XXXIV. L'âme, dans l'état de transformation, se hait
elle-même8, en tant qu'elle est quelque chose hors de Dieu ; c'est-à-dire qu'elle condamne le moi, en tant qu'il est séparé de la pure impression de l'esprit de grâce, comme la même sainte (sainte Catherine de Gènes) le faisait avec horreur (P. 233).
XXXV. Les âmes transformées,... en se confessant, doivent détester leurs fautes, se condamner et désirer la rémission de leurs péchés, non comme leur propre purification et délivrance, mais comme chose que Dieu veut, et qu'il veut que nous voulions pour sa gloire (P. il\ 1).
XXXVI. Parler ainsi (comme ci-dessus), c'est dire ce que les saints mystiques ont voulu dire, quand ils ont exclu de cet état (des âmes transformées) les pratiques de vertu (P. 253).
XXXVII. Les pasteurs et les saints de tous les temps ont eu une espèce d'économie et de secret pour ne parler des épreuves rigoureuses et de l'exercice le plus sublime du pur amour qu'aux âmes à qui Dieu en donnait déjà l'attrait ou la
8. Fénelon : Alors, si cette àme parle d'elle par simple confiance, elle dit comme sainte Catherine de Gènes : Je ne trouve plus de moi ; il n'y a plus d'autre moi que Dieu. Si, au contraire, elle se cherche par réflexion, elle se hait elle-même, en tant qu'elle...
lumière. Quoique cette doctrine fût la pure et simple perfection de l'Évangile, marquée dans toute la tradition, les anciens pasteurs ne proposaient d'ordinaire au commun des justes que les pratiques de l'amour intéressé, proportionnées à leur grâce, donnant ainsi le lait aux enfants, et le pain aux âmes fortes (P. 261).
XXXVIII. Le pur amour fait lui seul toute la vie intérieure, et devient alors l'unique principe et l'unique motif de tous les actes délibérés et méritoires9 (P. dern.).
,obis ProposUion.es e libro D. Cameracensis arcliiepiscopi excerptœ.
I. Potest amari Deus, qui est caritas, pure et sine ulla admixtione motivi proprii interesse... Neque timor pœnarum, neque desiderium remunerationum habent amplius partem in hoc amore. Non amatur amplius Deus propter meritum, neque propter perfectionem, neque propter felicitatem in eo amando inveniendam... Amatur nihilominus tanquam suprema et infallibilis beatitudo eorum qui sunt ei fidèles ; amatur tanquam nostrum bonum personale, tanquam nostra remuneratio promissa, tanquam nobis omnia ; sed non amplius amatur ex hoc motivo praeciso nostra? felicitatis et nostra? remunerationis propria? (P. 10 et 11, edit. Paris.).
II. Ista caritas vera nihilominus nondum est omninopura, id est, sine ulla mixtione, sed, amore caritatis prœvalente supra motivum interessatum spei, hic status vocatur status caritatis. Tune anima amat Deum propter ipsum et propter
9. Fénelon ajoute : mais cet état habituel n'est jamais ni fixe, ni invariable, ni inadmissible.
lbls — Ces propositions ne sont pas extraites de la traduction que Fénelon fit lui-même de ses Maximes des saints sous le titre Placita sanctorum; mais elles sont une traduction faite sur l'original français par les examinateurs eux-mêmes. Parmi ceux-ci, plusieurs, comme Alfaro, n'entendaient pas bien le français. Malgré leurs divergences d'opinion sur le fond, tous les consulteurs s'accordèrent à considérer comme extraites du livre de Fénelon ces propositions, qui devaient être l'objet de leurs discussions (Cf. Phelipeaux, Relation, t. I, p. 35 1).
MÉMOIRES ET ÉCRITS SUR LE QUIÉTISME. fyb
se, ita lamen ut principaliter Doi gloriam amet, ncque ibi suam beatitudinem propriam quœrat, nisi ut médium quod illa refert et illa subordinat fini ultimo, qui est sui Creatoris gloria (P. 8 et 9).
III. In statu vite contemplative seu unitivse... nunquam amittitur timor lilialis, nec spes fdiorum Dei, licel amittatur omne motivum interessatum amoris et spei (P. a£).
