II. Auteurs grecs qui ont comb.\ttu le Filioque
1° /.ï= siècle. PhotiuS, Ai/,,; r.lf. t?;; toî ivfoj nvEJji».To;
[iuaTayuYiK;; c'cst l'arsenal de la polémique grecque contre les latins; cet ouvrage a été édité en grec par le cardinal Hergenrôther, Liber de Spiritus Sancli mijslagogia nolis variis illuslratus ac Iheologicœ crisi snbjeclus, Ratisbonne, 1857, p. 3-110; P. G., t. en, col. 280-392 (en grec et en latin); l'éditeur y a ajouté une réfutation très érudite, in Pholii librum de Spirilus Sancli myslagogia animadversiones hisloricœ el Iheologicve ad operis illuslralionem refulalionemque perlinenlcs, op. cit., p. 123-337; P. G., t. en, col. 399- 542; Photius a traité aussi de la procession du Saint-Esprit dans les écrits suivanls : Epistola encijclica ad arcliiepiscopales Ihronos per Orienlcm oblinenles, 8-23, P. G., t. cir,
col. 725-732; 'E^kito'),/, T.^h; t),v Av.Ar.l'/.i ii.rjoo-rAkr,;, daiis Ya-
letta, 'Ekitto),'/.; *c..t;V>j, Londres, 1864, p. 181-200; l'éditeur cite les diverses éditions de cette lettre, p. 181-182; Conlra veteris Romœ asseclas libellas oslendens Spirilum Sanclum ex solo Paire procedere, non vero etiam ex Filio, Hergenrôther, Pliolii Mijslagogia, p. 113-120; P. G., t. en, col. 392- 398; ce petit résumé de la Myslagogie est attribué à Photius, mais il ne lui appartient pas; Nicétas de Byzance, Capila syllogislica... conlra eos, qui impie ac sacrilège in diuino sgmbolo orlliodoxx clirislianorum fidei addunl et dicunl et sentiunt de sanclissimo el vivifico divino Spiritu : El in Spirilum Sanclum Dominum vivificantem, qui ex Paire el Filio procéda, el non : ex Paire solo, dans Êustratios Argentis,
BlSXi'ov X(/.),oû|itvov 'PKvt:tr;jio3 (rtf.V.iT- uir.;, Lcipzig, 1758, p. 230-
248; en grec et en latin, par Hergenrôther, Monumenla grseca ad Photium efusque historiam perlinenlia, Ratisbonne, 1869, p. 84-138; voir Hergenrôther, Pholius, Patriarch von Conslantinopel, Ratisbonne, 1869, t. in, p. 154-170; Palmieri, Le divergenze dommaliche Ira le due Chiese di Oriente e di Occidenle, dans Bessarione, 3= série, 1910, t. vin, p. 1-12. 2° x'^-xii" siècle. — Sisinnios, patriarche de Constantinople
(995-998), 'K'^xjxXio; ETUt<rTo)./; -çoç Toj; T?;; '.Vvkto)./;; àû/i£ç«Tf/o j; Spdvouç, xîf! T/j; Èzz'jfrjffîu; toj àyiou n/£J|i'/.T05, COd. mOSq., CCL-
fol. 266-270; voir Vladimir, Sistemalilcbeskoe opisanie rukopisei mosI<ovskoi sinodalnoi biblioteki, Moscou, 1894, t. i, p. 339; cette lettre est V Epistola encyclica de Photius; Sisinnios n'a fait que la signer de son nom; Nicétas Pectoratus,
Kmà. \«zi-m-i II l'ii '^lunor^'innu eÎ; ■thnti^j.OL xô !J.;iit,COd. Vat.grXC.,
680, fol. 407; Michel Psellos, Hpoî tôv aOTonjàTof/ Mi/.«;iX yiziU^a ^lol'j-iix'j. VvSt/r^, dans Dosithée, To^o; ' A-ciit»);, Jassy, 1698, p. 490-
493; Jean PhOUrnes, 'AvTippriTixii àito).o/ia irjôç to "/.syeÉvta zapàT'^j
MESto>.à-;ojv uepî T»i; to3 â/inu n-;E\lno!Toç Exitop: JiEuç.dans Demetracopoulos, 'ExxXïiiTiaTT.xi, pi6A.o6/,xri, Leipzig, 1866, t. i, p. 36-47; Evsrate de Nicée, Aop5 xp^? toOî y.i-[o-na.i ôti Ix toS natpôî x».;
EX Toj Viou Tb rivEyjjia xo a-^tov ExzopEyExat, Maxa(Tx£itâî^iij.rf c.'xt ex x^/S
^ Haxpô; di« xûîî V'oîî, o'j/ï Se xaî lit xovî T'oy xo IlvEu^jia xo «ytov
èxropEJxai, i6ld.,p. 47-84; Id.,"Exee»i5X^;;Y:Yovj;a; S:x\iUai -fô;
xôv ip/ti::t'iTxorov y[t^:f,'/.fj..jt.yj rept xî;; X'^v 7:«v«Y*'^y rivEijjiaxo; Êxîr^prJlEw;, ibid., p. 84-99; Id., '.Vvxîppr.Ti; xax4 x.tv rpoViE/OÉ/xtr/ xôi
Uii:','/.'i.n;v, cod. mosq., 238, fol. 52-58; cf. Vladimir, op. cit.,
p. 311 ; Id., A.ivo; à/x:pp/,xiz;,; rp;,; x». -l'.'j.-.i.-.t,. T.-jM x',î x.T.v MtS..,.
U.n.y„ cod. mosq., 240, 250, fol. 153-l'67, 132-138; cf. Vladimir, p. 317, 338; Théodore Couropalate, Aoyoç rEpî x.r,,
à^j;xtijv '/«ï TtEpî xîi; ).£yo;AÉvy,; -n'/pô. 'Pt.i;jL'/!ot; x',j FIve j;jl«xo; ex xoTÏ Tiov ÈxiToptJTîu;, cod. mosç., 239, fol. 40-48; voir aussi corf., 240, 250; cf. Vladimir, op. cit., p. 311, 31G, 341; Xicétas Seidcs, A.;-,,;
rpô; 'ri'iiJtati jç, ÔTi Èz X'.j Ilaxpô; ;xoyOj, oj/l ^i y'/' Ê-/ xoj Tto^, «i; o.JT',; 'l.i-i'ijnvi, È/-of£JcX'y.i xo '/y^o/ 0,:^;»-/, Corf. mOSq.. 240, fol.
204-221 ; aussi cod. 250; cf. Vladimir, op. fi7., p. 317, 338;
Id., npùç AkxÎvo'jç zeçÎ y^'^^'^^^'î "^^^ 'A5«ix, xï;ç Hy^r» x'jij Ef^.O, -/a: zêpi xotî x5(t'£txù-/a xkÎ -/«6'o;jiot'wvtv, T^xot TTEpî x^; «Yt'a; TpiâSo; -/o.;
-îpixr;; Èzropîioiu; xoj 'î-.^oy n;iJ;M'.o:, cod. Burocc., 131, fol. 382; cl. Coxe, Calalogi codicum manuscriplorum bibliothecx bodleianœ, Oxford, 1853, col. 228; Michel Glykas, •Er.oxo/.,
M«^iV<i> Tôî Sj£svtojx-r,, oxt Ix [AÔvoy xoj Tlttxpô;, o'S [xi; xa*. ex xoîî rîo3 xô ïlvEtfjjiK xô &Ytov lxi:opEJEX«t, xw. oxt oj xaOxo àTTocxoAïi xaî ExrôpE'jffi:,
cod. nanian., cxi, fol. 89; cf. Grseci codices manuscripti apud Nanios asservali, "Bologne, 1784, p. 218; Théodore Prodrome, riEpî x;;; xoî âyîoj nvEJjiax-,; £/ropiO»£w; ; cf. Papadimitriu, Tlieodor Prodrom, Odessa, 1905, p. 267; Basile d'Achrida,
A:à>.£-t; [JL£XÔ. x-.vo; AkxÎvoj zc.pô. xoj 'P'.'.ar,; ■::£;i=D£vto: TTpô; xov fJo.Ç'./.iK
Mo./ojr,"/, xôv zop=jpoY£vv/,xov ; cf. Sclimidt, Des Basilius aus Achrida Erzbischofs von Thessalonich, bislier unedierte Dialoge; ein Beilrag zurGescliichte des griechischen Schismas,yiunich,1901 ; Nicolas Mouzalon, patriarche de Constantinople, riEpî xi;; èztiop£ j<7£i,i; xo3 !,.-;Wj nv£J;j.Kxo.:, cod. mosq., 239, fol. 102-104; cf. Vladimir, op. cit., 1. 1, p. 313; Nicolas de Méthone, ripô; xôv hIy«v
O0;A£(rC'.Z0V £pWX/,(TavX« X£pl XOJ Ô.Yl'oJ IlvEJlAWXO; £i:i^ï;Xr;aat Xat È-yOtXÏ^ITKt
xoî; àroTxd/.oi:, dans DemetraCOpOUloS, 'Ezz).ï;l:C((rxtxr, PiS).n,6r,x);, t. I, p. 199-218; Id., K£j«/.».i..',5£.; D.ey/o: rapi Aaxwot; xaivo=K-/oj; d()Y;x«xo;, xoj oxi xô TTvEjjia xô aytov Iz xo3 Ilaxpôç xft*. xoy Ttou lz::opEJExai, ibid., p. 359-380; Id., IIpô; xoù; Aaxîvou; TTEpi xoj ôi-j'f.j nvê'Jiicxo; oxî Èz X0Î3 rio.Tpô; o'j ;ji>,v x«i Èz xoy Yioy IzropEÛExat, édit.
