juin
Conditions du iras^ail chez les tisserands^ les laneurs et les
aroonneurs à Beauvais.
Arch. nat. Reg. du parlement, X^* 36, fol. 179.
Cum dudum inter textores et magistros minislerii textarie ville Belvacensis ex una parte et lanerios et arconnerios ejusdem ville ac magistros dictorum ministeriorum ex altéra, super nonnullis statutis et ordinacionibus factum et exercicium suorum ministeriorum concernentibus, plures questiones et debata suborte fuissent, de quibus .... prcdicte partes
dilectos et fidèles milites et consiliarios nostros, Arnaldum de Corbeya, tune Parlamenti nostri primum presidentem et nunc cancellarium nostrum Francie et Johannem de Vienna, admiraldum Francie se compromisissent dictique cancellarius et admiraldus . . . , . certos pro inquirendo veritatem
commissarios députassent, qui super eisdem debatis
inquestam fecissent^ dicti vero cancellarius et admiraldus, certis de causis occupati, de premissis debatis ordinare nequivissent et ob hos, ad instanclam .... dictorum texto-
rum , predicta inquesta in nostra parlamenti curia
apportata fuisset ; pro parte dictorum
arconneriorum .... propositum fuisset quod , secun-
dum communem usum et observanciam, artificia et ministeria diversa utilius et honorabilius a pluribus et diversis personis quam ab eadem fiebant et regebantur, quodque
ministerium textorum a ministeriis arconneriorum
et laneriorum ab antiquo tempore totaliter separatum extiterat ministeriumque arconneriorum majoris erat laboris quam ministerium texterie, et ab antiquissimo tempore in villa predicta Belvacensi arconnerii inter se corpus unum
habuerant quodque dicti arconnerii ejusdem ville
erant in possessione . . solietin solidum operandi de ministerio arconnandi lanas in dicta villa absque hoc quod dicti textores de dicto ministerio arconnerie uti possent . . et si aliqui lanas suas in dicta villa arconnare poterant, hoc lanerii dumtaxat arconnando lanas suas et non alii facere poterant, in possessioneque . . . quod dicti textores in domibus suis et extra arconnare lanas et uti ministerio arconnandi non poterant . . . ac eciam in possessione . . . quod super facto draperie dicti textores aliud ministerium quam textorie dumtaxat excercere . . non poterant nichilominusque
Michael Fabri , Richardus de Caîgneux , Petrus de
Veteri Furno et Drouetus Chambos , textores in
domibus eorumdem et extra de ministerio arconnerie usi
fuerant preterea dicebant dicti lanerii et
arconnerii cum major et pares dicte ville certas
litteras a nobis obtinuerant pro compellendo diclos textores,
lanerios et arconnerios ad excercendum ministeria sua per modum antiquitus statutum, virtute quarum littorarum dictis textoribus preceptum factum fuerat quod ad operandum,
sicut erat consuetum, hora solis levantis accédèrent
quodque textores hora solis levantis ad plateam
pro se alocando yre debebant, et, platea textorum (inita, arconnerii ad suam plateam ire consueverant et ultimo dicti lanerii post finitam plateam arconneriorum ad suam plateam
ire tenebahtur *. quodque ministerium
textorum facile erat ad operandum et modici laboris et continue per diem integram usque ad solis occasum unus tèxtor, cum adjutorio cujusdam pueri, sine gravamine sui corporis, operari faciliter poterat, et in principio solis levantis ad operacionem suam accedere tenebantur, sicut et textores telarum, tapissiorum et cooperturarum faciebant ... dictaque ministeria laneriorum et arconneriorum erant tanti laboris quod per diem integram lanerii et arconnerii operaciones suas, sine gravamine suorum corporum, continuare non possent et pro laboribus quos in dictis suis operacionibus sustinebant tardius ad operaciones suas faciendas quam dicti textores accedere tenebantur quodque, a quinquaginta
annis et eciam a tanto tempore citra quod de contrario memoria . . non extabat sic usitatum fuerat, quod dicti lanerii et arconnerii de mane circa sacramentum magne misse in ecclesia Sancti Pétri Belvacensis primam comestionem suam pro jentaculo facere consueverant et in eadem facienda per modicum temporis spacium remanebant et circa horam nonam diei operaciones suas pro eorum prandio faciendo dimittebant et ante pulsacionem none in dicta ecclesia Belvacensi ad operaciones suas reverti tenebantur dictaque hora prandii tempore hyemali adeo brevis existebat quod fréquenter ante completum ipsorum prandium pro nona in dicta ecclesia . .
