‹ Correspondance de Christophe PlantinChapitre 44 sur 398 · xAnloine de Sienne * à Tlantin · texte numérisé non relu

xAnloine de Sienne * à Tlantin

(Il propose à Plantin d'imprimer la Somme de S< Thomas annotée par lui. Ses annotations lui paraissent surtout utiles parce que, chaque fois que le grand docteur renvoie à Tun ou à l'autre passage de la Somme ou cite un auteur, elles donnent Tend roi t exact de la Somme auquel S» Thomas renvoie ou du livre auquel la citation est empruntée.)

Multum Magnifice Domine,

Ad aures meas pervenit non multis ab hinc diebus, dominationem vestram esse illius animi ut velit impri-' mère panes S. Thomae sine Cajetano. Si meum super hoc requireretur consiHum, dubitarem an esset futurum

I. Antoine de Sienne ou de la Conception naquit vers Tan 1539 à Guimaraens en Portugal, entra jeune dans Tordre des Dominicains et prit le nom d'Antoine de la Conception qu'il changea depuis en celui d'Antoine de Sienne, par dévotion pour S^ Catherine de Sienne. Il étudia à Coïmbre et à Lisbonne et se rendit en 1564 à Louvain. Dans cette ville, il prit successivement tous les grades académiques et fut reçu docteur en théologie le 25 juin 1 571. En 157$, il se rendit à Rome et mena depuis lors une vie errante, le roi d'Espagne lui ayant interdit le séjour dans ses états, parce qu'il s'était déclaré partisan de Dom Antoine, compétiteur de Philippe II au trône du Portugal. Il mourut à Nantes en 1585. Il composa un grand nombre d'ouvrages de théologie dont plusieurs sont consacrés à l'explication de la Somme de S« Thomas. Il écrivit également quelques ouvrages historiques de peu de valeur. (Voir Paquot, Mémoires pour servir à V histoire littéraire des dix-sept provinces des Pays-Bas ^ XUI, 429.)

Utile dominationi vestrae, cum summa S. Thomae sine commentariis Cajetani (nisi Lovanii) a paucissimis putem fore quoerendam ex aliis universitatibus. Sed ut intérim hoc omittam, quod prassentibus occurrit scribendum, hoc unum est : quod ego sunt jam duo anni quod sum occupatus in eadcm Summa S. Thomas, nec inutiliter per Dei gratiam, quamvis multas noctes insomnes duxerim multumque desudaverim. Scopus autem mei laboris fuit in omnibus partibus S. Thomae haec quae dixero accurate perficere ut sic meo talento multis prodessem.

In primis ubicumque S. Thomas dicit in tota summa (dicit autem hoc saepissime) :« ut supra dictum est », vei : « ut infra dicetur », adnotavi semper in margine quaîstionem et articulum ad quem se remittit, ut sic cuivis Icctori sit facilior doctrina iliius, quia per taies citationes cognitis locis suprapositis vel infra scribendis praesens magis erit pervia doctrina tanquam ab illis dependens. Secundo eamdem summam totam a multis vitiis et falsissimis citationibus librorum et capitum repurgavi, ut res ipsa facilHme comprobabit et ostendam. 3*» Quia S. Thomas ex omnibus quos citât authoribus nuUius unquam testimonium citatum dicit in quo capite habetur, nisi solius Dionysii Areopagitae aliquando, et capita omnia librorum omnium quo3 ille edidit, satis prolixa sunt, in margine etiam adnotavi in qua parte uniuscujusque capitis unumquodque dictum est, ita ut nullo negotio reperiri mox possit a lectore. 4° Et quod fuit mihi omnium laboriosissimum, est quod, quia S. Thomas Augustinum, Ambrosium , Hieronimum , Aristotelem, Macrobium, Ciceronem similesque authores et sacros et prophanos citât innumeros, et fere infinities, neque unquam expri-

mit caput et saepissime nec librum exprimit. Verbi gratia, cum sint XV libri de trinitate apud Augustinum saepissime S. Thomas nil facit nisi dicere : a ut dicit Augustinus in libro de trinitate >, non nominando aliquem librum in speciali, nunquam autem citando caput, unde lector, si similia testimonia citata vult videre, nimio cruciatur labore et magnam temporis facere jacturam in uno solo testimonio quaerendo cogitur, prassenim quia etiam multoties S. Thomas nec etiam in generali ullum librum citât contentus dictum Augustini vel Ambrosii vel cujusvis sic referre : « ut Augustinus dicit », c ut Ambrosius dicit », « ut Aristoteles vel etc. dicit », lectorem nunc his omnibus angustiis et laboribus do liberum et in eadem Summa S. Thomae in margine uniuscujusque testimonii citati cujuscumque est authoris sacri vel prophani librum noto in margine et capitis principium, vel médium, vel finem, in quo unumquodque citatum habetur testimonium, ita ut sine ullo prorsus labore lector mox reperiat haec omnia testimonia, si ea velit in proprio fonte videre et ita melius S. Thomam intelligere, in his autem etiam comprehendo glosas. Loca plurima tam canonici quam civilis juris, quae omnia ac, ut summatim et uno verbo dicam,quotquot citât testimonia cujuscumque sunt generis omnia in margine praedicto modo adnotantur. Qpod opus (ut intérim taceam quod fuit mihi laboriosum) esse futurum omnibus supra modum gratissimum, non est cum possimus ambigere, cum et modo viri docti quam plurimi et aliqui etiam ex magistris nostris, postquam me huic negotio intellexerunt addictum, nil aliud faciunt quam interrogare quando excussioni dabitur opus, mihi de suscepto labore plurimum congratulantes, nec vereor asserere futurum ut studiosi omnes vehnt