Constantin Simonides, 'OçOoSoiuv 'E/./,7,./uv 6£o/.oYixai Ypo;=«î xéit- «TKfEç, Londres, 1858, p. 1-39; Andronic Camatéros, ûik/.eîiî
XOJ Ô£o5Ô^o'j lAEyàXoy ^KO[/.£'(.); x«-. X'ov x/;; rpET^Jxfpa; *Pi.>;ay,^ iroswxâxwv ZKpoiva/.îwv ■::êpt xr|; xoy T:«vaYÎoj Hve jaaxo; Èz ;xôvo"j xotî Ilaipô; Èxzo"
p£J(T£u:, cod. monach., 229, fol. 7 ; cf. Hardt, Catalogus codicum manuscriplorum bibliolhecœ regiœ Bavaricte, Munich, 1806,
t. Il, p. 491 ; Id., npoTSioV.K/.;». îTOÔ; xoù; Èz xoï n'/.TÇÔ; zo.! xoj l'îoj
xô T.!,.;à-;:r,., nv£j;j'/ £zi!op£ laOoj, ibid., fol. 27; cf. Hardt, p. 492; Dimitrios Tornikios, nsp'. ->;■ ÈzT:op£ i^îoi; x-,j iy-o ^ n(£J;j.o.To;, cod . paris, 2830, n. 15; cf. Codices manuscripti bibliolhecae regiœ, 1740, t. II, p. 558; voir Hergenrôther, P/io<ius, t. m, p. 730- 843 ; Will, Acla et scripla quse de conlroversiis Ecclesise grœcœ el latinœ saeculo undecimo composila exslant, Leipzig, 1861 ; Palmieri, Le divergenze dommaliche, etc., epoca di Michèle Cerulario, dans Bessarione, 3" série, 1911, t. vin, p. 161- 178; Bréhier, Le schisme oriental du a;« siècle, Paris, 1899. 3° .Y/;/" siècle. — Nicolas d'Otrante, j:jvo;-i; ujv Qia èz xSv x«xi
").Ô.XOÇ OOYlAKXt^OÉvXWV TTEpl XïjÇ XOÎÎ «YtOU IIvElJJXCtXO; ÈZTtopEÛfflu;, XwV Êx
xùlv OeÎwv xo.t itoZ'j Tpasôiv xaî rapà "zZ-j àvtw.y xa: ÔEOôpwv TTaxÉpuv
SoYiiaTirrO/vxDv, dans Arsène (évêque). Tri zapisi o sobesiedovaniiakh Grekov s Latinianami, Nijny-Novgorod, 1896, p. 7-23; Nicétas de Maronée, n£p; x;;; Èyrop£ J!r£i.; xoj ivi'oj iIveO- ;eoito;, p. g., t. cx.xxix, col. 165-221; le cardinal Hergenrôther n'a publié que des fragments des six dialogues dont l'ouvrage entier se compose; celui-ci se trouve dans le cod. Val. grœc., 1115; voir, sur l'auteur. Petit, Les évêques de Thessalonique, dans les Échos d' Orient, 1901, t. v, p. 28, note 46; Nicétas Choniates, Or.Tttjpô; xs;; ioeoSo;.'».;; le 1. XXI traite de la procession du Saint-Esprit, mais il n'a pas été inséré dans la P. G.; on le trouve dans le cod. Laur., 24, plut, IX, Bandini, Catalogus codicum grœcorum bibliolhecœ laurenlianœ, Florence, 1768, t. n, p. 431 ; Maxime de Constantinople (1215), "ExOeti; x?;; op6oSo;oj rioTEu; ZEp'i xS;; èzzooeJ- (TEw; xo3 iy.'oJ nv£J;Aaxo; xoxô. A kti'vojv, COd. par., 1324, CotaZogiiS
codicum bibliolhecœ regiœ, t. n, p. 289, n. 15; Germain II de
Constantinople (1222-1240), 'A7:àvxr,»i; zpô; xr.v ï|io).oYiav xi;; r.lis- XEUî xo3 râita rpïjYopîou i:pô; xoù; uic' IxEr/ou ffxaXÉvxaç 4>pE[xEvoJpîou; xaî îtoiTo'j; icEpî x^; ÈxropEÛaEu; XOJ aYt'o'j rivEJiJiaxoç, dans Xpovtxôv
TEiopYi'oj <I>pa/x.Ci;... Èrvu.£A£iot KapoXoj "aî.xeo. Vienne, 1796, p. 140-149; Théodore Lascaris, .Voyo; 4i:o).oYr,x:xi>; npô; xôv èt:;-
ffxoiîov Kopt'JvY,; 'Iwâvvï;-^ xaxà xtov 'Ixa).wv, /(yojv xaxà x.ùv Aaxtvw/^
z£pî xo-j ITvEÙiAaxo; xo3 iy''»-'' dans Swete, Theodori Lascaris oratio apologelica de processione Spirilus Sancli, Londres, 1875; Georges Acropolite, Aoyoi ^spî xf;; èz^opej^eu; xoj à.yioj rivEJuaxo; T.foi xoù; AKxivoj;,dans Demctracopoulos, 'ExxAT-.ffia»xixii piê)iio9r,xr., 1. 1, p. 395-418; le second, dans le cod. mosq., 240, fol. 197-204; Vladimir, op. cit., p. 317; Mathieu Ange-
ESPRIT-SAINT
los PanarétOS, ôoiiâ An-tîvoj eiXoioiOJ, T.Uil-' toïç Setoiç 7.r,zTîOv
& =",iTrv lxrie..,tv T.îi àrCo. nvE-v^oî- 4vT;ee<r.;, cod. non. cxxx,
fol. 1-7; 'AzoSe.;.? eî? Sff« Tiîr.Touïiv SÇ àvàyOT.; oî AktTv^ ta axor.».
iEvovT.' t!> nvEiJn« T-0 Kr>ov x«î tx Toîi rîos Ucoç=.J=.ae«., lOia-, fol. 46-52; 'P/.^e.î Yçi?tx=cu.. .t, àvaTçozv !'!'' .7' .''^-''r^^'' l"
.ov«.3 Bixxo., .:..«..v S= xo= Oj9o3 S.;vH--»^. "'"'i" fol- .<55-115
(recueil de textes des Pères contre Vekkos), Codices naniani, Bologne, 1784, p. 299-305; Hiérothée (hiéromoine),
UîTôv vîôv ci^KOxuçT.ti nvc:;.«To., cod. Morc, 153; Id., Oi.a.a.
•xati A».x;vL.,v, S.a7,.y.-«v çijr.^». xôv 7.a5a«>;îa, ivT.'Jho'.; ix'-.'^TÔv
.:, Ao.xîv «.; Tov Nr,=c.vc<, cod. laurent, 19, piut vu, Bandmi, t' II. p. 262; Grégoire de Cliypre,'E/6iT.; to3 -riiiou xf;; T:((rr£wç ,„à xo5 Béx,.., p. G., t. cxLii, col. 233-246; Id., n.oï x,è,.oç.i,c«, x»a i-,;o. nvsOs.axo:, f6.d., col. 269-300; Geç^gesPa-
Chymère, Ilsfî x^ç Èx::opiJ<T£u; xo3 i/iou n.-£J;i.«xo; -fi; xoj; /.s^ovxc:, ixc «ci xoîxo ÂÉÏtXK. n-,l5i.« VUî, S.i x>, J;t.o:^:.v, J, 6,i. xi.
929; cet opuscule est regardé par Allatius comme favorable aux latins; Gennade de Bulgarie, eO-xç-y;!». Ix «.»-
;é«;à'«xç£.,v,«;,ax«S«Uovx>,v >.ax..xV,v Soïav. COd baroc, 10, fol 26-66, Coxe, op. cit., t. i, col. 16; Manuel Moschopulos, a.à)..;,, r.^>., Aax.'v<..;, cod. fcaroc, 68, n. 32, fol. 94-98, Coxe, t. I, col. 105.
