QUO EVASERINT, QUOD AO ANN^EUM ET AD LIBERALIA SPECTAT STCDIA

FABII CONATUS.

Videmus igitur non nibil de ipso Fabio Senecam meruisse; jam vidimus quomodo de Seneca Fabius meruerit. Nobis nunc, sub fmem bujus disquisitionis adventantibus, quo illud Fabii judicium et ejusdem conatus evaserint, breviter est attingendum.

Non perdidit operam Fabius quum illud judicium de Annseo elegaus, subtile, insidiosum, faisum, exprompsit : nec, si huic fidem se facturum facile credidit, opinione deceptus est. Quippe opportunissimum captaverat tempus ad aliquid de magno viro delrahendum; aliquid dico, vel potius aliqua, non tamen omnia. Noverat acutus magister primam saepe maximorum scriptorum famam initio quasi supra se sublatam, nullis tune censoribus ansam praebere nisi illis qui lapides non timeant; eamdem vero, nisu exhaustam suo, et maluritatem quamdam ducentem, mox locum dare reprehensionibus ullro, et accipere imminutionem quum veritati, tum temporicommodatam; postera denique setate non semel conciderc totam quaî nuper superba staret, postquam solerti manu auctor quis scrupulum admiratoribus injecisset. Ea enim semper fuit bominum natura, ut qui scriptor maximam protinus famam apud eos consecutus sit, facilius deinde minimam assequatur quam mediam : deque cursu et recursu opinionis in utramque partem velut de illis ventis agitur, qui, « qua data porta, ruunt ». Si vero cogilaveris neminem ante Fabium de Seneca, minus etiam florente, graviter pronuntiasse, apparebit primum arietem a Fabio admolum etprimumictum pereum adactum, cujusope, solita nudata defensione, Annsei fama insequenlibus detreclatoribus objecta fuerit. Quod fecit f t conscius et providens, dum, quaecumque contra Senecam dicebat, credebat dicta pro Cicérone seu pro doctrina propria ;

dumque, fore utpliilosophiaî ruinje ipsius eloquenliae capiti iiiciderent, nullo die reformidavit.

Paulatim igitur permanaverat in mentes haec opinio, eloquentiam ab Annaeo corruptam et pessumdatam fuisse, a Fabio ereclam et restitutam. Auctoremque mali accusare et fastidire ut in dies magis usitatum, ila defendere aut etiam non pessime habere magis rarum et audax. Nec multos post annos (nescit enim severilas missa reverti), jam quîe Fabius minus laudaverat pro vitiis habebantur ; quae vitia notaverat, pro flagiliis ; quas virtutes coactus agnoverat, illae aut omnino negabantur, aut ad pusillum redigebantur. Quo discrimine tune sita sit Annsei fama, aperte cernitur ex notissimo quodam A. Gellii loco, non improbi sane tum hominis, tum scriptoris*. Hoc enim tempore non jam apud certissimos defensores bene audiebat Seneca nisi ob scientiam et doctrinam non prorsus absentem, et « in vitiis morum objurgandis severitatem gravitatemque non invenustam ». lidem vero defensores parum elegantiai in verbis esse concedebant (adeo omnes rhetorum jugo coUum dederant !) Quid de iuimicis? Annœum fastidiunt et dérident ; scriptorem vocant « minime utilem » ; respuunt ejus orationem « vulgarem et protrilam », sententias « ineptas vel inanes, » eruditionem « vernaculam et plebeiam ». Ad utros inclinet Gellius, facile intelligitur. Qui si in aliqua liberiora et faceta (permissa tamen, etiam erga antiquos), Annaei incident, clamât « joca inepti et insipidi hominis » ; si vero in cogitata et dicta egregie : « Bene boc sane. Bene. Sed adolescentium indolem non tam juvant quœ bene dicta sunt, quam inficiunt quœ pessime. » Pulcbram mehercule concessionem, qua juventutis Seneca paucis locis corrector, plurimis corruptor declaratur!

Haec quanquam acerba sunt, graviorem (si ita dicere ausim), injuriosioremque tulit de Seneca sententiam Fronto, Fronto duorum Caesarum praeceptor, et apud Antoninos Quintilianus alter. Qui constanti odio, conviciis creberrimis, cetera moderatus, nos- *trum persecutus est,sive de verbis, sive de rébus ageretur. Irridet Senec* orationem « moUibus et febriculosis prunulis » refertam ; sententias ejus « tolutares », quœ, dum majestatem student, « dicabolaria, imo dicteria potius quam dicta contineant » ; carpit — non immérité quidem sed contumeliose — easdem res referentem milliens alio atque alio amictu indulas, et « refricantem

i. A. Gell., Noct. Ait., XII, 2.