IV. Anima désintéressais in pura caritate expectat, dcsidcrat, sperat Deum tanquam suum bonuin, tanquam suam remunerationem, tanquam rem sibi promissam, et qui pro ipsa est omnia. Illum sibi vult, sed non propter amorem sui. Ipsa vult eura sibi ut consentiat beneplacito Dei, qui id vult pro ipsa ; sed ipsa eum non vult propter amorem sui, quia non amplius motivum sui proprii interesse illani excitât (P.12).
V. Non sufïicit huic puro amori nolle ullam aliam mercedem qua? non sit ipse Deus (P. 25).
VI. Id quod est essentiale in directione (animarum), est non aliud facere quam sequi pedetentim gratiamcum iufinita patientia, praecautione et subtilitate. Oportet se intra hos limites eontinere, ut sinatur Deusagere, et nunquam loqui de puroamore, nisi quando Deus per unctionem interiorem incipit aperire cor huic verbo, quod adeo durum est animabus adhuc sibimet aflixis et adeo potest illas scandalizare aut in perturbât ionem conjicere (P. 35).
VII. In statu sanct* indilTerentia?, anima non habet amplius desideria voluntaria et deliberata propter suum interesse, exceptis bis occasionibus in quibus toti suœ gratiae fideliter non cooperatur (P. 5o).
VIII. In sancta indilTerentia, nihil volumus propter nos, sed omnia volumus propter Deum ; nihil volumus ut simus perfecti et felices propter interesse proprium, sedomnem perfectionem et beatitudinem volumus in quantum Deo placet elHcere ut velimus res istas per impressionem suae gratia? secundum scriptam ejus legem, quae nobis semper est régula inviolabilis (P. 5a).
IX. In hoc (sancUe indiflerentiae) statu nolumus amplius salutem ut salutem propriam, ut liberationem yeternam, ut mercedem nostrorum meritorum, ut nostrum interesse maximum omnium, sed eam volumus voluntate plcna ut gloriam et beneplacitum Dei, et rem quam ipse vuit nos velle propter ipsum (P. 32 et 53).
X. Anima indiflerens non solum plene desiderat suam salutem in quantum illa est Dei beneplacitum, sed etiam perseveranliam... et generaliter sine ulla exceptione omnia bona... quae in ordine providentice sunt prœparatio mediorum pro nostra et proximi nostri salute. Sancta indifterentia admittit non solum desideria distincta et petitiones expressas ut perficiamus omnes voluntates Dei quaî nobis innotescunt, sed etiam desideria generalia pro omnibus voluntatibus Dei nos latentibus (P. 60, 61).
XI. Ista abnegatio nostri ipsorum, non est nisi pro interesse proprio, et nunquam débet impedire amorem interessatum, quem nobis ipsis, uti et proximo, propter amorem Dei debemus. Extremaeprobationes, ubi haec derelictio débet exerceri, sunt tentationes per quas Deus aemulator vult purgare amorem, nullum ei ostendendo perfugium, neque ullam spem pro suo interesse proprio etiam éeterno (P. 72, 73).
XII. Omnia sacrificia quae fieri soient ab animabus quam maxime desinteressatis circa earum beatitudinem aeternam sunt conditionalia... Sed hoc sacrificium non potest esse absolutum in statu ordinario. In uno extremarum probationum casu, hoc sacrificium fit aliquo modo absolulum (P. 87).
XIII. In extremis probationibus potest animte invincibilité!" persuasum esse persuasione reflexa et quœ non sit intima conscientia, se juste reprobatam esse a Deo (P. 87).
XIV. Tune anima divisa a semetipsa expirât cum Christo in cruce, dicens : Deus, Deus meus, ut quid dereliquisti me ? In hac involuntaria impressione desperationis confîcit sacrificium absolutum interesse proprii pro reternitate (P. 90).
XV. Unice agitur de convictione aliqua, qua3 nobis est intima, sed apparens et invincibilis. In hoc statu, anima perdit
omnem spcm pro suo proprio interesse, sed nunquam amittit in parte superiori, ici est in actibus dircclis et intimis. spem perfectam, quae e-l desiderium desintereagatum promissionum: ipsa amat Deum purius quam unquam (P. 90,91).
