Tlantin à Jacques Pamelius

(Plantin se défend de l'accusation d'être, par sa négligence, cause des fautes restées dans l'impression des livres de Pamelius. Celui-ci doit en porter lui-même la responsabilité, puisque les incorrections des ouvrages imprimés se rencontraient dans les manuscrits de l'auteur.)

S. P. Variis de causis, lectis tuis ad me Ikteris, anxius fui, vir clarissime, neque exemplar tuum remittendum ad te judicabam, priusquam tu ipse vel aliqui docti tuo nomine hic errata abs te iiotata cum autographe contuHssent, idque aperte, ut mos est meus. Mercatori, qui tuas mihi reddidit, primum respondi, interrogavique num hnguam latinam calleret, quo illum judicem inter me et exemplar constituere possem. Ille vero respondit se utcumque callere Hnguam latinam^ sed non ut posset hujus rei judicem agere aut arbitrum. Sed quorsum, inquies, cum difhteri non possis me in ipsa erratorum schedula fassum, fortassis etiam ob amanuensis neghgentiam illa accidisse et caetera quae tuis in htteris urges.

Sed, domine mi Pameh, ea qu^ mihi in hanc sententiam scripsisti verba magis moverunt ut nollem editionem Cypriani serio, etsi jam sumptus haud parvos ad hujus editionem adornandam (quos mihi magno perire noHm) fecerim, aggredi '; nam, cum de autographi non bene distincta scriptura loquaris, sintque ea quxprimo adnotas errata non autographi sed ipsius exem-

I. Dans le Livre des ouvriers de Plantin, nous lisons, sous la date du 28 juin 1567: « A Cornélius Mulener, pour la première feuille de Cypriani opéra, grsece, fl. 2 — 9. » Plantin avait donc imprimé la première feuille de l'ouvrage, au moment où il écrivait la présente lettre.

plaris impressi, cogitabam apud me, quid tandem, si post impressa folia nostra tôt nobis attribuerentur errata, fieret. Memini etenim eorum qu^e in Micrologo ' et Cassiodoro ' nobis, cum autographi essent, attributa sunt, si non abs te, a lectoribus, qui causam ignorant et diligentiam nostram. Plyra etiam nobis excidere quam vellemus quantamcumque diligentiam adhibeamus, etiamsi ea qu^e excmplaris impressi [sunt] etiam diligenter perlecti non adscribantur.

duod autem scribis me nomini tuo detrahere apud doctos^ judicent inter me, et te illi^ quibus de te sum locutus, num aliquid dixerim quod te ofFendere debeat. Amicis tuis amice de te sum locutus, sed cum illi urgerent editionem, vel tuo vel reipublicae nomine, et me accusarent, opposui quid nunc in via nos impediret, et eos judices hac in causa constitui et veritatem cum nomine meo defendi, faciamque quandocumque potero, neque est quod quisquam me simulatorem existimet aut assentatorem, tantominus calumniantem. Te namque tuique similes viros doctos et pios veneror, sed non ita ut velim nomini meo maie consultum, cum fortasse non parum intersit etiam reipublicas nomen typographi bene vel maie audire vulgo propter frequentia errata.

Cogitabam praeterea quid futurum fortassis esset, si exemplar a me accusato tam graviter ad accusatorem iratum mitterem, neque tutum neque consultum id mihi videbatur. Sed tamen vicit humanitatis tux cum eruditione et pietate conjuncta recordatio, teque judicem

1. Jac Tamelius, Micrologus de ecclesiasticis observandis (ï<)6'^, 8°).

2. Magni Aurelii Cassiodori institiitionis divinarumJectionum liber I. Opus per Jacobum Pamelium evulgatum (1566, 8°).

nostrse causée statuere malim quam te suspensum diutius detinere vel magis iratum reddere. Quare mitto ad te tua omnia ut quag notasti errata bene et sincère pro animi tui candore ad exemplar conféras, et ex aequo et bono judicium tuum ad nos perscribas, nam ex 27 erratis quïe notasti, non reperio aliquod alicujus momenti quod non sit exemplaris impressi vel in autographe perspicue scriptum, ex quo videre est quid pr^sstare conati simus. Neque folium impressum ad te adhuc misimus tamquam postrema manu correctoris sed tamquam spécimen ut admoneremur. Imo ne illa quidem forma aut caracteris iisdem progredi erat animus. Nostrosque correctores de M. S. conjungendis et Manutio pro Aldo commutando, si serio aggrederetur opus, monueram, deque observandis litteris vel parvis vel majusculis juxta contextum ipsius Cypriani, qu^e bene notas in tua schedula.

Sed ea qu^e sunt graviora (ut est i non in suo loco positum, animam pro aiiimum, fascibus pro /assis, ubi qui damneant improbos desunt ? Soli etc. pro qui damnent improbos desunt ? Soli iibi qui démentant occurrunt ? Peremit pro perimit, ajfeclione pro affectatione, hune pro hic, in magislratu etc., et postea diaconi super fliium esse; et talia), cum viderem me non posse ulla ratione effugere posthac, nisi correcto exemplari, et tamen a multis accusari quod opus tamdiu detinerem, te merito editionem urgere, essemque ejus animi ut errata qu£e non essent nostra nunquam in me recipere vellem aut pati aliquo modo meo nomini adnotari^ quid quasso aliud fecissem, mi Pameli doctissimc, quam quod feci, nempe ut amicos tuos et meos sollicitarem ut intercessores essent apud te de exemplari ita castigando ut imprimi

velles ? Scio etenim et doleo quam multa plerumque irrepant, nobis invitis^ errata inter imprimÊndum, scio quid lectores molestiarum typographicarum expertes et plerumque parum candidi de libris impressis judicent ; scio quantum damni typographo emergenti malum nomen afFerat ; scio et sentio multa alla quœ, si tu ^quo animo perpendas et judices, non certe ita in me excandesceres ob id quod dixi vel scripsi : quod quicquid sit, non certe (Deumque optimum maximum hac in re testor) feci quo nomini tuo aliquam infamias (ut scribis) notam adurerem, cui ieque ac meo bene consultum volo, sed ut amice ab amicis, quando mihi hactenus non credideras, monereris de exemplaribus corrigendis et abs te demittendis eo modo quo velles imprimi.

Si quid autem, omnibus etiam consideratis, peccatum in te adhuc existimes, condonabis, ut spero, cum intelliges neque erroris nomen, neque quicquam aliud dictum scriptumve esse ut tibi vel nomini tuo detraheretur, idque ut facias et ad hase respondeas, oro, rogo postuloque iterum. Cœterum me tuum esse totum in omnibus quae potero certe scias. Vale, Domine mi, et fac ut, re iequiori animo perpensa, nos ut soles amare pergas, nostramque libertatem et animum apertum candide interpreteris. Antverpias, i9Julii 1567.

Tibi perpetuo addictus C. Plantinus.

Cum primum scribere incipercm paucis id me facturum sperabam, cum autem progrederer rescripturum cogitabam, sed, cum urgcres me tuis, litteras tufnultuarie scriptas et maie malui mittere quam te diutius suspensum detinere : tequi bonique omnia consulere nunc tuum erit.