusquam alibi suse licentise perfugium tutius opinatus futur um.
Quo pœne tempore, qui quintus dies Idus junia^fuit, meus mihi dolcndus semper ac deplorandus * supervenit casus. Ex quo ad aulam teque, tanquam ad asilum residuae mese salutis
refugi. Prsectaram igitur rei bene gerendae occasionem mei hostes nacti, Baduellum accersunt, non id penuria doctorum impulsi : quandoquidem tum viri pro me uno quinque, totidem lectionibus pro una mea dandis, se ultro civitati in absentiae meae supplementum obtulerunt, sic illi profectô génère omni doctrinsô exculti, Baduello ut fecerint, vel in se disputandi, vel responsandi sibi ipsis optionem frustra et delectum. Nam mercedis loco ac didactri atrocia plurima verba, carcerum minitationes, repulsam violentam, denique si non verbera, verberum certe affinem depulsionem reportarunt. Itaque Baduellus, etsi mihi cum hostibus de meo bie statu causa pendebat, vi tamen in conditionem meam intruditur, nuUa juri prorsus reverentia superstite. Potitus igitur rerum securusque, ut confidebat, dominii, regnare cœpit, ut si alias unquam, insolenter. Formam sedepol quamdam, figuramque dixisses proscriptorum et occisorum, qu8e, post civilia bella, nutu ac libidine victoris eduntur. Hei Bigotianis omnibus I Discipuli nostri conturbantur, excluduntur provisionibus, exterminantur civitate; breviterin eos, quidquid libet, licet. ,
Fragment d'une leçon de Bigot mr le libre arbitre. 1549.
{PrœL Phil. Christ., p. 463. Fin.)
Ego uti de me exemplum afferam : sexto decimo abhinc anno, armis sponte positis, omnique abjurata simul insania juvenili, me ardore magno ad philosophise intermissa studia regressurum constitui : scilicet boc mihi proposito delectoque studiorum meorum fine, ut, quia disciplinas ceteras conspiciebam illustrari passim, philosophiam vero jacere unam atque negligi, rem medignam rebar, si optimam corporis constitutionem, acres spiritus, ingenium haud languens et id genus Dei et naturae in me dona, utilitatis communis et patrise mese ornandae causa^ ad illustrandî>m olim scribendamque philosophiam converterem.
Et hune quidem finem ac scopum meorum mihi studiorum, tacitis naturae igniculis incitatus, quum propositum
322 APPENiaCE.
hah»erom BXque jam tum ayipeierem, ecce pmcticus in me ôitcllrrttfs. api'fCtitu hoc et de?iderio impulsus, de medioriim invontione eo oonductonim cogitavit. £a rero quum singularia esse debeaot (nam talium solorum actio exeeatio- <|ue est), nihil autem intelleetus practicus in se gérai apnd se singulaiv..., practicus meus intelleetus primam, phan^ tas^H/itis per illustratam phantasiam sibi pnoeentatls, ratitine«|ue sua eis prospeetis admota, indicarit societates perniciosas sibi abjurandas horum et illorom. Sed quinam devitet? Inirum est enim assueta relinqoere. Aliis igitur inter ha?o appulsis et consultis a se phantasmatis Tarionim loconim, quaessivit et consultaTit ad srlrasne et abdita loca, an pcitius Lovanium, universitatem exteiam studiis âorentissimam, adeat.
Ratione igitar adductus ele^t et pneoptarit Lovanium; sed diibitâTÎt amplius de alîo bue pertinente medio* nempe de viatico et necessaria ad illud institutum pecunia; quare j*atrtm adeundum pmavit et niiis ratione j.recibus ad hoc posterius indueendum; âique ita demum ad hoc se determinavit. Hic ânita exstitît mediorum ad optatom finem conducibilium inquisitio inventicniue, apf»eliari solita comsftltatio. CxijiTas quidem consultationis resolutionem sîtc CHMclusionem postremam continnus excipit apf»etîtus, motor soiliivt noistri, ad id primo cic»mpleetendum, quod foerit CL«nsnltationis eiusdeai extremum. Vzide non maie illud Aristotelicuai, id qni«d in inTentione ultimum. primum fieri in exeeutione, nenïf*e in Lujus op*eratiône appetitus. Adivi ergo patrem ante omnia, f »erfeci suppeditaret pT^c»î<:<sito nccessaria, pt>st LL'vailium apfixili, ibiquo et iiiiîe pCfSt, qui adeundis periculis antea vit* non f»epeî>ceranj. nihilc' niagis in «:»nsequendse erudiiii-nis caiiSâ vr-hii sîaider.do» immodice mihi Y*an.vre.