s^pius quam puellae olfacforia> sucina ». Quid multa ? composilionem totam « pollutam, et contaminatam, et maculosam maculosioremque quam nutricis pallium », pronunliat ; deque rébus non lenius agit : « At enim sunt quœdam in libris ejus scite dicta graviter quoque nonnulla. Etiam laminée interdum argenliolœ cloacis mvemunlur; eane re cloacas purgandas redimemus^» ^ Tantas messe paedagogorum animis iras si quis mirabitur, recur^ rat ille ad Quintilianum, et agnoscat illius invidia) auclorem, longissmnqne jurgii causam et originem. Anliquam litem, mutalis nominibus, et inveteratam simultatem inter rbetores pbilosophosque adnotabit. Nec de personis praecipue agitur : agilur de studiis vel potius de animorum imperio et dominio. Utra mentes et civi' tatem, id est orbem, rectura sit, philosophia an eloquentia, ambigitur: ita, non de minimis lusus, sed pro maximis lis, et certamen, et rixa scilicet pro laude, pro honoribus, pro potostate. Verum est philosophes jamdudum fidem amisisse: exstant tamen • llustria quorumdam nomina, nomina quœ nunqnam securis victoribus necesse sit obscurare, si minus, inquinare. Non enim uno amplius opus est a^mulo ad slatutam rlietorum aucloritatem collabefactandam : cavendum ergo ne ille possit vel nasci, vel renasci U quoniam in pacato imperio, ut ceterorum, sic animorum re-imen ex principe pendet ; quoniam rhetoribus traduntur futuri principes instituendi, in horum formandis ingeniis maxima enitendum est ope, prœsertirn si natura adjuvet, ut illucescat aliquando dies quo rbetor Cœsar, et Ca^sar rhetor toli orbi imperet lai operi eo acrius incubuit Fronto, quo ejus alumnus, facilli* mus hcet, ad philosophiam respiciebat fréquenter, et eloquentiam sequi videbatur invitus. Inde apud prœceptorem timorés, et sollicitude major, et contra philosophiam acerbieres in dies detrectationes, et pro eloquentia (i. e. pro rhetorice), vividieres actienes imo obsecraliones ^ Discipulum suum duas ob causas a Seneca abhorrere velit, tum propter philosophia^ moralis prœdicalam inanitatem, tum propter ejus orationis libertatempericulosam. Atque ita accidit ut vir honeslissimus, optimis moribus, nec pectore

1 Fronto, De oralion., p 157, (éd. Naber).

2. yide (De oration.,) locum ubi aliqua élevât discipuli sui Senecam rpdn

an r.7^ r ''"'" f'V '' ""'''' ''''''''^ q^'d in oraUonibu nSo icium quid cnspulum... / Nondum quid<juam, sed vereor. » « Unam soîam dosT;

^^r^^'; ^"^ ^^"^^^ ''^^'^' aliquantu.namo.erga te ^^u^TZlZ

— (iO —

carens, magister idem discrlus et officiis dévolus suis, de philosophis quasi de histrionibus judicarit, et de Seneca velutde scriplore ridiculo, sensibus et arle maxime deslituto. Paulalim enim, Quintiliani abhinc teinporibus, maxima pars vilaî fuerat benc dicere, non bene sentire : et tantum ceperat incrementum sola verborum cura, ut cetera pra? illa sorderent. Contempti jam philosophiîc professores omnes nulla non credebantur docere iuutilia, et ridenda : neque morum quidem gratia illis aliquid supererat auctoritalis, ex quo rhetores eum bene sentire qui bene diceret quolidie docebant et comprobabant. Ergo si quis philosopharetur adhuc, nihil vulgo credebatur agere nisi « dicere ceratinas et soritas et pseudomenos, verba contorla et fidicularia » . Quomodo non spreta jaceret ars quîc studentibus nulla mentis gaudia promitleret, id est .( ubi nullum proœmium cum cura excolendum, nulla narralio breviter et dilucide et callide collocanda, nulhe quîestiones parliendae, nulla argumenta quaîrenda, niliil exaggeraiidum ! » * Nec uni de mullis talia scribebantur, sed illi inter stoicos stoïco Aurelio Marco, qui ipse quoque (usque adeo sese insinuarat rbetorum disciplina !) magistrum suum talibus verbis, et id serium agens, laudabat : « 0 te hominem beatum hac eloquentia prœdilum ! 0 me hominem beatum huic magisiro tradiium! 0 iTzi'inçtY^ui'xxnl 0 Ta;i«;î 0 elegantia ! o lepos ! o venustas! o verba! o nitorlo argutiœ! o aaxr.ejK;! o omnia !... »^ tamdiu Frontonem M. Aurelio de rhetorice fucum fecisse, et sibi Aurelium verba dédisse, inter maxima vel amoris, vel reverentiœ miracula jure reponatur.