XVI. Dircctor tune potesthuic anima1 permittere ut prœstet simpliccm acquiescentiam jacturœ proprii interesse et justae condemnationi.quam sibi a Deo indictam arbitratur..., sed nunquam débet ci suadere, nec permittere ut positive credat persuasionc libéra et voluntaria se esse reprobatam et quod ultra non debeat promissiones desiderare desiderio desinteressato (P. 91, 92).
XVII. Omnis inquiéta et sollicita excitatio pra?veniens gratiam ex timoré non satisagondi ; omnis excitatio sollicita extra casum pra?cepti, ut tibi tribuas excessu praecautionis intéressât^ affectiones, quas eo temporis momento gratia non inspirât, quia illa inspirât alias minus consolantes et minus perceptibiles ; omnis excitatio sollicita et inquiéta ut tibi pra?stes veluti per insignes successus motionem magis perceptam, de qua tibi ipsi statim perbibere possis testimonium interessatum, sunt excitationes defectuosae pro animabus vocatis ad placidum perfecti amoris desinteressamentum (P. 99, 100).
XVIII. Anima? adhuc pro semetipsis interessata? volunt indesinenter eflicere actus maxime insignes ac reflexos, ut de sua operatione securae fiant et de illa sibi testimonium reddant ; cum anima? desinteressatie sint a se ipsis indifférentes ad faciendos actus distinctos aut indistinctos, directos aut reflexos. Illse eliciunt reflexos, quoties pra^ceptum id exigere potest, aut gratia? attractus ad hos cas impellit ; verum actus reflexos, ut directis anteponendos, interessata sollicitudine ad propriam securitatem non exquirunt (P. 117, 118).
XIX. Inferior Cbrisli pars in cruce non communicavil superiori suas involuntarias perturbationes (P. 122).
XX. In extremis probationibus pro purificatione amoris, fit quœdam separatio partis superioris anima? ab inferiori, in quantum sensus et imaginatio minime participes sunt pacis etgratiarum. quas tune Deus sa?pe communicat intellectui et
voluntati modo simplici et directo qui omnom rcflexionem fugit(P. 121).
XXI. Partis inferioris actus in ista sépara tione manant ex cseca et involuntaria perturbatione, nain totum quod est voluntarium et intellectuale est partis superioris; sed quamvis heec separatio accepta in boc sensu non possit absolute negari, iis tamen qui animas dirigunt bene cavendum est ne unquam tolèrent in parte infcriori ullam ex iis deordinationibus quœ dcbcnt in cursu naturali semper censeri voluntariae et de quibus proinde pars superior tenctur rationem reddere. Isla praecautio semper est adhibenda in purce fidei via, de qua solum loquimur, et in qua nihil natura? ordini contrarium admittitur (P. 123, 12^).
XXII. Meditatio constat discursivis actibus, qui inter se facile distinguuntur, quia insigni quadam concussione excitantur,... demum quia Gunt et reiterantur cura aliqua reflexione, qua? post se relinquit distincta vestigia in cerebro. Ista compositio acluum discursivorum et reflexorum est propria exercilatio amoris inleressati, quia, etc. (P. i6Zi, i65).
XXIII. Datur actus contemplationis sic altus et sic perfectus, ut fiât habitualis, ita ut quoties anima actu orat, sua oratio sit contemplativa, non discursiva. Tune non amplius indiget redire ad meditationem ejusque actus metbodicos. Si tamen contingeret quod, contra ordinarium gratiae cursum et contra communem sartetorum experien tiam, bac aclualis contemplatio absolute deliceret, ei deficienti actus discursivae meditationis semper substituendi forent ; quoniam anima chrisliana non débet unquam morari realiler in vacuo et in otio(P. 176).
XXIV. Exercitium amoris, quod vocatur contemplatio sive quies, cum in sua universitate manet et nulli particulari officio applicatur, evadit queelibet virtus distincta quatenus applicatur occasionibus particularibus, quia objecto, ut loquitur S. Tbomas, omnes virtutes specificantur. Verum in diversis istis specificationibus amor purus et placidus idem semper manet, quantum ad motivum aut finem (P. 1 84).
