AU PAPE CLÉMENT XI

Sur l'état de la Religion dans les Pays-Bas.

Cameraci, a8 mali 171 1.

Sànctissime Pater ,

ScisciTANTi Beatitudini vestrœ , an fidèles prope Insulas degentes , ut rumor est , a catholica fide et unitate non ita pridem recesseï int , eâ summâ. quâ par est reverentiâ parère studeo.

Res qnidem illa , quas paternum pectus sollicitudine omnium ecclesiarum afï'ectum jure mérite commovet , jam milii perspecta erat. Illa quippe regio nostrae metropoli subjacet , et Cameracesio viciiia est. Verùm , ut de singulis rei capitibus certior fierem , \dros pietate , candore animi , et peritiâ insignes clam misi , qui privati negotii obtentu , omnia explorarent et perscrutarentur. Eo fine Insulis, Tornaci, Cortraci, Duaci , per aliquot dies data opéra conmiorati sunt , imo et pagos perlustrare illos non piguit. Cùm autem illi viri sibi invicem ignoti de le tota plané concenserint, nihil dubitandum arbitrer, quin eorum testimonio fides adbibenda sit.

1° Verum quidem est, Sànctissime Pater, innumeram populi multitudinem ex pagis et viilis ad urbes

et oppida singiilis diebiis dominicis confluere, ut hœreticorura conciones audiant , eorumque sectae sese penitus adliœrere palàm profiteantur : sed constat plerosque illos hommes, antequam Ilollandi liane regioneni armis invasissent, clam liaereticos et in Calviniana schola enutritos fuisse. Hi enim homines sunt reliquiae sectae liujus , quam aetas praeterita pauperum Belgarum nomine nuncupabat , et quae tanto belli iiicendio Belgium nostrum penè consumpsit. Eaedem illse familiae , per centum et viginti annos catliolicam lidem simulantes, Ecclesias vigilantiam turpissimâ hjqoocrisi delusenuit, et sacramenta quae oderant, spreto conscientiae stimule, suscipere ausae sunt, ut inter catliolicos faciliùs latitarent. Ubi verô accessit in^peratum Hollandicae reipublicae praesidium , repente excussiun est , quod aegrè tulerant , Ecclesiae jugum ; unde nihil mirum est , si facta sit tam subita commutatio.

2° Protestantes Hollandoruni concionatores , pagos palàm in\dsunt , suos adliortantur , et ad colendam sectae doctrinam confirmant, rudem plebeculam edocent , liaereticos ludi magistros scliolis praefici curant, inopes eleemosynis allectant ; bis artibus totam banc regionem quae circum Insulas , Tornacum , et oppidum Sancti-Amandi patet , Calviniani erroris veneno inficiunt.

3° Plurimi hujus regionis incolae ex pagis ad urbes et ad oppida commigrant , ut Protestantium conciones commodiùs audiant ; unde ruris contagium in oppidanorum familiis clam serpit , et celerem perniciem molitur.

4** Nec silentio praetermitti potest, permultos esse pariter et in nostra diœcesi liaereticos, qui, dum fîo-

rebat his in finibus pax et summa utriusque Régis potestas , ficti erant catholici , et singulis dominicis diebiis sacro nunquam non aderant ; nunc verô catholicam fidem apertè abjiciunt, catbolicos seducere conantur , accerrimè disputant , nostrum ritrnii dérident, in domilDus et silvis conciones ignotorum hominum audiunt, imô et Duacum aut Tornacum iter faciunt , ut HoUandicos concionatores audiant , et Calvinianâ cœnâ vescantur.

5» Insulensis qusedam femina, ejuratâ palàm Calvinianâ hœresi , in Ursulinarum cœnobio solemnia religionis vota jampridem emiserat; sed postea votorum perteesa , et disciplinae regularis impatiens , Hollandicfe reipublicae opem implora vit, ut claustro egrederetuF. Flagitiosas petitioni annuit respublica, et renitentibus sacns virginibus minas intentavit, Itaque femina religiosam vestem deposuit , seque recepit in Hollandiam.