pulsabatur quodque dicti textores a modico
tempore citra ad operacionem faciendam tardius quam solebant et circa pulsacionem prime in dicta ecclesia . . accesserant .... pluresque magistri ministerii texterie quosdam alios dicte ville textores induxerant ut qd operaciones suas
faciendas ante pulsacionem prime in dicta ecclesîa , . non accédèrent operacionemque détériorera quam solebant faciebant et pro pannis faciendis majus precium quam recipere consueverant habere volebant ac eciam per earum malum opus plures panni .... pravi et iniqui sepissime judicati
fuerant, quodque dicti textores a modico tem-
pore citra certam horam pro eorum prandio, quod nunquam consuetum fuerat, per inductionem quorumdam dictorum ville textorum, qui erapt niagni mercatores lanarum, acce-
perant quod dicti textores
ordinaverant, per quod eorum servitores, ad ministerium texterie addicendum , magistris suis per spacium quatuor annorum completorum servire et summam quatuor librarum Parisiensium pro dicto ministerio addicendo eisdem magistris de. suis propriis pecuniis solvere . . tenebantur, et, si aliqui magistri dicti ministerii aliquibus pro nichilo sine aliqua pecunie receptione dictum ministerium addiscere volebant, ut aliquando lanerii et arconnerii facere consueverant, ad illud faciendum non admittebantur, quodque dicti lanerii suis servitoribus aprentesiis eorum ministerium addiscere poterant tenendo ipsos in operacionibus suarum lanarum per spacium unius anni continui dumtaxat et in secundo anno dicti servitores aprentesii in septimana .per très dies extra domum et opus sui magistri et per alios très dies in domo eorum magistri operari tenebantur . , eratque in dicta villa competens numerus laneriorum et in tali habundancia quod sepissime propter defectum operis ottiosi existebant . . . . , dicti vero arconnerii suos servitores aprentesios in eorum domibus et supra suas lanas per spacium unius anni dumtaxat tenebant et in secundo anno dicti arconnerii suos aprentesios extra domos eorundem facere poterant operari, et dicta ministeria lanandi et arconnandi predicti lanerii et arconnerii sine aliqua pecunie recepcione
. . addiscere poterant ; dictis
textoribus proponentibus . . quod dicta villa Belva-
censis erat notabilis et populata civitas et in qua bona draperia esse solebat,, ex qua draperia magna pars populi
dicte ville de laboribus suis in pannis faciendis susientaba-
tur , et ad dictam villam antiquitus mercatores de
pluribus et diversis partibus, tempore quo laudabiles usus et ordinaciones observabantur, pro pannis emendis con-
fluebant , quod dieti lanerii et arconnerii
pretendebant quod ad operaciones suas tardius quam dicti textores circa horam prime et non antea ire poterant . . . primamque refectionem suam hora prime faciebant et per spacium unius hore pro comestione facienda remanere volebant et post merediem , circa horam nonam diel , ad domos sues pro prandendo incedebant et per longum temporis spacium in domibus suis et usque ad pulsacionem none in dicta ecclesia Belvacensi, antequam ad operacionem reverterentur, remanere poterant, ut dicebant, et in pulsacione completorii post vesperas decantatas totaliter operaciones suas relinquere volebant, in domibus vero suis de mane, antequam ad operacionem accédèrent et in hora prandii eorum pro sua refectione habenda post completorium et eciam de nocte operabantur et pannos foulabant, ex quibus laboribus taliter vexabantur quod bonum et debitum
opus lucrandp pecunias ad dietam facere non poterant ,
quod dicti lanerii et arconnerii ultra dimidiam diem
in operacionibus suis non remanebant et dictas operaciones suas propter labores quos de die et nocte in domibus suis sustinebant minus débite faciebant dictique lanerii et arconnerii tempore quo pro se in suis lanis (sic) et domibus operabantur per diem integram in operacionibus et usque ad solis occasum se tenere consueverant absque hoc quod dilaciones predictas pro suis refectionibus habendis caperent, quodque dicti lanerii de eorum auctoritate certum statutum Fecerant quo cavebatur quod aliquis magister lanerius servitorem aliquem pro addiscendo dictum ministerium lanerie habere non poterat nisi magister et ejus servitor per spacium anni integri in propriis lanis et opère dicti magistri lanerii operarentur et anno secundo consimiliter dictus servitor in propriis lanis sui magistri operari debebat . . exceptp quod duobus diebus in septimana extra domum et
operacionem sui magistri dictas servitor aprentesius operari poterat, dîcti ecîam arconnerii statutum aliud fecerant per quod servitores aprentesii . . per spacium duorum annorum suis magistris ad dictum ministeriiim arconnerie addiscondum servire tenebantur, et in primo anno dicti magister et ejus servitor in et super lanis dicti magistri in domo suo et non alibi operari debebant, statutaque premissa dampnabilia et contra bonum rei publiée . . . erant, et in dicta villa Belvacensi pauci erant lanerii et arconnerii adeo potentes et divites qui per annum integrum cum aliquo eorum servitore aprentesio in et super eorum lanis operando continue se occupare possent, racioneque premissorum statutorum de servitoribus aprentesiis laneriorum et arconneriorum ....