*:>t ph;i*?<phuii; ohrîstîar/.r.ù, c: oun-; :rii;t:tvrctem. Anitiana «v.Riiîia o'î y.îdiouii". ira lorir.itiarx^ ivr.suras: ciw sum philo- ?oy/f*;:s ohristianus o: o;us :n5H>r.>, o;;;î:5 pra^renior culp» : 3r:.yii:r.;:nï esi î^iîur :v.c ix^îîiiti*'^ îl.a sr^iT.îpere. Ecct' quo
sjllogismo protinus et actu ipso appetitus meus me Anitium movet. Ille vero alter, scilidet : studia publica sunt anteferenda privatis; Lovanium est studium, seu universitas percelebris ; ergo secessui est Lovanium praeferendum, non est quin actu moxque ac immédiate impellat, sed ^nterventu privatae opinionis....
Corrigit ac emendat ratio sensum : Gratus est tertiana^ laboranti frigidse potus; ât ratio medici judicat hune jecur obstructurum et proinde febrim adaucturum. Sic me hortantibus amicis ut per hos ardentissimos aestus ego, vix morbo gravissimo liber, valetudinem curem, laboribus parcam, breviter me otio et deliciis ea causa dedam, quae res sensu perjucundse sunt; sed mea me ratia ac intellectus practicus ab hisce dehortatur, persuadetque mihi potius brevi moriendum, vitam ac honorem meum hoc labore defendendo, quam vitam eamdem per dedecus, cum inim\corum ludibrio, diutius protrahere.
C'est ainsi que Bigot tire presque toujours de lui-même ses exemples. Il repète sans cesse : Bigotius est albus, par allusion soit à la blancheur précoce de ses cheveux, soit à celle de son teint. Il ne nous laisse pas non plus ignorer qu'il avait les yeux verts et le visage coloré.
DEUX LEITRES DE JEAN BOYSSONNE ' A BIGOT.
Gtii, Bigotio, — Puer tuus Lugdununi profioiscens hae itor fecit, et de tua valetudine percommoda, siniul de vehementi et pertinaci tuo studio plurimis mecuni egit. Quo nuncio vehementer sum exhilaratus, pi'jesertim cum intellexi Langayuin eo in te esse animo, quo tu eum erga te futurum, cum hic esses, sperabas. At ego nunc te Taurin! esse non creiielmm. Nam Coteranis nuper, cum Lutetiam venissem, mihi narravit te tune temporis apud Ligures esse, indet^ue primo quoque tempore Venetias profecturum. Verum non ita esse, ut ille mihi dixit, et ex tuis litteris ad Vallam, et ex tuo puero intelligo; sed te nune apud Pedemontios vivere, et in Castrum Rivollium, quo plus otii ad lïona studia tidi comiuires, seeessisse.
Ejn> nuper ex Aula reilii. Per id tempus, quo in ea fui, Uex Lutetia» semper moratus est. Quod mihi sane percommodum fuit. Quid egi^ in Aula egorim. quibusoum vixorim, qui iKMie me exceperint, qui non, quid intérim acoiderit, neque mihi Siitis otii est ad seribendum, neque tutum esse puto nôstra hao tempestate, qua scripta, malorum hominum improbitate. in aliam |virtem interpretantur, quam scripior senserit.
