TIENNE
Plut. XV, Cod. I. Homélies de S. Ambroise, xn» siècle. Homélies et sermons lus dans l'église depuis l'Avent jusqu'au samedi saint, tirés des ouvrages des SS. Ambroise, Augustin, Fulgcnce, Jérôme, Jean Chrysoslome, Isidore, Léon, Maxime, Origénc, Sévérin et un anonyme.
Plut. XIV, Cod. I. Bible, xn« siècle; p. 412. après l'épltre aux Hébreux, on lit, de la même écriture que le reste :
De custodiendo jejunio in IV tempore.
De incerto atitrm jejunio I Y lemporum hanc certitudinem statu/mus, ut si kal. martii in IV 1er. are
FLORENCE (MANUSCRITS
aniea evenerint, eadem ebdomada jejunium celebrelur. Sin autem kal. martii in V aul VI, venerinl, aul in sabbalo dicti lenduntur, in sequenti ebdomada jejunium difjeratur. Simili quoque modo si kal. junii in IV fer. aul in anlea evenerint, in subsequenti ebdomada celebrelur jejunium. El si in V aut VI feria, aut in sabbalo contigerint, jejunium in tertia ebdomada reservetur. Et hoc sciendum est, si quando jejunium mensis junii in vigilia Pentecosles secundum prœdiclam regulam cveneril, non ibi cclebrandum erit, sed in ipsa ebdomada solcmni Pcnlecostes, quia vigiliam simul et jejunium celebrare non convenu. Et lune propter solemnilatem Spiritus Sancti diacones dalmalicis induanlur et Alléluia canletur et Flectamus genua non dicatur. Eodem modo Septembris jejunio conslilutum est, ut si kal. septembris in IV. fer. venerint, aut anlea, jejunium in III ebdomada celebrelur; et si in V aul in VI, aut sabbato contigerint, in IV. ebdomada jejunandum erit. In decembris illud observandum erit, ut proximo sabbato ante vigiliam Nat. Domini celebrelur jejunium. Quia si vigilia in sabbato venerit, simul vigiliam et jejunium celebrare non convenu.
Sunt autem sacramentum Ecclesiœ baplismum, et ehrisma, et corpus, et sanguis, quœ a secretis virlutibus, vel sacris, sacramenla dicuntur; quia sanctus in eis manens Spiritus eumdem sacramenlorum ad salutem fidelium lalenter operatur efjeclum. Quibus nec per bonorum merilum dispensalorum ampli ficantur, nec malorum hsce dona allenuanlur. Quia neque qui plantât est aliquid, neque qui rigal, sed qui incremenlum dat Deus.
Octavo pronuntiandum est ut sciant tempora jeriandi per annum. Item omnem dominicam a mane usque ad vesperam, ne judaismo capiantur. Feriandi vero per annum isti sunl dies, ut supra orsi sumus. Nalalis Domini, sancti Slephani, sancti Joannis Evangelislœ, Innocentum, octava Domini, Theophania, Purificatio sanctœ Mariœ, sanctum Pascha cum tota ebdomada.
Cod. X. Bible, xiie siècle. En tête de l'évangile de saint Matthieu, un avertissement sur la lecture des Livres saints :
Incipiunl pronuntialiones librorum quo modo legilur per tolum circulum anni.
Dominic. de Advenlu ponitur Isaias usque ad Xalivitatem Domini.
Ab octava Epiphaniœ legalur Epislolas Paulli usque in septuagesima.
Dominic. in sexagesima legatur Eplalicum, quod est In principio creavit Deus, et cetera, et alii quinque libros Moysi, et Josue, et Judicum usque in sabbalo ante passionem Domini.
In Passione ponitur Jeremias Propheta cum lamentalionibus suis usque in Pascha.
Ab octava Paschœ usque dum canitur Isloria Dignus es Domine legantur libri Apoc. Johannis aposloli. Poslea legatur VII. Epistolœ canonicœ usque dum canitur hisloria Sioblilus.
In die Ascensionis Domini legalur Acluum apostolorum usque VIII. Pentecosten.
Ab octavo Pentecosten ponitur quatuor libros Regum et Paralipomenon usque in kal. augusli, quo canlatur hisloria Dominus omnium.
Kal. augusti ponitur Sapientia Salomonis usque in kal. septembris, quo canlatur hisloria In principio.
A kal. septembris ponitur lib. Job, usque ad médium mensem, dum canitur histuria : Si bona suscepimus.
Ad médium mensem septemb. ponitur Tobis, et Judith, et Ester, et canatur hisloria Peto Domine.
Deinde a kal. octobris usque ad kal. novembris legatur liber Machabœorum primi et secundi et, canitur historia, Adaperia Dominus.