magnus defectus erat , ministeriumque arconnandi
cito et facilius in spacio dimidii anni, absque magna subtilitate sciri et addisci poterat, quodque plura inconveniencia proveniebant ex eo quod dicti lanerii et arconnerii tardius ad operaciones suas quam facere deberent, accedebant, malaque opéra faciebant propter labores quos de die et nocte in domibus suis sustinebant de duris et asperis cardo-
nibus dicti lanerii pannos lavabant
quod, secundum usus , statuta et ordinaciones antiquitus observatos , lanerii , arconnerii et textores et alie persone factum draperie excercentes, quando ad dietam pro lucrando pecunias operari volebant, de mane circa horam solis levantis sine différencia ministeriorum faciendi [sic) ad operacionem accedere tenebantur et circa horam prime suam primam refectionem leviter et cum brevi temporis intervallo et in hora nona diei refectionem suam pro prandio aliquantulum diucius sumere debebant, et demum dietam operacionem usque ad solis occasum continuare tenebantur, dictaque hora prandii eorundem in diebus estivalibus a festo Pasche usque ad festum sancti Remigii ultra spacium unius leuce terre et a festo sancti Remigii usque ad festum Pasche ultra spacium dimidie leuce terre dumtaxat durare non debebat, et ita communiter in villis vicinis .... videlicet Attrebatensis, Hisduin et Sancti Audomari in quibus factum
[m] DE L'iNDDStRiÈ Et DI) COMMERCÉ. 141
draperie exercebatur a lougo tempore observatum extiterat
, quodque, secundum usus et ordina-
ciones antiquos dicte ville Belvacensis et aliarum villarum vicinarum in quibus factum draperie exercebatur, licitum
erat textoribus, sicut et laneriis, eorum lanas sine
impedimento ... dictorum arconneriorum in domibus
eorum propriis arconnare , quodque in
facto draperie uniquique licitum erat lanas suas cardare seu
de virgis verberare, et in dictis casibus non erat neccessa-
rium quod dicte lane arconnarentur nullumque prejudicium
<Iictis arconneriis fiebat si dicti textores lanas suas dumtaxat
et in eorum domibus arconnabant, ymo tocius rei publiée
utilitas evidens erat et in brevi tempore textores experti esse
poterant in facto arconnandi, de ministeriis vero textorum
et laneriorum que erant subtilia et ingeniosa et in brevi
tempore sciri non poterant et que erant ab invicem totaliter
divisa . . eadem persona se intromittere non debebat. Dice-
*>ant ulterius quôd, secundum unum statutum in eorum
nainisterio textorie factum et de usu diucius obser-
vatis, aliquis ministerium textorum addiscere non poterat ^*si haberet quatuor libras que sue essent vel a quodam ^niico suo sibi donate quas .... ille aprentesius magistro suopro addiscendo dictum ministerium tradere tenebatur et
P^o dicto ministerio addiscendo per spacium quatuor
^^Horum dicto suo magistro servire debebat, et si magister
• • • . . ante dictos quatuor annos completos moriebatur vel
^y paupertatem deveniebat, magistri textores dicti ministe-
^^^ dictum servitorem ad novum magistrum ponere debebant
^5 ^^mptibus dicti ministerii dictos quatuor annos idem ser-
*toï« continuare poterat . . , quodque pro expedienti utilitate
^^ius rei publiée dicte ville bonum esset quod talis ordina-
^^ fieret quod in dicta villa . . quedam campana fieret ... ad
^'^iim cujus . . lanerii, arconnerii et textores ad opus ire et
^^ire et in una platea et eadem hora insimul congregari
^^Oerent, ordinacioque simul in aliis villis Picardie super
;^^to draperie fundatis tenebatur ... ; quare petebant
^^dicari quod dicti lanerii et arconnerii dicte ville
ire deberent .... ad operaciones suas faciendas bene
mane videllcet circa horam solis levantis et tali hora srcut