6° Paulo post aliam feminam, boc exemplo duotam, non puduit banc eamdem bcentiam petere, idque facile esset assecuta, sed mili taris praefectus, quamvis boereticus, banc turpitudinem œgrè tulit, et reipublicae administros sic prudenter allocutus est, ut ipsi in componendo boc negotio cautiùs sese gesserint. Igitur reipublicae tandem visum est satis , modo femina ex suœ professionis domo , quara oderat, in aliam religiosam domum transiret.

70 Aliud est facinus , quod omnium catbolicorum gemitus et lacrymas movet, nimirum sancitum est a repidilica , et jam usu confumatum, ut damnati bomines qui trabuntur ad supplicia, etiamsi catbolicam rebgionem ab infantia fuerint professi , a solis Calvi-

nianis ministris deducantur : vetitum quippe est ne in extremo vitœ puncto a sacerdotil^us catholicis ullam solatii et salutis voccm excipiant. Eà lege praecipua catholicae religionis ofTicia , quae morientes maxime omnium spectant, exerceri nefas esset.

8<> Incœperant Hollandi catliolicos sacerdotes ab aditu carcerum arcere, ne inclusos homines edocerent , solarentur , eoriimqne confessiones exciperent. Quin etiam Insulis quidam, carceris cuslos suo munere expulsus est , quia confessarium ingredi peiiniserat , ad audiendam hominis niortis pœnam proximè daturi confessionem. Sed enixè rogantijjus illustrissimi Tornacensis episcopi generaliLus vicariis , custos ille in suum locum tandem restitutus est , et sacerdotibus janua patuit -, neque tamen concessum est ut reos ad locum supplicii deducant.

go Mos quidem ille invaluit in toto Belgio ab Hollandis non ita pridem armis occupato , et quod plerique illormn novas Bata\'iae nomine appellare amant : ecilicet Insulis, Tornaci, Duaci ita se res liabet. Sed liuic pravaî Icgi nondum paruerunt alia hase oppida quas Hollandicœ reipidilicae non subjacent, etCarolo, ut aiunt, tertio obtempérant. Illic enim sacerdotes carceres palàm et libéré adeunt, morituros adliortantur, et ad supplicium deducunt.

I Qo Luce tamen ipsâ clarius est , brevi deperituram esse toto in hoc Belgio cathobcam fidem , nisi^quamprimum , miserante Deo, rescinda tur ea pestis. Enim vero sibi apertè illuderet, quisquis speraret reipublicœ administros ab illa incerta et inconstanti praefecti cujusdam militaris indidgentia non recessuros , ad delendam , quam exosam habent , nostram reli-

gionem , si aliquaudo , compositâ pace , in hiijus regionis (lominio confirmentur.

Il» Quae vero jam dicenda puto , non ex amicitia fraterna , vel purgandi fratris illiistrissimi Tornacensis studio , sed soie veri rectique coram Beo aflirmandi offîcio dicta velim. Antistitis absentiag minime imputanda est tanti mali causa. Eadem quippe fidei catholicae pernicies , eo présente , invigilante , imô et contradicente , futura fuisset j quoniam plebs innumera jamdudum sic affecta erat, ut solo metu coerceretur, et accedente reipuLlicae Calvinianae dominio, inclusa tabès subito impetu eruperit. Constat etiani vicarios générales ab antistite optiniè delectos omnem. operara , illo absente, dédisse , ne occultus ille ignis Dominicam segetem incenderet.