Duorum igitur propositorum alterum plenius assecutus erat Fabius, scilicet ut Anmei famam, minus jam stabilem, desedealtissima dejiceret, ut vacaret rbetoribus locus. Quod paravit ipse carpendo, vellicando, significando ; posleri, ejus vestigiis audacius vadentes, detrahendo, negando, respuendo.Quum vero Senecamdico, dico et philosophiam. Non enim tanto ardore Annaeus a rhetoribus esset petitus, si nullum aliud (juam corruptîe eloquentiœ romame facinus admisisset. Sed, dum unam hanc causam inimici prie se ferebant, (quie, etiamsi falsa, erat aliquatenus credibilis), alteram hanc invidendi occuUabant et inviti prodebant, Senecam locupletisbimum auctorem fuisse gravissime habenda^ philosophia», levis-

1. FioiUo, Ad M. Antoninuin de eloquentia, 5. '2. M. Anr. ad Front, épist.. II, T..

sime rhetorices ; nec per eum slare quin hœc rerum, illa verborum modo magistra omnibus s^culis haberetur. Suum ergo repetervoluerunt deminuli ; et, postquam servata verborum cura res insuper se habere vel suœ arti facillime adjecisse onmibus 'tonis decantaverunt, philosophos ex surrepto regno expellere voluerunt, et, nullo respondente, in proprias opes reslitui visi sunt. Alque eo facdms illis vulgus accredidif, quod studia cum moribus mulafa eranl, et ipsum, ut ita dicam, scholasticum ante scholam magistris tradebatur. Illi interea semper creverant gralia, fortunis auctorilate, prmcipum s^epe prœceplores, et in ipso imperii sedentes limme- Quidni ex tam auguslo commercio et prope contubernio non modo auctoritalem, sed gravitatem, majestatem, ac fere sanc' titatem referrent? Vide quo ore pra^cepta nondoceanl, sed canant • non jam modestos magistros ac simplices dicas, verum sacerdotes mitiatos suos quibusdam mysteriis admittentes^ Quis jam taies quis tantos viros derideat? horum nunc est, conversa re'rum vice' et triumphare, et de.picere, vel, si quod telum in adversarios dirigere non dedignentur, ita agere ut omnes liinc superbos dommos, illinc sordidissimos servos agnoscant-.

De altero Fabii proposito, quod ad Ciceronem et ad arlem in universum spectat, superest pauca dicamus. Quippe non diruit ut dirueret providens magislor, sed diruit ut îedificaret. Quidquid contra Anna^um dicebat, volebat pro TuUio dici, dum juvenes (( revocare ad severiora studia, » ut credebat, conabalur Num ergo féliciter lUi cessit ista antiquitatis imitatio? Num tam bene Ciceronem in pristinum honorem resliluit, quam Senecam subvertit de recenti ?

Scilicet in tali re neminem fugere potest Quintilianum tota via errasse, et in hoc proposito maximum laiuisse ImtitutionisxUmm. Non quia, mehercule, Ciceronem omnino dignum admiratione atque etiam imitatione, professus est : imo, hoc in ejus libro fuit novum, sanum, proptereaque periculosum. Laudarem icritur si inlra htec stetisset. Verum credere arlem prœsentis tempoWs mo-

1. Sic pi^fatur Fabius de moribus oratoris pauca scripturus : « Quam in altum s.mus ablat, sentire cœpimus. >unc « cœlum undiquo et undiaûe pontus. )) Unum modo ni illa immensa vastitate cernere videmur Tullium uni tamen ipse, quamvis tanta atque ita instructa iiave hoc mare in-rc«sus 'con trahit vêla inhibetque remos.... Ita nec aniecedentem consequi possumùs et Jongiuseundum est. » (Inst. Oral., XII, proœm.) l"ï>iMimus, et