A kal. novembris usque dum canitur hisloria Vidi Dominum, etc., legalur Jezechiel et Daniel et duodecim
minores prophetas et dum pervenitur ad advenlum Domini. Amen.
Plut. XVI, Cod. VIII. Missel et sacramentaire d'une église de Florence, début du xne siècle, 131 feuillets.
p. 1. Calendrier attribué à Bède, mais très différent du calendrier édité parmi les ouvrages de ce saint, édit. in-fol., Bâle, 1563, 1. 1, p. 244 sq. ; il est reproduit en entier parBandini, Catalogus, col. 172-181.
p. 7. Trois préfaces pour la messe de la Trinité, de la Vierge et de la Croix (xme siècle).
p. 7b. Oraisofis pour la messe en l'honneur de la Vierge, de tous les saints, de S. Thomas archevêque, de S. François, et pour la messe de la résurrection en l'honneur de la Vierge; une main plus récente a ajouté le passage de l'épître à Tite : Carissime apparuit benignilas.
p. 8b. Préface commune et canon de la messe. Remarquez que, dans Mémento, après les mots : et notadevotio, on lit ce qui suit : mihi quoque indigno peccatori jamulo tuo propitius esse dignare. et cum his omnibus me a cunctis emunda delictis. De même dans le Communicantes après les mots : Cosmœ et Damiani on a ajouté : nec non et illorum, quorum hodie solemnilalis in conspectu gloriee hue celebralur triumphus in loto orbe lerrarum.
p. 10. Dans l'oraison Libéra nos quaesumus Dne ab omnibvs malis, etc., après les mots : Petro et Paulo atque, Andréa, on lit : nec non et glorioso Johanne Baptisla prœcursore tuo.
p. 10 b. Après VAgnus De;', on lit : Oratio antequam accipiat corpus Domini. Domine sancte Pater omnipoiens œterne Deus, da mihi hoc corpus et sanguinem filii lui Domini noslri Jesu Christi ila sumere, ut merear per hoc remissionem peccatorum meorum accipere, et tuo Sanclo Spirilu replcri, quia tu es Deus, et prœler le non est alius, cuius gloriosum nomen permanel in ss-cula saeculorum. Amen.
p. 11. Trois oraisons pour chaque messe depuis le premier dimanche de l'Avent jusqu'au samedi de la .semaine de la Passion, ce sont la collecte, la secrète et la post-communion, tirées des sacramentaires Gélasien et Grégorien.
p. 26. Denuntialio scrulinii différente de celle du Gélasien.
Scrutinii diem, dilectissimi fratres, quod electis noslris divinilus instruantur, imminere cognoscite. Ideoque sollicita devotione sequenlibus diebus, secundum nostram ammonitionem, congruis, et compelenlibus feriis absque aliqua relraclione, vel neglegenlia ad hujus sanctœ Matris Ecclesiœ sinum, ejusque minislros instruendi concurrite. El omnes pariler quarla feria hac proxima circa horam tertiam convenire dignemini, ul cœleste mysterium, quo diabolus cum sua pompa destruitur, januaque cœlestis aperitur inculpabiliter sacris mysteriis ordinem peragere valeamus. Gratia Domini nostri Jesu Christi sil semper cum omnibus nobis. Amen. — Suit cette rubrique : Ul autem ad Ecclesiam venerint, sicut diximus, quarla feria hora tertia, scribantur nomina infantum, vel eorum qui eos suscepluri sunt ab acolytho, et vocentur ipsi infantes ab acolytho in Ecclcsia per nomina, vel per ordinem, sicut scripli sunl, ita dicendo : Ille puer, et sic per singulos eorum slaluanlur masculi seorsum ad dexteram parlem. Illa Virgo, et sic per singulas slaluanlur feminse seorsum ad sinistram parlem. Et imprimitus facial presbyler in singulorum frontibus crucem cum pollice ila dicendo : In nomine Patris et Filii et Spirilus Sancti. El imponens manum super capila eorum dicit : Accipite signum sanctœ crucis tam in fronte, quam in corde. Summa cœleslium prœceptorum; taies estole moribus, ut templum Dei esse iam possitis, etc. — Suivent les oraisons, comme dans le Sacramentaire gélasien, niais il importe de faire observer que, dans
FLORENCE (MANUSCRITS
ce manuscrit, les oraisons sont en plus grand nombre, les rubriques plus prolixes, tracées avec soin a l'encre rouge et mériteraient d'être collationnées.
p. 37. Symbole des apôtres, latin. — Hoc i iterum accipiens aller acolythus ex ipsis infantibus femlnam sicut supra, et interrogat presbyter sicut antea, et ipse cantet symbolum grœce ita dicens. Symbole de Constantinople transcrit en caractères latins : Pisteuo ufena, etc. — Enfin le symbole en latin.