MÉMOIRES ET ÉCRITS SUR LE QUIÉTISME. 4;g
XXV. Contetnplatio pura et directa est negativa in eo quocl non occupatur voluntarie aliqua imagine sensibili, aliqua idea distincta et nominahili, ut loquitur S. Dionvsius, id est, ulla idea litnitata et particulari circa Divinitatem, sed transeendit omne sensibile et distinctum, hoc est comprehensibile et limitatum, ut non sistat, nisi in idea pure intellectuali et abstracta ipsius esse, quod est illimitatum et indefinitum — Demum ha?c simplicitas non excludit intuitum distinctum humanitatis Jesu et singulorum ejus mvsteriorum (P. 186, 188).
XXVI. In eo statu, anima non considérât amplius Christi mvsteria labore methodico et sensibili imaginationis, ut eorum sibi imprimat vestigia in cerebro et ut inde tenere atïiciatur cum consolatione. ... Sed universa haec varia objecta, ut certa et pra?sentia ad puram tidem, simplici intuitu conspicit (P. 189, 190).
XXVII. Anima? contemplative privantur intuitu distincto. sensibili et reflexo Jesu Christi per duo tempora diversa; sed ïlla? nunquam privantur pro semper in hac vita intuitu simplici et distincto Jesu Christi. i° In fervore nascenti ipsarum contemplationis, hoc exercitium adhuc est imperfectissimum. non représentât Deum nisi modo confuso... 20 Anima amitlit intuitum Jesu Christi in extremis probationibus, quia tune anima? adimit Deus possessionem et reflexam cogitationem eorum omnium qua? in ea sunt bona ut eam ab omni proprio interesse purificet (P. 194, ig5)-
XXVIII. Status passivus... excludit non actus placidos et desinteressatos, sed solum activitatem, seu actus inquietos et sollicitos pro nostro proprio interesse (P. 209).
XXIX. In statu passivo,... filii Dei nonrejiciunt sapientiam sed solum sapientia? proprietatem... Quolibet temporis momento lîdeliter utunturomni naturali rationis et supernaturali gratia? actualis lumine ut secundum scriptam legem, et id quod vere decet, se gérant. In hoc statu anima non est sapiens per anxiam sapientia? inquisitionem, neque per interessatum supra se reditum, ut se certam faciat quod sit sapiens
48o APPENDICE III.
et ut suasapientia in quantum propria perfruatur; sed parum anxia ut in se sapiat, in Deo sapit : utendo semper sine proprietate, tam naturali quam supernaturali lumine prœsentis momenti... Ita cuilibet diei sufficit malitia sua et anima relinquit diem crastinum esse sollicitum sibi ipsi ; quoniam dies crastinus, qui ad eam nondum pertinet, secum feret, si venerit, suam gratiam et suum lumen, quod est panis quotidianus (P. 2 14, 216).
XXX. Taies sunt paupercs spiritu quos Jésus Christus beatos declaravit, et qui a propriis talentis aflectum removent, sicut omnes ebristiani se a rébus terrenis amovere tenentur (P. 218).
XXXI. In statu passivo exercentur omnes vir tûtes distincte non cogitando quod sint virtutes. In quolibet momento aliud non cogitatur quam facere id quod Deus vult, et amor zelotypus simul efficit quod quis nolit amplius esse virtuosus (propter se) et nunquam sit adeo virtute praeditus, quam cum virtuti amplius afïixus non est (P. 225-226).
XXXII. Potest dici in hoc sensu, quod anima passiva et desinteressata, nec ipsum amorem vult amplius quatenus est sua perfectio et sua félicitas, sed solum quatenus est id quod Deus a nobis vult (P. 226).
XXXIII. Alibi iste sanctus (S. Franciscus Salesius) dicit quod desiderium salutis est bonum, sed adhuc perfectius est nihil desiderare. Vult dicere quod etiam non oporteat desiderare amorem Dei in quantum est nostrum bonum (P. 226).