4» \/v» siècle. — Nicéphore Chhoumnos, 'EîTixavio; s.; xov
ajaviuv r\£-,7,; ,«l x« /.«xtv.x.î rij! xf;; x.3 ^«a-.-îoj n.-r.;«.xoç rxr.o-
Vr;«>.- SiYiilcxo,, dans Boissonade, Anccdola greeca. Pans, 1833,' t. V, p. 183-239; Id., ■\;<,.yiji, xot; Sivi^^x,; x.^v A».x^u-
...; xr- c-.ro....a.,; xo5 i-,:.. nve:;..xo:, COd. par. 2105, n. 16,
C'ataiogus codicum bibliolhccœ regiœ, t. ii, p. 445; Maxune
PlanudeS, n^fï -.%; J'/zoScO^a.? xcî '/.-Io-j nvE:;i».xo; -/axi .\«x;-.wv,
P. G., t. CLXi, col. 309-317; Adyo; xf;? zî^xa..;, cod. vmdob., 269 Lambecius, Commentaria de bibliotheca cœsarea vindobonensi. Vienne, 1778, t. v, col. 446; Mathieu Blastares, U,o\ Tf, ^/zo'.i.:■7E„.; xo-J i-.-vj nv£:;j.».xo.:, édité par Arsène (évêque), Moscou, 1891 ; voir Vizantiisky Vremennik, 1903, t. x, p. 685-687; Barlaam de Calabre, nî?; x?;; iy.T.o^ijai^,i -oZ ù-iWj nvtin'yxo; (vingt brochurcs inédites : on en trouve les titres dans Démétracopoulos, •O'/i'MW, '£/./,</;, p. 73-75), cod. mosq., 251, fol. 254-416, Vladimir, op. cit., p. 344, 345; cod. Val. griec, 1106,1110; Michel Brycnnios, n^-A xj;; l-^r.o^tJcti:,; xo-J àvîv. n-fincx'.;, cod. paris., 1267, n. 19, Calalogiis codicum bibli'olhecm regiœ, t. ii, p. 269; Nil Cabasilas, A<;-fo. T.im rEfî
xi;; ixT.r.^iJ'Hi^i X',3 ir«a nvrjjiaxo;, COd. mOSÎ-, 252, fol. 104-
146, Vladimir, op. ci7., p. 346; Aclyoi A'/xî/ix, l; ô- oW/xai Ssix-
■,:,Ki, x^ II,iJ:iOi xo àviov Yo'i Ix X'-'J rlo3 èxrrof ïui;iïvo-/, COd. Vitldob.,
260, Lambecius, op. cil., t. v, n. 5, col. 378, 379; Id., A>
o,; x.5v .i:jox4.'Tiu.-/ x5v A^xî-,.,.-,, il Sv (juviYsiv «,Vr>.,x».i xî, n-zEi^a xo £.,.ov oix l> X.3 r;« Jx::of.itoO«., iftW., col. 379, 380; Dcmctracopoulos, op. cil., p. 78-80; Grégoire Palamas, E!; x«;
i:»pi xo> DÉxxoj j-èo Aax.V.v i-\ x'/T; ^ jV.Xr.'îÎT'/r; -cf' ajxoî vfa- ..x.r, ,fV,,.,..v 4vx£.;vj«-.«;, P. G., t. CLXi, col. 244-309; Id., Àdro. à^-,Σ.xx.x-/. «io, Constantinople, iG27,'Lcii,Tand, Bibliographie hellénique du .wii' siècle, t. I, p. 237; Id., Oxi AaxT/o;
\i-;»<tti x«; U r'.oï x!> n.,i3na, oJx ï/z/Uiri S>«=ii-^cr./ xoù; lY,a),o3vTK; «iUùt, 5X1 xo3 Sv%; n./il;x«xo; SOo isfo-jinv 4f/>î, xaî oxi xoùî Oso- V,o-.ixoJ; .Tv"/.),','i(T.i.oJ; àr',5iixx[X',i; jiS./.V.')-/ StT x»./.îr/, J, Si'/./.£xxixoJ;,
cod. coisl. C., Montfaucon, Bibliolheca coisliniana, Paris, 1715, p. 171 ; Papamikhaïl, '() '/■.•■.'.; rjr/.'ifo; n»."/.».;!;.;, Alexandrie, 1911, p. 182-184; Arsène Studite, M^fx.}.».. -îf'i xj;; i»r-,}ii.7c.i; x',3 iv'-'.' Tl/riinax',;, cod. paris. 12.38, n. 1, Calalogus codicum biblioùiecee regiœ, t. u, p. 266; Id, E/iM». 4,xiffr,x.xi
Ti?; xi;; E/T:opi.7t.,; X'-3 à-.-:'-. Il.sVii'/xo;, fod. poriS., 1303, H. 3,
ibid.,p. 281 ; Nicolas Cabasilas, ei'//',;-/. ri'/i x>;; i-;i'y:, Tptiîo;, cod Dindob., 232, n. 4, Lambecius, op. cit., t. v, col. 141; Théophane de Nicée, Kax->. Aïx.:,,..,, cod. baroc, 193, n. 3, 4, Coxe, op. cil., col. 328, 329; Démétrius Chrysoloras, ^,à.-
>;■■■>; '/va!5ixix>,; x-,3 U-.-yJ î' i'r?'?' ^'.;''.'''t''''! ' K-jS..V/r,; xoix-). x<,3
.MexBf.oj Ht7ï'//.o.;xr,; x. Niîavj x-,3 Ki,.?i».>.i, cod. laurenl., 12, pfu<. V, Bandini, op. cit., t. ii, p. 32; Id., Aiyo; T>v«xtx^; 4='
a< l:;oiri»., ; J-fio; Ni^ ',; 4f /.tr;«',T:-,; OsiTaV v/îxr,;, ',: y«-\ x->; ),i»r.; xn'i xi; x.Iv lva-/x:.jv i/,rx4.ii'.; »-/,i x-,'>; ivVV.'.v.'J;»'-:,; «ix^r; t/V.;i«7i-,
ixoJ.ixvO, i, ,.vxiji.;., cod. mos^., 243, fol. 95-112, Vladimir, op. cif.p. 323.
b* XV' siècle. — Nil Damylas, 'r,T.:iT>'i\ x.-. ilmSsixixv iv XfiiTr, r»Ts.'. »«l 4^c/,s.r, i;-..:) xi xo.! >.-,v.<..x4t.. xjp-;. M','.:,i-, Nijny- Novgorod, 1895 (édit. Arsène, évfique); ce traité comprend le* quatre brochures données sous des titres différent» par Démétracopoulos, op. cit., p. 88; Macairc Dosithée, d'Ancyrc, Kvx-v S»x; ..,, T-;;;',; K«x»/V'/,'.;. Jassy» 1692, p. 1-205;
voir Palmieri, Dosileo, palriarca greco di Gerusalemme, Florence 1909, p. 49-51; Syméon de Thessalonique, Conlra hxreses, 32, P. G., t. clv, col. 157-176; Joseph Bryenmos, •Oa,);a.'s.i=ofo., Opéra, édit. Boulgai'is, Leipzig, 1768, t. i, p 1-406; pour les autres opuscules du même auteur touchant la procession du Saint-Esprit, voir plus haut, t. ii, col. 1160; Macaire Makres, njô; Aax.:voj;, ôxt xô litu^ xm èx
xoù rU3 xb nveûixo, x-0 K-.-.ov Jxttoç ï^stre-..., oïxe 4v».-,-x'/.ro-/ Èffx.v, 4Ua yai-yoxoai'a xi'; dfe,Sd;oj T.t',-.i^^i, dans Dosithée, Ti^x-,; Kax«U«Y5;;, Jassv 1694,p. 412-420; Nicolas Schlengias, niflx?;; ExroçEOuiw; X.3 iv.vj nv£:x=Lxr,:,cod. paris., 1295, n. 35, Calalogus codicum bibliolhecœ regiœ\ t. n, p. 279; Mathieu (moine), nef ".xi:; ix^tof£C(j£..; xo3 àY''«J nvErxaxo:, cod. pa/is., 1115,n. 6, Co;aZo9as,etc., p. 218, 219; Théodose (moine), nsjl x?;; l/zo=Eiî£u; xo3 ^y'»" n.,£:u«.;, cod. pans. 1303, n. 7, i&id., p. 281 ; Marc d'Éphese,
Eu/,/.'o-.(Tx.xà -/Eïi/.a.avV-ob; A^x^vov; -iw. x?:; l-/r'>5r:^ao; xo3 4y">-J
n./sOixàxo;, Zoernikav, op. ci7., t. ii, p. 710-741 ; P. G., t. clxi,
col. 11-244; Id., SjXî.oyji /.oV-tm-/ YÇa?'"'"'' "' '" '•'■'''"''■' ""'^ naxçô; IxxofEÙexa. xo n-^îf.». xi Ky.«, où/.; SI x«î Jx xo3 Vlo3, COd. mos?.,
240, fol. 76-88, Vladimir, op. cil., p. 316; Id., HEfî x?;; ixi^opsu- Ta,.;xo3 iY'"^ lIvEiixKxo;, cod. Dindob., 280, Lambeclus, op. ci/., t. V, col. 467, 468; Id., Ac-.-rvo; ô -cfî xi;; év xO <7-.;-x6<;)..:.-fo'78r,xr;, cod. mo;mc/i., 256, fol. 287-290, Hardt, op. cil., t. iii, p. 85; Théodore Agallianos, -Ava^xtoi, xj;; :-!? x?;; Siîr,; ■'^''■■^"^^"Jf^''' xM •.\p.,opo-oyAo'.., dans Dosithée, T,;;.o; 'Ay4-»-,;. p. 333-367; P. G., t. CLViii, col. 1011-1051 ; Id., yijXUn èx xJv iY'"' ''■'' zfô; x4 SoY;«x.xà xi^aK.a (xo3 iv''"'^ Mct-îi^ou) ^OaicvK^i'vxoc xkÎ xoT;
co-zc; »;xoï;, 4U4 ■..S.y.U; r.^.^'A-,. <«;oÉ<7e. ,t:;x.c.vo;, dans Dosithée, TiiLo; K«xo..U«yî;;, P- 432-439; Georges Gémisthe Plethon,
nsfï xr-; Sx-oçj'lcJJc..; xr-3 iY''"-' HviiaKxo-:, ïxi Ix ixovou Xû3 naxçô;
£./-«£:sx'/., dans Dosithée, T<;;xo; 'AYà-r,;, p. 316-320; P. G., t. CLX, col. 975-980; Gennadius Scholarius, ■KxOe^i; -sçi x^î xo3 '/vîoj n-,£0;iKxo; :rc,<rxà5£.j; Srili;, xv'i xo3 49///.;oj xtr/i J-iioV.oYiul*£.,ou xrl; 'Exxir,»;-/.; ççov/,;a«xo;, dans Dosithée, T6;..oi 'AYàîtr.;, p. 252-291 ; Id., K«x4 x»:; it5o<76ï-xr,; ov £■- x.r. .Tj;i5i>.u. x?i; r.i'uxtu; rçoTiOr.xa-/ oî A«xTv„, i&ld., p. 291-307 ; Id., n£j; x>,; ?x^oj£J,£«; xr,3 i-'iou n-/£Ù.i«xo; x.ii .x£Yàî.... Ao'Jx., Simonides, op. ci/., p. 53- 72; Id., nfbî'Acx.voJ;, cod. mos^., 249, fol. 269-274, Vladimir, op. cit., p. 335; A^iAoY-^; «"xi Akxîvo./ -Efî xi;; èxxojeù^w; xo3 iYÎ'"' n.,£0|.«xo;, cod. paris., 1218, n. 29, Calalogus, etc., p. 257; Michel Apostolis, njoT:;i.V<ïi;ia £'; xôv JairiXÉa Kw/irroc-xrvo./, ii.JiK SE X».; J;io/.oy;« xi;; «ixoï' Ttî'^XEM;, £v '^ /.ÉY£i, oxi x!. HvEtiiia xb Sy.ov lx7:oo£:£X7.i IxxvJ n».xpc;;, ci i^lv oV/ U r.o'J xaxa "'' Wr" '*!«
4/.»,6£i'».:, dans Démétracopoulos, 'Eflvixô-/ •r,;j.£f'//.oYio<, Athènes, 1870, p. 355-359; Jean Moschos, 'Azàvx»;i.; -fô; xoO; XÉYovxa;
ix. Ix X.3 r;o3 xô nv£3^v: xô av." £xz.O£;£xa., cod. CSCOr. y. III,
18, fol. 1-32, Miller, Catalogue des manuscrits grecs de la bibliothèque de l'Escurial, Paris, 1848, p. 290.