120 Contra debitam Vicario Cbristi obedientiam peccare mibi , viderer , nisi Beatitudini vestrae percontanti de imminenti fidei periculo candide allirmarem , multo plurem Jansenianae , quàni Calvinianae sectse perniciem esse Belgio metuendam. Quis verô dubitet, quin baec duo mala , pessimo fœdere inter se conjuncta , summam calamitatem nobis machinentur ? Plerique recentiores theologi ad nauseam usque despectâ vetermn theologoruni doctrinâ , in boc jam toti sunt , ut cuni Jansenio suo duce , ex falso sancti Augustini nomine adstruant systema scbolis ante septuaginta annos inauditum. Nempe duplex est, ut aiunt, indeliberata delectatio ; altéra cœlcstis , quà in Beuni et virtutes erigimur -, altéra terres tris , quâ inclinamur in creaturas et in vitia. Altéra dum alteri prœeminet , voluntatem bominis indeclincihiUtei^ prasveuit, et insu^erahiliter déterminât : quod enim ampliùs

710S détectât y secundum id operemur necesse est. Neque certè quidquam ab liomine expectandum est, nisi ut yehemeiitiori delectationi semper indulgeat et obsequatur. Frustra euim et absurde insudaret , ad decbnaudani quae indecHnabibter advenit delectationem, vel ad yincendam illam , quEe insuperabiliter animum sibi conciHat ac devincit : frustra insudaret , ne id ojDeraretur, quod operari necesse est. Cùm autem in eo statu naturae lapsae , ubi fragilis animus cœno deniersus jacet , multo frequentiùs flagitiosa delectatio sive terrena voluptas bomines aegrotos afiiciat , quàm pura et cœlestis; bine, juxta banc sententiam, necesse EST ut voluntas indeclinahiliter et insuperahiliter ad malum rapta , yitia quaeque yirtutibus ferè semper anteponat. Quàm turpis et borrenda sit bujus sententiœ colluvies , ingenio tam perspicaci facile compertum erit. Luce autem ipsâ clarius est , eam esse ipsissimam Jansenii sententiam, cujus fines auctor ille nunquam praetergressus est. Porrô si damnetur baec sententia , damna tur omnino Jansenii Hber , qui in ea asserenda tolus est. At vero si tantubim excusetur , in tuto ponitur totus Jansenii bl^er , et quinque sedis apostobcœ constitutiones ludibrio aperto vertuntur. Scibcet nusquam reperietur Jansenismus , ipseque , ut Janseniani dictitant , nibil erit prœter ridicukim pbantasma , nisi in illo abnormi systemate consistât. Jam vero apud niultos tbeologiae magistros pessimus ille mos invaluit , ut , subdolè damnato Jansenii libro ac nomine , ne Janseniani habeantur, totam banc Jansenii sententiam retineant et propugnent. Imô pauci jam occurrunt Thomistas qui suam de prasmotione pbysica opinionejn suis certis finiJjus limitatam sincère

velint. Veteres Thomistae illam tuebantur eâ tantùm lege et conclitione , ut praemotio esset conciirsus jirœvius y neque ad actum. pt'imuni iiUo modo pertiueret , sed ad actum secmidum tota allegaretur. Nimirum ea est ipsamet actio Dei ab actione causas secundae omnino indivisa , et quae jam incœpta est. Hinc fit ut sine illa actione jani incœpta , voluntas liominis sit omnino expedita, et proximè libéra ad agendum. Neque enim actio jam incœpta prœrequiritur , ut quispiam agere proximè valeat. Prseterea nibil est mirum, si voluntas, jam adveniente prœmotione, dissentire non valeat. Quis enim cessare potest, eo temporis puiicto, iJdI jam incipit ipsa illius actio? Nibil sanè dispulo, an vera vei falsa sint liœc Tbomistarum principia. Hoc unum volo , nempe veteres Tbomistas , ut Lemosium , Alvarem , et Gonzalem , bis praçcisè limitibus sese conclusisse, atque fuisse confessos suani de praemotione opinionem catbolicae fidei accommodari non posse , nisi sic cautissimè temperetur. At contra , nuilti Janseniani , qui falso Tbomisticoe scbolae nomine suum errorem obtegunt, prœmotionem Tbomisticam ut subtilius Aristotelis de primo movente commentum dérident , ipsamque prasmotionem omni naturae statui necessariam , in delectationem soli naturae lapsœ statui accommodatam convertuiit. Luce autem ipsâ clarius est, eam delectationem ad actum primwn non ad secundum pertinere. Nemo enim sanae mentis unquam dixerit, indeiiberatam delectationem quae animum suspensum allectat, antequam voluntas velit, esse ipsammet deliberalam voluntatis actionem. Praeterea , si Jansenianos illos audias , delectatio illa superior et victrix quae mediciualis est