2. Froiito, De oral. - Cf. Boissier, Marc-Aurèle et Fronton, (Rev de^ Deuv Mondes, 1- avril 186X . ^ ^^ "^"^

libus subduci posse, cl debere in se et per se excoli, quasi plantam sine radicibiis, et ad libitum vel provebi vel retrabi, sola unius aut alterius ope, nonne id crat bominis vcram artein nescienlis, et artificiiim docentis? Cum vult eluquenliam tolam ad antiquam rempublicam respicere, jet Tullii adoptare usus ralionesque, lani candidus agit quam si Humina ad sucs fontes recurrere velit. Elianisi redderelur forum optanli, et curia, et concio, et libellas, et illa vox populi, credo ne Ciceronem quidem aliis placiturum fuisse lemporibus quam Ciceronianis, Quid igitur in se babeatars mobilis etmutabilis, id est vilalis, Quintilianus semper ignoravit ; ideoque multo majorem partem eloquentise credidit esse imitationem- « Eloquenlia, ait scriptor quidam n- bilis, flamma alitur, et motibus excilatur, et urendo claresciu » labii eloquenliam nolulis ali, et volubililate excitari, et sine igné clarescere, libenter contenderim. Non vidit rbelor se quam plnrima Ciceronis expressisse, non Ciceronem ; et omnia magni viri retinuisse, ingenio leims. Melius admonebat Seneca discipulos suos de tam funesta imitatione : (( Similem te volo quomodo lilium, nonquomodo imaginem* ». Imago fieri, plus quam ratio poslulabat, Fabius sanie voluit : Ne imago quidem fuit lamen, quia non laleni quemquam esse snum unquam tempus passum est.

Hue accedebat enim non parva difficuUas, qnod. veteribus licct devotus, non totus in illis admirandis detinerelur Fabius, sed faveret simul tempori suo, et illud bonigna laudabilique prosequeretur voluntate. Quumque lot et tauta eloquentiai damna secum <;omputaret, erant lamen, quœ in recenti lucro poneret, et spe majoris in dies quœstus solabatur desiderium. Qui sane aliquid nervorum, et coloris, et densilalis, a declamatoribus orationi adjecturn putabat; et se non nibil confîdebat adjecturum, illius inter recentiorem veteremque artem communionis gratia. Ergo, dum pristinas virlutes retinere volebat omnes, recentibus non renuntiabat : imo, invicem bas illis excusaie aut commendare animo constituerai. iNec multum abborruisse videtur ab illo cujus fuit, judicante Seneca patro, u cultus intor nostrum ac prius sœculum médius, ut illum posset utraque pars \indicare^ » Tali via ingresso, média vada inter utramque Gliarybdin tentanti, (juoties de recta linea deverlendum fuit, et aurai importunte tum bine, tum illinc, maximo cum vitai periculo, quolies danda vêla

2, Conlror., \. proœm.

fuere! Scilicet nimis subtili composiloque se accinxeral operi, ex quo majorem sibi gloriam videtur retulisse, quam eloquenlia? profectum. Num inter tam d i versa fier i poterat aliquid concordiœ, praîsertim si frigidus, si industriosus, si semiservus rébus supra coteras liberis erectisque nianum admoveril, naturai et arli?

Ilesidebal ergo ipsius libri fundamenlo sentenlia parum sibi eonstans : nec mirum quin isle quasi eloquenlia; Janus voli parum compos fuerit, quum illud votum in partibus fueril varium, in summaque duplex. Cujus diversitalis plurima invenias indicia, si penitus in operis viscera descendas, vel si ad quod quaeque pra;cepla referri corpus possint, requiras. Sexcenla lune olîendes qua» secum concordent minus, vel aperte pugnent, sive ad ipsam instiluendorum juvenum rationem, sive ad critica judicia, sive ad mores et prœcepta convertaris. Ut exemplo utar, nonne vides eum, quanquam velit juvenes « in commentariis rbelorum non consenescere », omnia fecisse ut in bis vitam omnem insumerenl? (( Quid aliud, ait, agimus docendo eos, quam ne docendi semper sinl*? )) Et lamen ita docel ut nunquam securi dicant, et « magi- 'strum respicientes naturam sequi ducem desinant- «. Nonne contra se scripsil verba bujusmodi : <( Inde plurimi, cum in hos inexplicabiles laqueos inciderunt, omnem, etiam quem ex ingenio suo polerant babere, conatum velut astricli certis leguni vinculis perdiderunt-'? » Yult oratorem ferri « campis, non semitis », qui idem requirit (( num tripertita aut quadriperlita sil ratiooinatio^ )>; vult nos (( ad summum pervenirenisu, non impetu », qui in gestu etiam quosdam solaecismos adnotat • ; vult imitationem « non esse lantum in verbis^ » ; vult « curam verborum, rerum esse solliciludinem », quum ipse nibil aliud curaveril, Iraclaverit, docuerit, quam verba, et verba in ejus libro appareanl undique, res nusquam. Dat tempori (vel potius se dare crédit), « ne birta loga sit, non ut serica ; ne intonsum caput, non in gradus atque annulos comptum'' », qui in arle ornandi et concinnandi fuit consummatus arlifex, atque etiam non dubitavil pracipere « quo quid natura magis esset asperum, boc pluribus esse condiendum voluptati-