6° A» j''-.v.v= siècle. — Manuel le Péloponnésien, • Ar.^jXo-iio.
y„\ 4vaxer)z>, x.-iv ■x£:«>.«;wv xo3 *f aY»'»-'"'-' ''' ""'^ xo-yI^kx"; x>ô-, Kr.pjxuv,
Moscou, 1889; P. G., t. cxl, col. 469-481; voir aussi Gé-
déon, i;jui6o/.».; e!; xr,-/ 'i-TXopîav xSv HExa-ù x.T,-; •Ex-//.r,ffur,./ i/iiEuv,
dans •Ex.l>r,»t-«x..xh 4AV.e£,«,1889, t. ix, p. 236-240; Id., E!; S6o
j.X).o-.^vioO; ),ax.-/ixv:.; 47t',S£.xv:vx«; x».". Èx x.;3 r;o3 x), H'-ESua, COd.
mos?'., 243, fol. 79-82, Vladimir, op. cit., p. 323; Pachomios Rousanos, ITso; Akxîvoj;, cod. nan., 125, fol. 140-142; Id., 'A^o- Voy;« S.a/Exx.xi- -fô; Aax,-!,.;, ibid., fol. 142-145, Grœci codices apud Sanios'asservali, p. 259; Théophane Éléavourkos No-
taras, A,«;.E»-.; IXEX* ^/a/.V/.^:..^- 'hoVoY.X.r.v -.«x./. -r,-, «EOrorpà^OXOV
i.x.;;- «£.,^->=;»., xi;; rÎTx.u;. cod. mos<?., 244, fol. 13-29, Vladimir, op. ci/., p. 325; Georges Calyvas, •Efuxo.xr.xpI^Ei;, I, nif'. XÀ-; lx7:o?Ei»£...;xo3 «y-V." IIveO^a'/x.;, cod. liindoft., 289, fol. 17, Lambecius, t. v, col. 497; Léonce (moine), Qiiid de Spiritus Sancli processione grœci quidam hodie sentiunl, Francfort, 1591 ; Mèléce Pighas, •Of')<;5-;;.,; xo.Tx. »...;; St4).vfoi, Vilna, 1596, Legrand, Bibliographie grecque du w' cl du .\\i- siècle, t. II, p. 115-119; Id., A^Y"; '=<?' -■>= ^'i ï""'*. ''>•'.«'.? xatioX.x», •Exxir.^la, dans Dosithée, Td^io; y.«fS;, p. 553-609; Gabriel
Sévère, "ExOeiti; x«x4 1:~>'i 4;jl««râ; >.£Y';-'XW/, xa'i lî'/po-oau; Si'înïxovxu/, 5x1 *n£r; o'ix»;; 4--axo).ix9;; 'ExxXyitÎO!; Y'/,»"» xa'i ipOoSoEot ratSE; i,ix;-, ,,r«.x.xo. -«p-/. xr;; i-ï!'/; xolxoea-,. -ExxXr,,;»;, Constantl-
nople, 1627, Legrand, Bibliographie hellénique du vtvi' siècle, t. l,p. 242; Margounios, IlEp! •>:■, Èx-opiOisM; x',3 àY"." nvtinaxo;, cod. hierosol, 216, fol. 1-126, 200-248; voir Papadopoulo, Kéramevs, •l£po,',r.;..x.»r, ?,6X<r/),:,/r,, Saint-Pétersbourg, 1891,
t I, p. 296, 297; Id., M.ei.;» Sio rfp! xi;; x.,3 T:a/«Y>''-' nviJ|i(>xo;
îxropii»...;, cod. mos<? , 244, fol. 29-84, Vladimir, op. cit., p. 325; Nalhanael Chykas(7), Kiia^a x».x* Aaxîvu/, nÈ li.
Iz-iXa UiMojm -i 'j.-',itib^iii n-ô; xb Ilvtîix» xb Ky'ov Uitopiicxm ,«; fx x',3 r;o3 «ai itpb; xB3xa yjeci; xSy TpaixSv, ut x»; ônoîct;
4va,p.,3,. xi !.»« o! A «,„.,> ).iT". T. V, cod. 7iicro.s. nif/ochii (Constantinople), 94, fol. 1-47; voir Papadopoulo-Kéramevs,
ESPRIT-SAINT
'ls}07o/,uniTixr, piC"/.io6v/r,, Saint-Pétersbourg, 18;)2, t. iv, p. 97; Georgius Crisanius, Bibliolhcca schismaticoruin iiniuersa onines schismaliioriim lihros liacteniis inipressos, duobus tomis comprcheiuleits : i)rirniini qiiidcm a diwdccini aiicloribas tribus liiigtiis, grœce (iiitiqiic, qra'ce moderne el moscovilice coinpoxita el in pltiribua codicibus impressa, nunc aiitem Verbatim reddila el confiitala, Rome, 1G56, cod. 1597, Bibliolh. Casan.; on y trouve les ouvrages suivants traduits en latin : Maxime le Grec, Uralio contra latinos quod non liceal apponere, sive an/erre quidqnam in divino fidei symbolo, loi. 53-133; jMcletios, patriarche d'Alexandrie, Dcmonslratio ex theoloaicis scripturis et ex iiniversalibus doctoribiis, quod Spiritus Sanctus ex solo Paire procédât, et non etiam ex Filio, proul nonnulli a sua superbia decepti comminiscuntar, fol. 153-216; Maxime Margunius, Enchiridium de processione Spiritus Sancli in forma epistolir, fol. 217-224; Id., Colloquium de processione Spiritus Sancli, sive orihodoxus et lalinus, fol. 225-318; Coresios, Colloquium cum quodam fratre de processione Spiritus Sancli, fol. 415-161; Gabriel Sévère, Exposilio adversus illos qui impcrite asserunt el perverse docenl quod nos orienlalis Ecclesiœ genus et orlliodoxi filii simus scliismalici, seu séparait a sancta universcdi iScc/csio, fol. 570-669; si nous ne nous trompons pas, l'auteur de ce recueil est le célèbre missionnaire serbo-croate du xvii' siècle, Georges Krijanitch; Maxime le Péloponncsien, 'Ey/E-.jiSiov x».t'>. toj (i/(t|<«t!.; t;.v TianiuTioï, Bucharest, 1690; Coressios.'Ei-yafiSiov îteçI t?;; txro-
f£'j<r£<,); tr/J iyioj nv=;;i'/.To;, dans Doslthée, T(;;i.o; KaTaUcyr;;,
Jassy, 1694, p. 296-412; Id., AtiAe;.; yiETà tivo; tSv <]>fàfu.v, Constantinople, 1627, Legrand, op. cit., t. i, p. 241 ; Id.,
ûti/.'/voi T.if\ tiB Travarioj xai 'Ci.ivigyty.'j'j n-/£Ù|i.aTo;, COd. IlierOSOl,
450, fol. 2-82; Papadopoulo - Kéramevs, 'lifoic/,. pii'u'Af^yr,, t. I, p. 429; Dosilhée de Jérusalem, Tt;;i.o; K«Ta"/."/.Krf;;, Jassy, 1692, p. 439-441; Id., To^o? 'Ayi-r,;, Jassy, 1698, p. 316- 320, 378-387; Id., ï<;;i<i; /.«fï;. Rimmic, 1705; Id., 'Ittoo;*
TEj'i T~,./ Iv 'lipod'/Aiiio:: •i:aT0!af/£j>7c;.vTc..v,Bucharest, 1715, p. 478-
497, 755-775; Christophore Emborokomites, 'e-./elçJô'.o., rcoî T/;; 'f/.T.rjoiJmm; To3 âvîo-j nv£J;i».Ts;, Bucharest, 1728; Constantin de Moscou, Oej-. t;;; ly.T.ooi^aii,-, toS i.-i'i'.j llvi j;jLr/.To;, etc, Moscou, 1746; Tantalides, Uar.-.nTix'À ilir/o:, Constantinople, 1850, 1. 1, p. 174-297; î'/ie Filioque and ilie American Clmrch, dans The orlhodox catliolic review, Londres, 1867, t. i, p. 246-252; The procession of llie Holy Ghosl, ibid., 1876, t. iv, p. 264- 270;LamprylIos, La mystification fatale ou élucidalion d'une page d'histoire ecclésiastique, Atliènes, 1883; Clirysostome (protosyncelle), Uio'i 'E-M.r.uic^, Athènes, 1896, t. ii, p. 301- 400;Boulgaris, 0£o/.!,-,'.r<;v, Venise, 1872, p. 281-319; Rhosi,
Sjo-rr,;).». S(,r;j.aTix/;; Tr;; i'JloioX'jj y.'Al>r,'l.iy.y,-. 'E/z/.r.aîv.:, Athènes,
1903, t. I, p. 253-287; Androûtsos, ■iov;i»Tr/r. t>;; djOoSiioj àvaTo'/.ixî;; 'Exxat.tÎ'/.:, Athcncs, 1907, p. 79-86; Id., Ao/înio/ <ju;i5o/,.xr;; U £T:(;i£u,; rlpOoSi^ou, Athènes, 1901, p. 127-134; Mesoloras, lij\i.Wi.iy.i, xf;; àfe^Si^oi. ecvaxoAr/?;; 'Lv/-/),riT;'/:, 'Athènes, 1901, p. 113-129. Pour une bibliographie plus complète, voir Démétracopoulos, Ehrhard; Meyer, Die thcologischc Literatur der griechisclien Kirclie im sechzehlen Jahrhundert, Leipzig, 1899, et les ouvrages cités dans Paknieri, Theologia dogmatica orthodoxa, t. i, p. 765, note 1.