Seil de his omnibus ahquando eoram,
Lugiluni Di^lotus meoum cœnavit. Egimus non paucisde te, tuisquestudiis. Tandem uteri\ue m^trum in eam convenit sententiauu ut te ad oi>ntinuanda poriioiendaque Medicin»
* Auoion pT\^f\>îîSiour do drxnt à Toulv^is^o. ov^nstnllor au Parlement do v^hamWrv.
studia hortareraur et accenderemus. Tu, si mihi credis, in eam disciplinam remis et velis intendes, ut non jam expectationi, sed plane persuasioni multorum fortiter respondeas.
Ego non ex aliis, sed ex me periculum commonstrabo, qui semel et iterum volui esse in familia unius, atque alterius Cardinalis, quibus studium meum atque operam omnem aliquando detuli : nec eam fortasse omnino inutilem, aut magis, si non fallor, respuendam, quam multorum, qui apud illos vivunt, prothonotariorum , pexorum et comptorum. Nihil tamen unquam promovi. Tandem nuUam mihi meliorem ad vivendum relictam viam comperi, quam jurisprudentiae sequi studia, in quibus jam a primis annis incubueram , et quibus simul rem et gloriam studiis reperi. Tu autem quantam laudem (omitto pecuniae acervos) ex Medicinae studiis tibi comparabis, si in eam artem nervos intendas tuos, qui tôt artibus instructus ad èam capesscndam accedis? Quse ad te scribo, velim tibi persuadoas ab amico scribi et ab eo, qui tuorum eommodorum non minorem rationem, quam suorum, semper est habiturus. Tu si vidcas aliunde tibi fenestram ad tua commoda tibi apertam meliorem, non est cur meis consiliis auscultes, aut meam sententiam in re tam magna sequaris, quando nec ego ipse mihi satis bene consulo. Sed nosti meum erga te amorem, qui me hsec ad te scribere non admonet modo, sed etiam jubet et imperat. Langayum meo nomine reverenter saluta, illiusquo erga me voluntatem, quantum potes, mihi diligenter rétine. Vale. Chamberiaci. Cal. Decembribus M.D.XL.
Cum hsec ad te scripsissem, reddita est mihi tua epistola, qua me certiorem de tuis rébus facis. Quod negocium tuum in Aula confici non potuerit ex animi tui, meique sentcntia, moleste fero. Coterseus rem omnem mihi in Aula nar ravit de Fossano et Rabelseso, et de litteris e Roma in Aulam perlatis, et est quod utçrque reprehendi possit : hic quod de tam magnis, non habito delectu ad quos scribat, et de quibus rébus scribat; ille quod amici litteras passim omnibus ostendat. Intelligis quid dicam. Sed de his alias inter nos. Alardeto tuam salutem non dixi.
^am ille jam hinc abierat Wormatiam recta, quantum intelligo, suum ducem illuc conventurus. Item iUius cognata ad patrem profecta est. Patronus Regius Losei^us, cum hue redii, jam sepultus erat. Crassus, Scœva et Taboerus adhuc in Aula sunt. Praesidem nostrum, item Duguerium, Thomam et Claudium tuo nomine salutavi. Non est autem cur tu mihi tantopere gratiam habeas ob tam levia mea ei^a te officia. Ego certe longe majora prestare vellemy si in mea esset positum potestate. Intérim tu meam voluntatem boni consules.
Iterum vale. Chamberiaci IL idus decembr.
GuL Bigotio. Nuper ad tuas litteras, respondi satis prolixe : eo nunc brevior ero. Gratissimum mihi erit, si intellexero redditas esse tibi meas litteras. Rabelœsus his diebus hac iter fecit, meque invisit. Nescio si per hanc ipsammet viam ad vos redibit. Nam incertus erat quid ageret, cum hinc abiit. Si hue transit, non committam quin ad te scribam de rébus, qusB hic narrantur. Quamvis si quid est rerum novafum in Gallia, ad nos rarius et tardius commeat, quam ad vos.
Quare de his litteras tuas magis expeetare debeo, quam tu meas. Vale. Chamberiaci XIIII. Cal. Januar. M. D. XL.
(Extraites d'une copie du temps qui se trouve à Toulouse , et communiquées par M. Ch. Pradel.)