p. 50. Bénédiction des fonts : Exptela leclione adscendit prœcedens ponti/ex, vel sacerdos ad tontes; tune deinde scala descendit simililer ad fontes ad lelaniam faciendam seplena prima vice; deinde ponti/ex sive sacerdos procedit cum omni décore substentatus a duobus diaconis et illa duo cereoslata, quœ ante fueranl illuminala semper ante ipsum procedunt, usque dum omnis lelania finita fuerit : Kyrie-leyson, Christe-leyson, Kyrie-leyson, S. Maria ont, S. Michael or., S. Gabriel or., S. Raphaël or., S. Jo. Baptista or., S. Petre or., S. Paule or., S. Andréa or., S. Jacobe or., S. Philippe or., S. Stéphane or., S. Laurenti or , S. Sebastiane or., S. Abunde or., S. Illare or., S. Martine or., S. Ambrosi or., S. Augustine or., S. Félicitas or., S. Agnes or., S. Ccecilia or., S. Lucia or., Omnes sancti or., Qua expleta, jacto silentio, dicit Ponti/ex aut ille sacerdos : Incipil benediciio fontis On lit les oraisons et les exorcismcs comme dans le sacramentaire Gélasien, mais après les mots : in verse innocenliœ novam infantiam renascatur, Per Dominum, on lit ceci : Post hœc miltis chrisma in modum crucis in aqua, et dicis : In nomine Spirilus Sancti Paracliti sanctiftcelur et fecundetur fons iste. Benedictio fonte facial clerus lelanias quinas'. Kyrie-leyson, Christe-leyson, Kyrieleyson. S. Maria or., S. Michael or., S. Gabriel or., S. Raphaël or., S. Jacobe or., S. Johannes or., S. Thoma or., S. Yalentine or., S. Xisle or., S. Processi or., S. Marliniane or., S. Tiburli or., S. Florenti or., S. Caliste or., S. Polentiana or., S. Juliana or., S. Columba or., S. Praxedis or., S. Reparuta or., Omnes sancti or., et eo tenenle infanlem a quo suscipiendus est interroge! Sacerdos ita (le reste comme dans le Sacramentaire Gélasien).
p. 52 v". Et postea communicentur et si episcopas deest, communicentur a presbylero, dicens ita : Corpus Domini noslri Jesu Chrisli cuslodiat te in vilam selernam. Deinde episcopus vel sacerdos ..um lelania terna descendit ad sedem suam. Kyrie-leyson, Christe-leyson, Kyrie-leyson, S. Maria or.. S. Michel or.. S. Gabriel or., S. Bartholomee or., S. Matheeor., S. Thaddee or., S. Simon, S. Cornelis or., S. Cypriane or., S. Yppolile or., S. Gorgoni or., S. Gregori or., S. Remigi or., S. Albint or., S. Syre or., S. Brigida or., S, Candidu or., s. Euphemia or., S. Columela or., S. Praxedis or., Omnes sancti or., quibus expletis dicit III Kyrie III Chrisle et III Kyrie et dicit sacerdos alla voce ; Gloria in excelsis l)>i.. II. nr. ad miss. Deus qui hanc sacratissimam noctem gloria Dominicœ Resurrectionis illustras, etc.
p. 53. Collectes pour les messes du temps.
p. 67. Collectes pour les messes des saints (le vin kal. octobris : conceptio S. Johannis Baplistst) avec cette sccrt'te (p. 89v°) : />« quœsumus, miserieors Deus, ut mystieis Ecclesiœ luse beali Uuptistœ Jounnis exordits et sacris trudita prseconiis ml iram ventun fudlcii drtmeandam dignos salutis fruetus jugiter operetur, Per...
p. 99 v*. Oraisons pour les messes du l'mnimin des saints. In dedicatic r. ■ In vigilia unius
aposlall. in mitai/ unius apostoll. ■ In vigilia unius marlyris. - in natah unius marlyris. — In vigilia plurimorum martyrum. — In naiali plurimorum martyrum. — In vigilia amas eonfessoris. - In naiali unius eonfessoris. — In vigilia plurimorum •
sorum. — In naiali plurimorum confessorum. — In vigilia unius virginis. — ■ In naiali unius virginis. — In Ecclesia martyris vel eonfessoris.
In honore sanctœ Trinilalis. — ■ In honore sanctœ Crucis. — In honore sanctœ Mariœ. — - Ad poscenda angelica suffragia. — Missa sanclorum commun i Missa in ven. S. Mariœ et omnium sanclorum. — Ad gratiam S. Spirilus postulandam. — De S. sapientia.