III. Ouvrages russes. — Pour l'ancienne polémique russe touchant le Filioque, voir Popov, Aperçu historique et littéraire sur les écrits polémiques des anciens russes contre les latins, Moscou, 1875; Pavlov, Essais critiques sur l'histoire de la très ancienne polémique gréco-russe contre les latins, Saint-Pétersbourg, 1878; Pamiatniki polemitcheskoi literaturij v zapadnoi Rusi (Monuments de la littérature polémique dans la Russie occidentale), dans Russkaia istorilcheskaia biblioteca, Saint-Pétersbourg, 1878, t. iv; 1882, t. VII ; 1903, t. XIX ; Barlaam Jasinsky, La vraie et ancienne foi de la sainte Église orientale touclianl la procession du Saint-Esprit (inédit), voir Theologia dogmalica orthodoxa, t. I, p. 793-7&4; Lazar Baranovitch, La nouvelle mesure de l'ancienne foi pour mesurer la procession du Saint-Esprit, Novgorod en Lithuaiiie, 1676; Jean Galatovsky, L'ancienne Église orientale qui montre à l'Église romaine comment le Saint-Esprit procède du Père seul, non pas du Fils, ibid., 1678; Adam Zoernikav, 'Tractatus theologici ortliodoxi de processione Spiritus Sancli a solo Paire, Kœnigsberg, 1774; cet ouvrage, qui est l'arsenal de la théologie polémique ortliodoxe,a été traduit en grec et annoté par Eugène Boulgaris, Saint-Pétersbourg, 1797 ; traduit en russe par Davidovitch, Saint-Pétersbourg, 1902; voir Palmieri, Nomenclator litteI^al^ius theologiœ ortliodoxac russicœ ac grœcx recentioris, Prague, 1910, t. i, p. 10-13; Prokopovitch, Tractatus de processione Spiritus Sancti, Gotha, 1772; Tikhomirov,
O iskofdenii Sviatogo Dukha (Sur la procession du Saint- Esprit), Kiev, 1832; Serge (archimandrite), Ob iskhofdenii sviatogo Duklia, dans Pribavleniia aux versions russes des œuvres des Pères, 1859, t. xviii, p. 417-521; Innocent, Bogoslovie oblichitelnoe, Kazan, 1859, 1. 1, p. 19-118; Prokhor Propoko\ itch. Lettres sur les causes de la séparation de l'Église occidentale de l'Église orientale, Saint-Pétersboiirg, 1862; Vladimir, La controverse sur la i)rocession du Sainl- Esi)ril, dans Pruvoslavnoe Obozrienie, 1867, t. xxiv, p. 317- 330; Le dogme de lu i)rocession du Saint-Esprit dans l'Église gréco-uniate, dans Kliolmskii greko-uniatskii miesiatzeslotf (1871), Vars >vie, 1870, p 60-67; Kraïnsky, Le catholicisme d'après les sources callioliques, Kiev, 1873, p. 91-126; Kokhomsky, La doctrine de l'ancienne Église sur la procession du Saint-Esprit, Saint-Pétersbourg, 1875; Sadov, Bessarion de Nicée, Saint-Pétersbourg, 1883, p. 42-105, 123-182; Nekrasov, La doctrine de saint Jean Damascéne sur les relations personnelles entre le Fils et le Saint-Esprit, ISSZ, t. i, p. 217-234, 307-326; Butkevitch, Un nouvel attentat des jésuites contre l'ortliodoxie : réfutation de l'ouvrage de Serge Astachkov sur la procession du Saint-Esprit, dans Viera i Bfciim, 1887, t. l, p. 299-316, 577-603, 653-690; t.ir,p.l01- 124, 579-606; Antoine (archimandrite). Une nouvelle intrigue jésuitique à propos de l'ouvrage d' Astachkov sur la procession du Saint-Esprit, Saint-Pétersbourg, 1888; Troïtzky. Contribution à l'histoire de la controverse sur la procession du Saint-Esprit, Saint-Pétersbourg, 1889; Katansky, La procession du Saint-Esprit, Saint-Pétersbourg, 1893; voir Khristianskoe Tchtenie, 1893, t. ii, p. 401-'125; Gousev, Une apologie jésuitique du Filioque, Moscou, 1900; Id-, Thèses sur le Filioque, dans Pravoslavnij Sobesiednik, 1901, t. i, p. 3-39; Pérov, Manuel de théologie polémique, Toula, 1905, p. 31-41; Philaréte, Théologie dogmatique orthodoxe, 1882, Saint-Pétersbourg, t. i, p. 94-110; Macaire, Tliéologie dogmatique orthodoxe, Saint-T?éteTshouTg,180ô, t. i, p. 267- 348; Sylvestre, Essai de théologie dogmatique orthodoxe, Kiev, t. II, p. 430-599; Malinovsky, Tliéologie dogmatique orthodoxe, Kharkov, 1895, t. i, p. 316-333;£;ncycZopc(fie théologique orthodoxe, t. v, col. 73-82.