gratia, prœrequiritur ad singulos actus, Ea est enim giatia, quae si desit, diim iirget praeceptum, invalidam facit et insuiîicientem yoluntatem ad rectè operandum, quemadmoduni sine navi navîgat nefïio , nemo sine voce întueticr j nemo sine jpedibus graditur , nemo sine luce intuetur (a). Porrô tam e\'identer patet quàm qiiod maxime, illam gratiam Christi sine qua bonum effici 7ion potest ut ait ibidem Aiigiistinus, et quae ad bene agendum se habet, ut navis ad navigandum , ut vox ad loquendum, ut pedes ad gradiendum, ut lux ad intuendmn , ad actiun primuni omuino pertinere. Namque , ut docet ipse Augustinus , potentia ipsa insufficiens est ac déficit ad bonum , si gratise ope careat. Nemo , inquit (e), 7iisi per gratiam Christi y ad honum potest hahere liherum volimtatis arhitrium. Quid verô magis ridiculumi excogitari potest, quàm si quispiam diceret , homini inesse potentiam proximè expeditam ad bene volendum, etiamsi ad id praestandum sit impedita et insufficiens , ac homo ad navigandiun sine navi , ad loquendum sine voce , etc. ? Itaque toto cœlo difîerunt praemotio Tliomistica , et Janseniana delectatio. Namque Tliomistica praemotio , ab ipsis Tbomistis ut minime catliolica repudiaretur , nisi esset prœvius concursus ab actit primo exclusus , et ad secundum pertinens. At verô Janseniana delectatio est indeliberata afFectio animi , quae ad actum primmn omnino pertinet; quippe sine illa bonum effici non potest y ut sine navi navigat nemo. Nunc vero Jansenianos minime pudet Jansenium damnare,

(a) s. AuG. de Gest. Pelag. cap. i, n. 3; tom. X. pag. 19a. {e) Op. irnp. c. Jul. lib. 111, n. cxii; pag. 1096.

LETTRES DITERSES. « I

diim Jansenismiun apertè propugnant ; atque Tliomistico nomine glorirari , dum Thomisticam opinionem irrident. Imô et casteros omnes theologos , qui rectiùs sentiunt , ut Molinistas et Pelagianos proLris lacessiuît. Hos certè plusquam Calvinianos metuendos esse non immeritô arbitrer ; venenum quippe occultum aperto nocentius est. Quodnam vero sit Jansenianae sectae ingenium , vel ex eo scliismate , quo clerus in Hollandia miserè discerpitur , agnosci potest. Neque sanè minor est in nostra provincia , videlicet in Tornacensi dioecesi, sectae defectio et petulantia. Enimvero circiter decem hujus Ecclesiae canonici qui Quesnellio caeterisque sectas antesignanis palàm obsequuntur , canonicatuum coUationem Calvinianae reipuLlicae adscri- Lere , iliaque suum episcopum spoliatum dicere non veritisunt. Id factum esse nemo nescit, ut Ernestum , olim Arnaldi amanuensem , decanum ac ducem sibi constituant. Ea de^ causa episcopum absentem nullum censeri, adeoque sedem vacare contendunt. Ea de causa reditus ad gregem denegatur pastori. Ea de causa liaereticae reipublicae totam suam Ecclesiam permittunt, ut pro arbitratu omnia gerat et adininistret. Quas verô sit tantœ defectionis causa , promptum est dicere. Libelloruin sectœ contagium tantae liujus seductionis fontem et caput esse dixerim. Jam in lucem prodeunt innumerae tbeologorum Summas , quibus temperata veteris scbolae dogmata sensim alterantur et vilescunt. Sic Parisiis BeruUensis Oratorii P. Juénin Jansenianam doctrinam inani temperamento fucatam subdolè docuit , ac jure merito a vestra Beatitudine damnatus est. Sic pari fallaciâ Sorbonicus doctor Habert tlieologiae Summam ad usum seminarioruin adornavit, in