XXXIV. Anima in statu transformationis... odit se in quantum est aliquid extra Deum,id est condemnat illud ego, in quantum est separatum a pura impressione spiritus graliae, sicut eadem sancta (sancta Catharina Genuensis) cum horrore id faciebat (P. a33).
XXXV. In confitendo debent (animœ transformatae) sua peccata detestari, condemnare se et desiderare remissionem suorum peccatorum, non ut propriam purificationem et liberationem, sed ut rem quam Deus vult et vult nos velle propter suam gloriam (P. a4i)-
MÉMOIRES ET ÉCRITS SLR LE QL'IÉTISME. £8i
XXXVI. Sic loqui (uf supra) est dicere id quod sancti Mystici significare voluerunt, quando ab hoc statu (animarum transformatarum) exeluserunl exercitationes virtutum (P. 253).
\\\\ 11. Pastores et sancti omnium lemporum usi sunt quadam spi cie œconomia? atque secreti ut non loquerentur de probationibus rigoris et exercitio sublimissimo puri amoris, nisi ad animas quibus Deus dedisset attractum seu lumen. Quamvis haec doctrina esset pura et simplex perfectio Evangelica in universa traditione designata. antiqui pastores non proponebant ordinarie communi justorum nisi amoris interessati praxim, eorum gratiae proportionatam ; ita infantibus lac, etpanem robustis animabus prai'bendo (P. 261).
XXXVIII. Purus amor ipse solus constiluit totam vitam interiorem et tune evadit unicum principium et unicum motivum omnium actuum qui deliberati et meritorii sunt (P. ultima).
2° Projet présenté aux consulteurs pour abréger l'examen du livre de M. de Cambrai.
On peut réduire à ce petit nombre d'articles toute la doctrine de M. l'archevêque de Cambrai :
i° A l'amour pur, auquel se rapporte tout ce qui est en dispute sur l'espérance, vertu théologale, et sur le désir de la béatitude.
a" A la sainte indifférence du salut, et à ce qui peut y conduire.
vax dernières épreuves, auxquelles se rapporte le sacrifice absolu de son salut éternel, le consentement à sa réprobation, et le désespoir.
4° A l'exclusion du propre effort, de la propre industrie, et à la vaine attente de la grâce pour agir, sur quoi on accuse l'auteur de renouveler le fanatisme et le quiétisme.
2°. — Ce projet fut proposé au cardinal Spada par l'abbé Bossuet, comme on la dit, p. 1 1
5° Aux vertus, où l'on comprend la suppression des motifs particuliers et la distinction de ces vertus.
6° A la séparation de la partie supérieure et inférieure, qui conduit l'auteur à admettre en Jésus-Christ des troubles involontaires ; et à cet article on rappelle tout ce qui concerne la nature et la bonté des actes réfléchis.
7° A la contemplation, à sa nature, sa vertu et son objet.
C'est à ces chefs capitaux que l'on réduit les trente-huit propositions extraites par les qualificateurs :
Au Ier, les propositions i, 2, 3, 4, 5, 37.
Au 2% les prop. 7, 8, 9, 10.
Au 3% les prop. 11, 12, i3, i4, i5, 16.
Au 4e, les prop. 6, 17, 28, 29, 3o.
Au 5e, les prop. 3i, 32, 33, 34, 35, 36, 38.
Au 6e, les prop. 18, 19, 20, 21.
Au 7e, les prop. 22, 23, 24, 25, 26, 27.
2obis (jniversa Cameracensis Archiepiscopi doctrina ad pauca hxc capita reduci potest :
i° Ad amorem purum, ad quem refertur quidquid de spe theologica et beatitudinis desiderio agitatur.
20 Ad sanctam indifferentiam circa salutem eoque conducentia.
3° Ad extremas probationes, ubi de absoluto salutis aeternse sacrilicio et propriae reprobationis consensu et desperatione agitur.
4° Ad exclusionem proprii conatus et propriae industrie, vanamque gratiae expectationem ad agendum, quo fanatismum et quielismum renovare accusatur.
5° Advirtutes, ubi de sublatismotivisparticularibus earumque distinctione.