IV. Théologiens grecs et latins favorables au Filioque. — Epistola ad Leonem III papam a Smaragdo ablude édita, P. L., t. xcviii, col. 923-929; voir Mai, De Spiritus Sancti processione a Paire Filioque opuscula duo, dans Scriplorum veterum nova collectio, Rome, 1833, t. vu, p. 244- 245; Alcuin, Libellus de processione Spiritus Sancti ad Carolum Magnum, P. L., t. ci, col. 63-82; Théodulphe d'Orléans, De Spiritu Sanclo, P. L., t. cv, col. 239-276; Ratramne de Corbie, Contra grsecorum opposita romanam Ecclesiam infamanlium, P. L., t. cxxi, col. 225-304; Énée de Paris, Liber adversus objectiones griecorum, P. L., t. cxxi, col. 685-721 ; S. Pierre Daniien, Opusculum (XXXVIII) contra errorem grœcornm de processione Spiritus Sancti, P. L., t. CXLV, col. 633-642; S. Anselme de Cantorbéry, De processione Spiritus Sancti contra grœcos P. L., t. CLViii, col. 285-326; Pierre Chrysolanus, Oratio ad Alexium Comnenum de processione Spiritus Sancti, P. G., t. cxxvii, col. 909-920; Rupert de Deutz, De operibus Spiritus Sancti, 1. I, 3-6, 28, P. L., t. clxvii, col. 1573-1576, 1599-1600; Id., De glorificatione Trinitatis et processione Spiritus Sancti, P. L., t. CLXix, col. 1-201; Anselme de Havelberg, Dialogi (ii). De processione Spiritus Sancti : utrum secundum grœcos a Pâtre tantum procédât, an secundum latinos a Pâtre sinuil et Filio, P. L., t. CLXX.x, col. 1163-1210; Richard de Saint- Victor, De Trinilale, 1. VI. P. /,., t. cxcvi, col. 967-992; Hugues Etherianus, De heeresibus quas grœci in latinos devolvunt, P. L., t. ccii, col. 233- 396; Pantaléon, Tractatus contra errores grxcorum, P. G-, t. c.xL, col. 487-510; voir Palmieri, dans Bessarione, S' série, 1911, t. VIII, p. 308; Nicéphore Blemmydes, Oratio démonslrans sanctorum Patrum testimoniis perFilium et ex Filio Spirilum Sanctum dici, P. G., t. CXLII, col. 535-565; Id., Oratio de nonnullis dogmaticis quœslionibus ad Theodoruni Ducam Lascarim, ibid., col. 565-584; Id., 'Kx t?;; tSv xkt' aJTo» Sir,Yï,T£u;, dans Démétracopoulos, 'Exx/.ï-.TiaîiTtxi; ?i6/.io9»,xr„ t. 1, p. 380-395; (les théologiens orthodoxes citent Nicéphore Blemmydes comme contraire au Fi7iogi(e;voirBoulga-
ris, 'Av'ixv.în; rEo'i Nix^.idjoj tcj l!/.£a;t:5'>j, dans Ti -aoï/.EiïToiiEvct
de Joseph Bryennios, Leipzig, 1784, t. m, p.307-405; Heisenberg, Nicepliori Btemmijdie curriculum vitx et carmina, Leipzig, 1896, p. xxxvi-liv; Id., De fide, P. G., t. CXLII, col. 585-606; S. Thomas d'Aquin, Contra errores grxcorum ad Urbanum /y,dansUccelli,Safic/i Thomac Aquinalis in Scripluram sacram expositioneset opuscula, Rome, 1880,p. 449-481 r
ESPRIT-SAINT
id., Dedaralio qtioriimdam arliculorum contra grœcos, arme- i nos et saracenos, ibid., p. 492-493; Anontjmi liber de fide ! sanctissimiE Trinilatis ex diuersis auctoritalibiis sanctorum Putrum grœcorum contra griecos, ibid., p. 301-420; voir sur ces écrits : Bernard de Rubeis, Disscrtationes criticœ in saiictum Thomam Aqiiinalem, x\u,2-3, dans Opéra omnia, Rome, 1882, t. i, p. ccxxv-xxvii ; Vekkos, De imione Ecclesiarum, P. G., t. cxLi, col. 15-157; Id., De procès- ' ■sione Spiritus Sancti, ibid., col. 157-300; Id., .Id Sugdeie <!piscopum Tlieodoriim, ibid., col. 289-337; Id., .!</ Constan- Uiniim, ibid., col. 337-396; Id., Rejiilationes adversus An- \ dronici Camateri super scripto iraditis testimoniis de Spi- ] ritii Sancto animadversiones, ibid., col. 396-613; Id., Epigraphœ sive prœscriptiones in dicta ac sententias sanctorum Patrum a se collectas de processionc Spiritus Sancti, ibid., col. 613-724; Id., Re/ntatio libri Photiide proressione Spiritus Sancti, ibid., col. 728-864; Id., In tomum Cjiprii et novas eju.tdcm hœreses, ibid., col. 864-925; Id., Oralio apologctica, ibid., col. 969-1009; Constantin Meliteniot. De ccclesiastica unione lalinorum et grœcorum et de processione Spiritus Sancti, ibid., col. 1032-1273; Georges Métochitc, Kcfnlalio trium capitum a Maximo Planude monacho editorum, P. G., t. (XLi, col. 1276-1305; Id., Contra Manucicm Ci-etensem, ibid., col. 1308-1405; Id., Exccrpta ex libris IV et V de processione Spiritus Sanctit ibid., col. 1405-1420; Barlaam de Calabre, De primatu Ecclesioe romunœ cl de processione Spiritus Sancti pro laiinis, P. G., t. cli, col. 1255-1280; Id., Responsio ad Demetrii Tliessalonicensis epistolam de processione Spiritus Sancti, ibid., col. 1301-1309; Id., Probatio pcr .tacram Scripturam quod Spiritus Simctus et a Filio est, quemadmodum et ex Pâtre, ibid., col. 1314-1330; Demetrius Cydonius, De processione Spiritus Sancti ad cos qui dicuul Filium Dei non esse ex substantia Pcdris, P. G., t. CLiv, c.)l. 863-958; Id., Epistola ad Rarlaamum, episcopum Giiracenscm, in qna ponens omnia dubia sua de processione Spiritus Sancti petit ab eo doceri, quibus modis adduclus sit credere Spiritum Sanctum et ex Filio procedere, P. G., t. cli, col. 1283-1301 ;
Id., LjfYit(;i.;i'/ T-.î'fl Tf.; iyr.o'fiJiU): T',j (//•■jj tlvii^iaTo;, Cod. vin-
dob., 261, fol. 1-210; cf. Lambecius, op. ci7., t. v, col. 384; Id.,
K«-;à T'^.v TJ-fYp'/;*;jL'>LTwv Toï KoiUÔ.TÛ.'J. iv T'^T: ivi\;'i- <L; '■'V'Jr, Izi-
V.viîîTo Tr,v «y:o j 0o;iS Toî 'A-:/i,',^, ibid., fol. 210-208; cf. Lambecius, col. 384-385; Philippe de Pcra, De processione Spiritus Sancti contra grœcos; voir Quétif-Echard, Scriptores ordinis prœdicatorum, Paris, 1719, t. i,p. 016,647; Manuel Calccas, Contra grœcorum errores, I. I, 2-3, P. G., t. ci.ii, C(il. 17-130; .Maxime Chrjsoberges, Ora/io de processione Spiritus Sancti, P. G., t. r.i.iv, col. 1217-1229; Jean Argyropoulos, Scriptum breuissimum de processione Spiritus Sancti in quo liabetur explanatio decreti facti in sgnodo florentina, P. G., t. CLviir, col. 902-1008; Gcnnadius Scholarius (?), Expositio pro sancla et (ecumenica sgnodo florentina quœ légitime congrcgata est, et de/ensio quinquc capitum quœ in decrelo efus continentur, P. G., t. CLix, col. 1109-1190; Manuel Chrysoloras, De processione Spiritus Sancti contra grœcos, cod. paris. lZOO,Catalogus bibHolhecœ regiœ, t. ii, p. 279; Isaïe de Chypre, Epistola ad Sicolaum Sclilengiam de processione Spiritus .Sancti, P. G., t. fxviii, col. 972-976; Joseph de Mithone, Disccptatio pro concilio florentina, P. G., t. CLIX, col. 900-1392; Id., Rejutatio Marci Eplicsini, ibid., col. 1023-1091; Grégoire Mammas, .Ipo/of/iVi contra Ephesii ronfessionem, P. G., t. c.i.x, col. 13-1(19; Responsio ad epistolam Xlarri Ephesii ex uariis .'iimctorunt senlentiis, ibid., col. 112-201; Id., Ad imperalorem Trapezuntis, ibid., col- 205-218; lîessarion, Responsio ad Ephesii capitn, P. G., l. r.LXi, col. 137-211; Id , Apologia inscriptionum Vccci, ibid-, col. 214-310; Id., Refulatio si/llogismorum Maximi Planudœ de processione Spiritus Sancti contra Irdinos, ibid., col. 300-317; Id., Ad Alexinm I.ascarin Philanlhropinum de processione Spiritus Sanrti, ibid., col. 321-105; Id., Epistola generalis, ibid., roi. 449- ISO; Id , Oralio doqmalicn pro unione, ibid , col. 513-012; Georges de Trébizonde, Ad Johannem Cnliorlesium de processione Spiritus Sancti, ibid., col. 709-828; I<l., De processione Spiritus Sanrii cl tic una sancta calholica Ecclesia, ibid., col. 829-808 ; cardinal Cesarini, De inserewl'i in si/mlmlum parlirula F iliaque : disserlalio 'iÀrf,',-.:;hahila in rnncilio florentina, édit. Anilosilla, l'Iorenco, 1702; Donaliis, IJe processione Spiritus .Stincii rouira qrœcum tchtinia, dans yia'i, Scrifitorum Deterum noi>a rollerlio. Home, 1833, t. VII, p. 5-102; i'osscvin, Inirrraqtitionrs et rrsponliones de processione Spiritus Sancti a Pâtre et Filio, dcsumptœ ne breiiiore el diliiridiore ordine iligestœ, ex libroGennadii Scholarii pntriarrhre Conslantinopolilani, Ingolsladt,