qua , mitigatis a<l ludiilcationem vocibus , totum Janseiiii systema adstruere non eTuJjuit. Neque in liac parte niihi credi velim ; nam si jusserit Beatitudo vestra , illud opus jam damnato P. Juénin libro longé pejiis esse , facile demonstrabilur : imo perspectuni erit illum scriptorem toti Ecclesiae absque pudore illiidere , ut hoc idem quod in Jansenio damnari videtur , in nova hac fallaci Tlieologia damnationeni effugiat , et approbetur. Brevis et plana erit ea , quam polliceor , demonstratio. Sic fontes doctrinae Janscniano veneno inficinntur -, sic corrumpuntur scholae ; sic optimae expectationis juvenes in errorem amplecteiidum et acerrimè propugnandum rapiuntur. Inclamitant astuti sectae faut ores, nimios esse in refellendo Jansenismo eos omnes , qui hanc perniciem défient , et sedi apostolicae denuntiant. At contra , luce meridianà clarius est , nuUum esse Jansenismum , adeoque lidiculas esse sedis apostolicœ constitutiones , si tota Janseniana hœresis non consistât praecisè in eo geniinae delectationis systemate , quod illi ipsi homines , ut cœlestem sancti Augustini doctrinam apertè docent ac tuentur. Itaque , nisi expresse ac diserte damnentur illae captiosas theologorum recentiorum Summae, qui]:»us itcrum insinuatur hoc idem Jansenii systema, nianifesto ludibrio vertetur tota sedis apostolicae défini tio , eùque sensim tandem deveniet res , tanto controversiarum œstu exagitata , ut damnato , ore tenus , solo Janseniani libri nomine , intégra Jansenii doctrina in tuto ponatur , et scholas omnes paulatim occupet. ïd autem non sine eversione fidei , et horrenda sanctœ sedis irrisione futurum esse nemo non videl. Hœc sunt , Sanctissime Pater , quœ describi jussit

omieuietiu

Sx

^owiioweciue Gamoù^auc

de ici

Q/dctaîc]ue.

Les Abonnés reçoivent un exemplaire de chaque Ouvrage qui est publié pour l'année. Ceux qui habitent la campagne doivent indiquer une maison en ville oîi leurs Ouvrages puissent être remis.

L'Abonnement est de onze francs cinquante centimes annuellement , et se paie comptant.

On s'abonne dans les villes et chez les Libraires dont les noms suivent :

Alost , Ducaju.

Amsterdam , F. E. Wymans.

Anvers , Ancelle.

Arlon

Atli , Jouret-Themon.

Audenarde

Beaumont , la v^ Hannecart.

Béringen

Binclie , Hypolite Fontaine.

Bois-le-Duc , Langenhuysen.

Bouvignc , près Dinant

Bruges , De Vliegher.

Bruxelles , J. J. Van der Borght.

Charleroy , H. J. Lelong.

Chimay , la V<* Preud homme.

Courtray , De Caluvvé-Ovyn.

Dicst

Dixmude

Enghien

Gand , de Corte.

Grammont , J. Van den Eycken.

Hal , De Prins.

Hasselt

Huy

Ipres, J. Van der Meersch.

Jodoigne , Allard.

La Haye, J. W. Ten Hagen.

Lessines , Deltenre.

Liège , Lemarié.

Lokercii

Loiïvain , Vanlinthout et Vandenzande.