6° Ad separationem partis superioris et inferioris, quaperturbationes involuntariae in Chrislo admittuntur, ubi de actuum reflexorum natura et bonitate.
-° Ad contemplationem ejusquenaturam, virtutem et objectum.
Ad haec capita reducuntur 38 qualificatorum propositiones :
Ad i caput, prop. i, 2, 3, 4, 5, 3~j.
Ad 2 cap., prop. 7, 8, 9, 10.
\d 3 cap., prop. 11, 12, i3, i4, i5, 16.
Ad 4 cap., prop. 6, 17, 28, 29, 3o.
Ad 5 cap., prop. 3i, 32, 33, 34, 35, 36, 38.
Ad ()cap., prop. 18, 19, 20, ai.
Ad 7 cap., prop. 22, 23, 2/1, a5, 26, 27.
3" Mémoire que M. le cardinal de Bouillon a souhaité que M. l'abbé Bossuet lui donnât signé de lui, sur les représentations et les demandes quil avait faites au Pape.
Sur ce que j'ai su qu'on voulait profiter des instances que fait faire Sa Majesté auprès du Pape, pour terminer promptement l'affaire du livre de M. de Cambrai ; et se servir des menaces qu'on voulait supposer que les évèques feraient, en cas que Rome ne finit pas promptement, afin d'arracher du Saint Siège ou une simple prohibition du livre de M. de Cambrai, ou quelque décision ambiguë, qui n'entrât point dans le fond de la doctrine du livre, et qui le' laissât sans censure et sans flétrissure, j'ai cru être obligé d'aller aux pieds de Sa Sainteté, comme je l'ai fait il y a quelques jours, pour lui représenter toutes les raisons qui doivent obliger S. S. à donner une décision la plus prompte qu'il sera possible, mais en même temps la plus précise et la plus honorable pour le Saint Siège, qui put donner la paix, non seulement à la France, mais à toute la chrétienté, en donnant le dernier coup à une secte toujours renaissante, en sorte
3° — Nous suivons le texte conservé à la Bibliothèque Nationale, fr. 17803, f05 1 10 et m. — Cf. p. i6y. I. Éditions : la.
qu'il n'y ait plus rien à désirer, ni à faire en France pour l'exterminer tout à fait. Qu'ainsi je pouvais assurer Sa Sainteté que l'intention des évêques n'était point là-dessus de prescrire aucun terme à S. S. comme je sais que leurs ennemis le lui auraient voulu faire entendre, au delà duquel terme on menaçait en France de décider2, mais bien de la supplier très humblement de faire finir le plus promptement qu'il serait possible la relation des qualificateurs, qui, par la division que la cabale qui protège M. de Cambrai y avait su mettre, était devenue un scandale pour la chrétienté. Qu'après tout cela, ils ne pouvaient s'empêcher de faire des vœux pour une prompte décision, mais non pour une décision précipitée, qui ne pourrait être bonne et digne du Saint Siège dans les circonstances présentes, si elle ne touchait la doctrine du livre. Qu'ainsi c'était à Sa Sainteté et à MM. les cardinaux à voir les moyens qu'il convenait de prendre pour y parvenir sans rien précipiter, mais sans perdre de temps. Que ce n'était pas aux évêques de France à rien prescrire là-dessus; mais que, ne doutant pas du zèle de S. S. et par rapport aux nécessités pressantes de l'Église, et par rapport aux instances publiques de Sa Majesté pour la fin de cette affaire, ils étaient persuadés qu'elle prendrait les moyens les plus sages, mais en même temps les plus prompts et les plus efficaces pour finir honorablement pour la France et pour le Saint Siège.
Le Pape me parut content de ces assurances, et me dit qu'il était bien aise que les évêques restassent capaci3, voilà son terme; et que son intention était d'entrer dans le fond de la doctrine. La plupart des cardinaux me paraissent à présent dans les mêmes dispositions.
Donné à M. le cardinal de Bouillon le 2 septembre 1698.
2. En réalité, Noailles et Bossuet avaient menacé de se faire justice à eux-mêmes et de faire juger la cause en France, si Rome ne faisait rien ou tardait trop (Voyez p. 68, 98 et 385; cf. p. 97 et 3g5).