1583; Id., Capita quibus grœci el rutheni a laiinis in rébus fidei dissenserunt, Posen, 1585; Grysaldus, Maliens contra grœcos, dans Decisiones /(</cioo//io7;ca?, Venise, 1587, fol. 324, 347, 348; Hunnius, Disputatio de Spiritus Sancti deitatc ejusque a Pâtre et Filio processione, Marbourg, 1588; Pelargus. De admiranda el œterna Spiritus Sancti processione, Francfort, 1592; Boheniius, Commentatio de œterna Spiritus Sancti a Paire el Filio processione, Witteniberg, 1004; Bovosius, Disputaliones catholicœ in quibus prœcipuœ grœcorum quorumdam opiniones orthodoxœ fldei advcrsœ rejiciuntur, Bologne, 1007, p. 1-55; Spalchaver, Trias controversiarum Iheologicarum de Spiritu Sancto, Rostock, 1616; Scarparius, De œterna Spiritus Sancti processione, dans Septiformis pcrtractatio Spiritus Sancti processionem œternam, ad omnia opéra e.vtcrna, concursum, missiones visibiles, graliarum influxus, in ipsum peccata, universam denique cjns naturam operationesqne complectens, Yérone, 1625, t. i, p. 1-22; Arcudius, Opuscula aurea thcologica circa processionem Spiritus Sancti, Rome, 1630; Catumsyritus, Vera utriusque Ecclesise concordia circa processionem Spiritus Sancti, Venise, 1633; Allatiiis, De Ecclesiœ occidentalis atque orientalis perpétua conscnsione, Cologne, 1648; Grœcia orthodoxa, Rome, 1652, t. i; 1659, t. Il; Id., De processione Spiritus Scmcti cnchiridion (en grec moderne), Rome, 1658; Id., Johannes Holtingerus fraudis el imposturœ manifeste conviclus, Rome, 1601; Vindiciœ sijnodi ephesinœ el sancti Cijrilli de processione ex Paire el Filio Spiritus Sancti, Rome, 1061; Id., In Roberti Creiightoni apparatum, versionem et notas ad hisloriam concilii florcntini, Rome, 1605; Cundisius, Rcpetitio orthodoxœ doclrinœ de processione Spiritus Sancti, Leipzig, 1641 ; Ferchius, De personis producentibus Spiritum Sanctum, Francfort, 1040; Rueschman, De Spiritus Sancti diuinilale ejusque œterna processione a Paire el Filio, Helmstadt, 1647; Cichocki (Cichovius), Colloquium kioviense de processione Spiritus Sancti a Filio inicr Innocentium Gizcl et Nicolaum Cichovium, Cracovie, 1019; Tribunal sanctorum Patrum orienlalium cl occidenlaliiun ab orienUdibus summe laudalorum, ad quod duas de processione Spiritus Sancti a Paire el Filio, el de prœeminenlia romanorum pontificum expendendas, Cracovie, s. d.; Meisner, Disserlalio de processione Spiritus Sancti, Wittemberg, 1653; Richard, Tàjva t*;; zi<r-
■ra.ic Ti,: j.-);!'/-// ; ' i:y.y.'l.r,':io.: £•; Tr.v H-.vsi-.-îj'j:,-:},; o-^rio^''iir/.c,Par\s;
Néophyte Rliodinos, Epistola ad Johcuxncm presbijlerum Paramgthiensem qna probal romanum ponlificem non tantuni lalinos sed etiam grœcos ut suas ones quxrere : lum demum agit de processione Spiritus Sancti (en grec moderne), Rome, 1059; Dannhavcrus, .SVyZiJs vindo: œternœ Spiritus Sancti a l'aire et Filio processionis, inlernœ immanenlis cmanalionis, a vera rcligione, haclcnus creditœ ac necessario crcdendw, Strasbourg, 160.3; Boym, L'«;icicn;ie foi, où l'on démontre aux schisnudiques la primauté de .^aint Pierre el des pontifes romains el la procession du Saint-Esprit du Fils (en polonais), Lemberg. 1668; Haberkornius, Disserlalio de processione Spiritus Sancli a Paire et F(7io, Giessen, 1672; Théophile Rutka, Defcnsio S. orthodoxœ orientalis Ecclesiœ contra hœreticos processionem Spiritus Sanrti a Filio neganles ex SS. Palribiis, polissimum grœcis dcilucla, ac confessione prœsenlis Ecclesiœ roxolanœ firmala, l'osen, 1678; en polonais, ifci(/., 1678; Id., l.e nouvel Goliath percé par son propre glaive, ou l'archimandrile Joannice Gahdowski cl son ouvrage contre la proce.ision du Saint-Esprit, Lublin, 1689; voir Palmicri, Thcologia dogmalica orlhado.ra, t. i, p. 791; Id., Oralor ad Ecclesiam oricnUdem, D. Aurelius Augiistinus, cuni Spiritu Sancto a Filio i>rorcdenlc, pro eodem Spiritu a grœcis recipiendo, ininxiucitur, Kalisz, 1000; en polonais, 1692; Id , /,Vtoi(/«r(/ de l'union cl de la paix ou V Esprit- Sainl procédant du Fils, d'après les livres ecclésiastiques slaves (en polonais), Lublin, 1601 ; Id., Le tribunal des saints Pérès, etc., version polonaise de rou\ rage du P. Cickocki, Lemberg, 1098; Id., S. Cjirillus, palriarcha Alcrandrinus, Spiritus .Sancti a Filio procedenlis de cœlo dalus propugnalor, el neqanlium .Spiritus .Srntcti a Filio processionem anie tempus, cl tamen in teniporc werrimus expugnator, Lublin, 1692; en polonais, 1097; l(l.,.ln(/c/ic».s doclor, D. Thomas .'{quinas, expulsi ab Ecclesia grœca Spiritus .Sancti a Filio œternaliler procedenlis ad eamdeni contra calumnialoremJoanniciuniGabdoii'ski reslilulor et redurlor, Lublin, 1094; Id., I.c Saint- Esprit procédant du Fils, dialogue, Lemberg, 1097; Kslreicher le cite comme une traduction <le l'ouvrage du P. Nau, \'rni effiqics, vie., P<dnisrhe liibliographie des \\-x\ii Jaltrhundcrls, Cracovie, 1883, p. 4 11 ; Nau, Ecclesiœ romanœ grœrœquc vera epigics, Paris, 1080, p. 10-87; Ilacki, QuœsUunculcc super dialogum primttm de processionc Spiritus
ESPIUT-SAINT
Sancli a solo Paire formulœ el resolula; a qiiodam lalinoromuno, 1082: Coininénc l'apadopoulos, Prœnoliones nii/slagogicœ, Paclouc, 1C96; Nagcl, De processione Spiriltis Sancti, Kœnigsbcig, 1698; Wcgncr, Disserlalio de j>i<>cessione Spirilus Sancli a Filio, Kœnigsbeig, 1705; Sander, De processione Spiritus Sancli, Wiltcmbcrg, 1703; Pfaff, Thèses de processione Spirilits Sancti a Paire et Filio, Tubinguo, 1705; Andriizzi, Consensus gra'coriiin lalinorumque Palriini de i>rocessione Spiritus Sancti c Filio, Uonic, 1716; Etienne de Allimura (Le Quien), Panoplia contra schisma grœcorutn, Paris, 1718, p. 223-261; Peicliich, Spéculum veritatis intcr orientaient el occidenlalem Ecclesiani refulgens, Venise, 1725, p. 194-212; Breno, Munuale missionariorum orientalium, Venise, 1726, t. f, p.80-99; Lampe. De seterna ac natnrali Spiritus Sancli a Pâtre et Filio processione, dans Dissertationes philologico-lheologicœ, AnisLerdam, 1737, t. ii, p. 194-224; Id., iî.if(me;i pra'cipuorum in doctrina de processione Spiritus Sancli errorum, ibid., p. 224-240; Id., De relalionibus œconomicis Spiritus Sancti ad Patrem el Filium, ibid., p. 241-280; Maffei, Leonis Sapienlis liomilia nunc primuni inilgala ejusdemque qucc pholiana est, conjutatio, Padoiie, 1751; P. G., t. cvii, col. 133-157; Bernard de Rubeis, De prœciDuis Georgii seu Gregorii Cyprii geslis; deque processione Spiritus Sancli a Paire el a Filiu, seu per Filium. dans Georgii Cyprii vila, Venise, 1753; P. G., t. cxlii, col, 47-220; Tipaldi, La guida alla uera Cliicsa di Gesi'i Crislo, proposta principalmenle ai segnaci di Fo-:io, in cui si tratlano i due punti capilali dello scisma, Rome, 1754, t. ii; Frantz, Super formulis grœcorum el lalinorum de confitendu Spiritus Sancli processione, Prague, 1757; Antoine Kanislicli, Kamen pravi smutmje velike illiti pocelak i uzrok isliniti raslevbjenya cerlwe istocnc orf zapadne {La pierre véritable du grand scandale, ou l'origine el la véritable cause de la séparation de l'Église orientale de l'Église occidentale), Essekin, 1780; Pepanos, De processione Spiritus Sancli eliam ex Filio, Opéra, édit- Amaduzzi, Rome, 1781, t. i, p. 102-617; Costanzi, Opuscula ad revocandos ad sanclani malreni catholicam apostolicam Ecclesiam grœcos et rulhenos, Rome, 1807, t. i, p. 1- 102;Rozaven, L'Église catholique justifiée contre les allaques d'un écrivain qui se dit orthodoxe, Paris, 1822, p. 1-44; Avedicliian, Disserlaxione sopra la processione dello