Luxembourg

Macstriclit, Koymans.

Malines, Van VeIzcn-VandcrElst.

Marche

Mens , Jevenois.

Namur , Dujardin.

Nivelles , M'e Dujardin.

Peruwelz

Popcringue , Dufloer.

Rcnaix

Rotterdam , Thompson frères.

Roulers , David Van Hée.

S. Nicolas , Rnkaert-\ anbccscn.

Soignies , A. F. Robyns.

Spa , la veuve Bodon.

Termonde

Thiclt

Tirlomont , Merckx.

Tournay , Casterman aîné.

Turnhout

Verviers , Ml« Th. Oger.

Virton

Utrccht, A. Schikhoff.

Wavre

A Aix-la-Chapelle, M. Nélessen , curé de St. -Nicolas.

A Munster, M. George Kellermann , doyen et curé de St.-Ludger.

Ombrages distribués aux abonnés de 1827,, pour les onze francs 5o cent, de V abonnement , et qui se trouvent chez les susdits Libraires :

Fr. C.

1° Rapports sur l'Apparition d'une Croix lumineuse dans la paroisse de Migne', le \'j décembre 1826, faits et imprimés par l'ordre de Monseigneur l'Evèque de Poitiers. 1 6 pages o- 10

1° Opuscules de Muzzarelli, chanoine et théologien de la sainte Pénitenceric. Traduits de l'italien. D'après l'édition de 1826. 568 pages 3 - i5

3° Lettres du Roi de Pologne Jean Sobieski , à la Reine Marie Casimire, pendant la campagne de Vienne en i683, traduites par M. le Comte Plater. 240 pages... i - 5o

4° Correspondance de Fénelon Archevêque de Cambrai , publiée pour la première fois sur les manuscrits originaux et la plupart inédits. Tome l'^''. 652 pages. 3 - 5o

5° Même ouvrage. Tome II. 648 pages 3 - 5o

6° Annales de l'Association de la Propagation de la Foi , Pvecueil périodique des Lettres des Evcques et des Missionnaires des Missions des deux mondes , et de tous les documens relatifs aux Missions et à l'Association de la Propagation de la Foi. Collection faisant suite à toutes les éditions des LeUres Edifiantes. N"» VII, VIII, IX, X et XI . 398 pages 1 - 25

'j° Dangers du monde dans le premier âge, par M. l'abbé F. de la Mennais. 36 pag. in-i2° o- i5

8° Documens historiques , critiques , apologétiques , concernant la Compagnie de Jésus. I""" partie. 3 08 pag. i - ^5

cf Mandement de Mgr. l'Evoque de Poitiers, à l'occacasion d'une Croix qui a paru à Migné. 8 pages. ..... o - o5

10° et dernier Ouvrage pour 182'j. Correspondance de Fénelon. Tome III. 496 pages 3 - 00

Pour 1 1 fr. 5o vt. une valeur de 19 - o5

équivalant à une valeur de plus de 4» f' suivant les prix de Paris,

LETTRES DIVERSES. l3

vestra Beatitiido. Calamitates ob oculos positas , et prope diem certissimè futuras multo aceibiores, mœrens recensée, ut jussis obtemperem. Idcirco autem parère distuli , ut accuratiùs parère possem. lUud Davidicum usurpare mihi liceat : Levavi oculos meos m montes , unde veniet auxUium mihi : auxilium m£um a Domino (a). Soli Petrse, contra quam portai inferi non prœvalebunt, contra spem in spem credo. Dulcissima bœc spes animum afflictum reficit, quod plus, sapiens , doctusque Christi Vicarius , suâ felici incolumitate nostram aliquando futuram praesagiat ac prœnuntiet.

Ad pedes Pétri in successore \^ventis et loquentis advolutus, petitâ apostolicâ fdiali cum afFectu l^ene- ^lictione , me summa cum reverentia et submissione animi profiteor , etc.

(a) Ps. cxx. 1,2.