— De sancla charitale. — Pro aposlolico. — Pro episcopo, vel plèbe sibi commisso. — Pro rege. — ■ Missa sacerdotis propria. — Pro concordia fratrum. — Pro congregalione cuiuslibel socielatis. — Pro congregalione sacerdotum. — In monasterio monachorum. — In monasterio virginum. — Pro eleemosynariis.
De morlalilale hominum. — Pro peste animalium. — In tempore belli. — Contra judice maie agente (sic). — Contra obloquentes. — Pro inimicis. — Pro peu Pro petitione lacrymarum. — Contra tentalionem carnis. — Contra cogilalionibus cordium immundis (sic). — Pro peccatis. — Item pro peccalis. — Pro remissione peccatorum. — Pro confilente peccata sun. Pro tribulalionibus. — Item in tribulationibus. — Item in tribulat. vel pressurant suslinentibus. — Missa votiva pro amico. — - Alia pro amico. — ■ Alia pro amico. — Alia pro amico. — Pro amicis viventibus. ■ — Pro salule vivorum. — Pro sterilitate terrée. — Ad pluviam postulandam. — Ad poscendam cœli serenitatem. — Ad repellendas tempestates. — Pro iter agenlibus. — Pro naviganlibus. — Contra pagan Pro infirmis. — ■ Item pro infirmis. — Missa sancti Sigismundi régis pro febribus. — Ad sponsam benedicendam. — Pro salule vivorum, vel agenda mortuorum.
p. 118 v". Messe des défunts : In die deposilionis defuncti. — In die m. VI vel XXX. — In anniversario defunctorum. — Pro deposilo episcopo. — Pro defunclis sacerdotibus. — Pro defunclo sacerdote. — Pro defuncto Diacono. — Pro congregalione defunctorum. — Missa unius defuncti. — alia unius defuncti. — Alia pro uno defuncto. — Alia unius defuncti. — ■ Pro de/unrta femina. — Pro requiescentibus in ccemeterio. — Missa plurimorum defunctorum. — Pro defuncto desiderante pœnitentiam. — - et minime conséquente. — Pro conscriptis defunctis. — Pro cuius anima dubitatur.
— Missa plurimorum defunctorum. — Alia plurimorum defunctorum.
Il ressort de ce qui précède que le manuscrit de Florence contient beaucoup plus de messes que le Sacramentaire grégorien édité pas dom Ménard, Paris, 1705, t. m, p. 154-240.
p. 116. Messe de S. Sigismond roi, pour les fébricitants : Omnipulens sempilerne Deus, qui per sanclos apostolos, et martyres lues dioersa sanilalum dona largiri dignatus es, da quxsumus, ut prœsentem fumulum liiuin XX. qui colidianœ, tertianœ, sive quartanee febrium vexalione fatigatur, per intercessionem famuli lui Sigismundi régis et martyris tua medicina erigat ad salutem. Per, etc. — Lectio Acluum apostolorum : In diebus Mis. Krut homo nomine Publias, etc. Evang. secundum Lucam. In illo tempore. Surgens de Synagoga, inlravit in domum Simonis. — - Secr. : Of/erimus libi. Domine, munera sancla in nomine elecli lui Sigismundi régis, et martyris, ut a prœst febrium ordures repellerc iubeas, et exInde tii" siinper m omnibus munialur auxilio. Per, etc. Ad Comm, Omnipolens sempilerne Deus. qui dcdisli fumuhs tins obtinere omnia iusla quœ precantur, suseipe propitius preces nostras, quas pro fumulo luo XX. m ; Sigismundi régi» el marlyris deferlmus, ri quod pro eo devolis mentibus exoramus, céleri indulgentia eonsequi mereamur. l'er, etc.
p. 123 v*. lectures el évangiles pour les n défunts.
FLORENCE (MANUSCRITS
p. 125. Bénédictions : ad capillos tondendos,... agni m Pascha,... in area,... panis novi, ... in torcularia,... putei novi, ... uvœ sine favse, ... ad omnia quœ volurris.
p. 126. Messes : in honorem Domini sepulchri,... Incarnalionis,... Nalivilalis.... apparilionis,... Pas-
sionis,... Resurreclionis,... Ascensionis.... Spiritus Sancti adventus,... (et d'une autre main) in natale S. Matthaei apostoli.
Cod. XV, du xi" siècle.
p. 110 v°. Table chronologique des pontifes romains:
Post passionem Domini XX et VI annos
Petrus sedit
annos
menses
dies
Linus
an.
Cletus
an.
et cessavit pontifie.
dies
Clemens
an.
et cess. Pont.
Anacletus
an.
et cess.
Evaristus
et cess.
Alexander
an.
et cess. •
Sixtus
an.
et cess.
Telesphorus
an.
et cess.
Yginus
an.
un
et cess.
Anicitus
an.
un
et cess.