Spirilo Santo dal Padre e dal Figliuolo, Venise, 1824; Pitzipios, L'Église orientale, Rome, 1855, t. i, p. 54-64; Nève, De l'invocation du Saint-Esprit dans la liturgie arménienne, Louvain, 1802; Van der Mœren, De processione Spiritus Sancli, Louvain, 1804; Panfilo da Magliano, La Chiesa greca e la processione eterna dello Spirilo Santo dal Padre e dal Figliuolo, Rome, 1870; Swete, On Ihe liislory of Ihe doctrine of Ihe procession o/ Ihe Ilohj Spiril, from Ihe aposlolic âge to the dealh of Charlemagnc, Cambridge, 187.0; Jiralv, Filioque, dans Sbornik velehradsky, Prague, 1S81, t. ii,p.220- 205; La procession du Sainl-Espril, dans la Revue des Églises d'Orient, 1885, t. i, p. 177-179; 1887, t. m, p. 465-407; La procession du Sainl-Espril d'après la synai'jogue, ibid., 1886, t. II, p. 200-211 ; La procession du Saint-Esprit d'après saint Anselme, ibid., p. 241-244; Marc d' Éphèse el les sainls Pères, ibid., 1887, t. m, p. 449-452; La procession du Saint- Esprit d'après saint Athanase, ibid., p. 481-484; La procession du Saint-Esprit d'après saint Basile, ibid., p. 497-500; La procession du Sainl-Espril d'après saint Cyrille de Jérusalem, ibid., p. 513-514; La procession du Saint-Esprit d'après l'Apocalypse, ibid., p. 530-531 ; Doctrine de l'ancienne Église syrienne sur la procession du Saint-Esprit, ibid., 18S8., t. IV, p. 177-179; Doctrine de saint Thomas d'Aquin sur la procession du Sainl-Espril, ibid., 1889, t. v, p. 203-200; La procession du Sainl-Espril d'après saint Augustin, ibid., 1890, t. VI. p. 531-533; Astacliliov (.Jerebtzov), L'ikhozdenie svialogo Dukha {La procession du Saint-Esprit), Fribourg, 1880; le protoïerevs A. Lébédev a essayé de réfuter cet ouvTage dans le Strannik de Saint-Pétersbourg, 1887, t. ii, p. 005-020; t. III, p. 158-179, 352-305; voir Palmieri, La Chiesa n(s.sn, Florence, 1908, p. 645; Livansliy (.Jerebtzov), Les relations du Sainl-Espril avec le Fils de Dieu : le protoïerevs Janychev el la nouvelle crise doctrinale de l'Église russe (en russe), Fribourg, 1889; Lamy, S. Ephi-a^mi Syri hynuii et sermones, Malines, 1889, t. ii, col. 353-356; t. m, col. 241-244; Gaume, Traité da Saint-Esprit, Paris, 1890, t. II, p. 56-87; Howard, The schisma belween the oriental and werslern Churches.anth spécial référence to the addition of the Filioque to Wic crffrf, Londres, 1892; Kôlling, Pneumatologie Oder die Lehre des hl. Geistes, Gutersloh, 1894, p. 208-323; Brandi, De l'union des Églises : réponse à la lettre encyclique
du patriarche grec de Conslantinople, Rome, 1896, p. 25-39; Bain-, Argumenta contra orientaient Ecclesiam ejusquc stjnodaletn ettcyclicam anni LS'J-'>, Inspruek, 1897, p. 33-42; Lépic\er. De Spiritus Sancti a Filio processione historira disquisitio. Home, 1898; Bréliier, /,c schisme oriental du .\/' siècle, Paris, 1899, p. 131-140; Palunko, liratski razgouor o grekom odijeljenju, Agram, 1899, p. 27-77; Palmieri, La consastaixzialitù divina e la processione dello Si>irito Santo, dans liessarione, 1900, t. vu, p. 201-221; Id., La mi.fsione délie divine persone e la processione dello Spirilo Santo, iftW, 1900, t. viii, p. 193-228; Id., La processione dello Spirilo Santo : re.iegesi ed i concilii, ibid., 2' série, 1901, t. i, p. .3-13, 145-1.57; Id., L'argoiitenlo onlologico del Filioque e le obbiezioni di un leologo russo, ibid., 1902, t. ii, p. 1.37-155, 273-278; t. m, p. 1-21 ; Id., // progressa domntatico nel concello eallolico, Florence, 1910, p. 105-172; Id., Theologia dogmalica orthodoxa, Florence, 1911, t. i, p. 335-351, 37.3-100; Snopek, Sludie Cyrillo melhodejske, Brunn, 1900, p. 57-156; Id., Constantin-Cyrill, a IMethodef, slovansti aposlole, Olmutz, 1908, p. 82-104; Id., Methodius orthodoxtis fuit, dans Slavoriwt lillerœ theologicœ, 1908, t. iv, p. 354-363; Id., Konslantinu.<i-Cyrillus und Methodius, die Slavenap'islel, Kremsier. 1911, p. 156-203, 280-312; Spaldak, Duch sv. i pnsohenim svynt vychazi od Otce skrze Syna, dans Casopis hatolickeho duchovenstv.i,190B, t. .\LVii, p. 643-640; Manuel de Castro, Valor del eonocido argumenta de santo Tomas para probar la procesion del Espiritu Santo del Ilijo, dans Revisla eclesiaslica, Valladolid, 1908, t. x.vii, p. 556-562; t. .X-Xiii, p. 171-178; Jugie, Le passage des Dialogues de saint Grégoire relatif à la procession du Sainl-Espril. dans les Échos d'Orient, 1908, t. xi, p. 321-331; .Salaville, Doctrina de Spiritus Sancti e.v Filio processione iit qttibusdam syriacis epicleseos formulis aliisqae documenlis ipsas illastranlibiis, dans Slavorum lillerœ theologicœ, 1909, t. v, p. 105-172; de Meester, Étudessur lathéologie orWiodo.re,Maredsous,1911, p. 33- 47; A proposito di un testa inedito rigtiardanle Ut qtiestione dogmalica stilla processione dello Spirilo Santo, dans Roma e l'Oriente, Grottaferrata, 1911, t. ii, p. 89-99.
Enfin, sur l'ensemble de l'article : Opusculum presbyleri Simonis Dalmatœ, ex civitate phareitsi in qtio traclatur de baptisnto Spiritus Sancti et virtule ejtis super Euungelio Johannis, Venise, 1477; Drakonitcs, l'on dem heiligen Geisl Jestis Chrisli, Lubeck, 1548; Garcicus, Confessio pia el orthodoxa de Spirilit Sancto, Bautzen, 1565; Lugtenius, De missione .Spirilus Sancti, Anvers, 1565; Grsecius, De persona et offtcio Spiritus Sancti, Heidelberg, 1006; Ambroisc de Peùalosa, Optts egregium de Chrisli et Spiritus Sancti divinitate, necnon sanctœ Trinitatis myslerio contra Judxos, Photinuin, Socinum, Eniedinum, aliosque veteres el novos arianos. Vienne, 1635, p. 227-251, 634-658; Darscheus, Disserlalio de sancti Dei Spiritits divina persona, Strasbourg, 1030; Reineeius, De Spirita Sancto, Wittemberg, 1636 Pikelius, Veritas calltolica qua Ires diuinœ personx Pater, Filius, et Spiriltis Sattetus iit tina esseitlia contra obstinatos fttda'os, arianos ac anabaplislas ex hebrœo le.rlu Veteris Testamenti declarantitr, Vilna, 1642; Rehfeld, De Spiritti sancti ficatore, Erfulirt, 1045; Xicolai, PetttecosUtlia, hoc est. de Spirita Sancto, Dantzig, 1648; Jlaresius, De personalilale adeoqtie divinitate Spiriltts Saitcli contra socinianos, Groningue, 1650; Caselius, Pneumatoloyiœ sacrœ dispttlaliones, Altenbourg, 1653; Molanus, De persoitalilale Spiritus Sancti, léna, 1060; Sandius, Problema paradoxttm de Spirilu Sancto, an iton per illum sanctorunt angelorttm genits inlelligi possit, ttita cunt refutatione opinionis socinianorttin, Spiriltim Sanclttnt personant esse negantiitm, Cologne, 1078;\Vittichius, Cattsa Spiritus Sancli personœ divinœ, efusdem ctini Paire a Filio essentiœ, Leyde, 1078; Id., Causa Spiritus Sancli viclrix.Leyde, 1082; Tliiling, De Sandio illitisqiie seittenlia Spirititm Sancltim esse genus aiif/c/oj'Hm, Hambourg, 1700; Wuerlîel, De peccato iit Spirilum Sanclttnt, Greifensee, 1704; Id., De Spirilu .Sancto, ibid., 1714 ; Stryck, De Spiriltis Sancli nonitttlla ex prioribus nouent Proverbiorttm Salomonis capitibtts. Halle, 1704; Weisius, E.rercitationes theologicœ de mnentoitico Spiritus Sancli offtcio, Leipzig, 1711; Olearius, Dissertatioites thcologica' de Spiritits Sancli ciini Paire et Filio adoratione et glorificatione, Leipzig, 1711 ; Haferung et Gœtting, Disserlalio thcologica de apodixi Spiritus Sancli, Wittemberg, 1718; Weise et Parr, £)isser/n(i"o Iheologica de habitatione Spiritus Sancli in credentibtis, Helmstadt, 1718: Kettnerus, Tractalus théologiens de advocatione, atixilio et gemitti Spiriltts Sancti, léna, 1720; Fechtius, Theorcma theologictim de approxiinatione Spiritus Sancti subslanliali, Rostock, 1719; Hottinger, Disserlalio Iheologica de commit-
ESPRIT-SAINT