hanc Summam S. Thomae cum hujusmodi lucubrationibus impressam carius quam alias quascumque emere uno vel duobus florenis, et quamquam in magna copia excudantur exemplaria, ea omnia admodum brevi distrahenda fore habeo pro comperto, quamvis multo minoris vendantur partes quae nunc Lugduni vel Antverpiae imprimuntur, et ita erit opus reipublicae christianas utilissimum et in quo dominatio vestra non médiocre lucrum faciet. Qiaod ergo ex his omnibus reliquum, est quod, si dominatio vestra voluerit hoc opus imprimere, quod erit omnibus gratissimum et dominationi vestrae non parum proficuum, ibo Antverpiam, Deo fa vente, et id tractabimus inter nos et statim in proximo festo Pentecostes illi dabo très partes, videlicet primam partem, primam 2* et secundam 2", ut simui mandet prelo ; inde vero ad duos menses, Deo dame, dabo et tertiam. Qjiartam vero ad Summam S. Thomas sine Cajetano, si dominatio vestra adhuc sit ejus animi, possemus nos taiiter disponere hoc ut aggrediendo prius hanc quam cupio cum commentariis Cajetani fieri, postquam esset in medio impressionis^ inciperet simul hanc quam cupit facere sine Cajetano. Itaque hase impressio, quam cupio fieri cum Cajetano, absolvatur prius quam alia per duos vel très menses, et ita poterit etiam in hac Summa, quam vult imprimere sine Cajetano, ponere has meas lucubrationes, secundum quas convenerimus inter nos, et ita dominatio vestra rem omnibus gratissimam faciet et utilissimam et sibi. Qjiid dominationi vestrae videatur super hac re libenter audiam, si vult hoc opus imprimere, quia ego, et totius reipublicae et meae consulens utilitati, vellem cito id operis impressioni mandare. Non est quod pluribus morer* Dominationem vestram pluri-

mum valereopto. Datum Lovanii, 23 februarii 1567, in isto nostro Monasterio Praedicatorum. *

I . Nous publions cette lettre d'après une copie écrite de la main de François Raphelengien et conservée aux archives du Musée Plantin-Moretus. Comme on le verra par la lettre suivante, Plantin avait envoyé Toriginal à un confrère. La lettre transcrite ne porte point de signature, mais elle a évidemment Antoine de Sienne pour auteur. Elle soulève une question de paternité littéraire curieuse et assez obscure. Plantin publia en 1569 une première édition de la Somme de S. Thomas d'Aquin, en trois volumes in-40. L'ouvrage est précédé d'une dédicace au pape Pie V et d'un avis au lecteur, tous deux signés par Augustin Hunnaeus. Après ces pièces, vient un avis au lecteur de Plantin et le privilège, puis on trouve une dédicace à Dom Antoine et un avis au lecteur tous deux signés par Antoine de Sienne. Chacun des deux théologiens parle de l'édition comme si elle était son ouvrage personnel ; le premier dit qu'il a corrigé le texte d'après un grand nombre d'anciens manuscrits ; le second dit également qu'il a corrigé dans le texte de nombreux passages très corrompus et insiste sur l'importance des notes marginales qu'il a fournies. Le titre ne porte pas de nom d'éditeur ; un avis imprimé au revers de ce titre ne mentionne d'autre commentateur qu'Antoine de Sienne, mais il est rédigé de façon à faire attribuer la grande part de l'ouvrage i Hunnaeus.

En 157 S, Plantin publia une nouvelle édition de la Somme de S< Thomas en deux volumes in-folio. Dans celle-ci, la préface et l'avis d'Antoine de Sienne ont disparu et Hunnaeus a ajouté aux liminaires une nouvelle dédicace à Grégoire XULDans l'avis, au revers du titre, la mention des travaux d'Antoine de Sienne a disparu.

Il faut conclure de cela que les deux théologiens ont collaboré à la première édition; la suppression de la préface d'Antoine de Sienne doit être attribuée au bannissement de ce théologien des états du roi d'Espagne et à l'interdit jeté sur ses écrits. Cette suppression donna lieu à une protestation de la part d'Antoine de Sienne adressée à Plantin. Nous n'avons pas conservé cette dernière pièce, mais dans un brouillon, tenu par Jean Moretus, nous trouvons un projet de réponse à, cette réclamation. L'imprimeur rejette la faute de la suppression sur Hunnxus.En 1568, Plantin reçut 225 florins pour l'aider à supporter les frais de l'édition de la Somme annotée par Antoine

Page 1