et textores quod dicti laneril et arconnerii
deberent . . . eorum primam refectionem circa horam prime et non ante breviter .... capere et absque hoc quod ad domos suas accédèrent aut pro negociis eorum particularibus dictam operacionem suam dîmittere possent dictamque secundam refectionem pro prandio eorundem circa horam nonam diei et non ante et eu m longiori temporis intervallo capere deberent videlicet in magnis diebus a festo Pasche usque ad festum sancti Remigii de una leuca terre et in parvis diebus a festo sancti Remigii usque ad festum Pasche de dimidia leuca terre dilaciones habere deberent necnon dictis laneriis et arconneriis .... prohiberi quod in dilacionibus per eos pro suis refectionibus capîendis de nocte et de mane antequam ad operaciones accédèrent in eorum domibus vexando corpora sua et de nocte pannos foulando vel alia opéra gravancia faciendo non operarentur, maxime in diebus in quibus ad dietam et lucrando pecunias operari vellent ac eciam quod in suis propriis negociis particularibus eundo ad nupcias, exequias mortuorum aut coram judice quo essent adjornati dictas suas excessive non occupent, ipsisque precipi quod post ultimam refectionem prandii per eos captam in operacionibus suis usque ad solis occasum dictas suas fideliter faciendo remanere deberent, necnon unam campanam aut plures in dicta villaordinari ad sonum cujus . . predicti lanerii, arconnerii et textores absque différencia in suis horis et refectionibus
se regulare .... deberent ; per judicium
dicte curie . . dictum fuit quod dicti arconnerii conquerentes .... manutenebuntur .. in possessionibus .. suis, . . impedimentumque per dictos singulares textores in pre-
missis appositum dicta curia nostra amovit ;
dicta curia ordinavit . . quod in dicta villa Belvacensi certum
orlogium fiet secundum quod operarii dictorum
ministeriorum textorie, lanerle et arconnerie pro suis operacionibus faciendis se regere et regulare tenebuntur, vide-
[1390] DE L'INDUSTRIE ET DU COMMEftCB. 143
licet textores et lanerii . . qui pro lucrando pecunias ad
dietam se alocabunt in mercato et in plateis eisdem
assignandis ire et se congregare tenebuntur et unicuique ministerio certus locus competens in eodem mercato deputabitur, iidem vero textores et lanerii in estîvo tempore a festo Pasche usque ad festum sancti Remigii ad plateam pro se alocando inter quintam et sextam horain accèdent et taliter pro suis operacionibus in sextam horam esse debebunt et in dicto tempore pro eorum prima refectione capienda per unius bore spacium et pro prandio per alterius bore cum dimidia spacium dilaciones habebunt et a dicta operacione suapostprandium inter sextam et septimam horam recedere poterunt et debebunt, et in hyemali tempore a festo sancti Remigii usque ad festum Pasche dicti textores et lanerii ad plateam inter sextam et septimam horas et ad dictas operaciones suas in septima hora accedere tenebuntur et pro eorum prima refectione per dimidie bore spacium et pro prandio per unius bore spacium dumtaxat dilaciones habebunt, et a dicta operacione sua circa quintam horam recedere poterunt ; et insuper eadem curia . .
dictis textoribus et laneriis precipit .... quod in dilacionibus per eosdem pro suis refectionibus capiendis ac eciam de nocte et de mane antequam ad operacionem accèdent aliqua opéra forcia pannos foulando aut alias sua corpora
gravando non faciant quod in diebus quibus ad
dietam operabuntur in prejudicium illorum quorum pecunias lucrabuntur in suis negociis particularibus eundo ad
nupcias, exequias mortuorum, et si eosdem pro
dictis suis negociis particularibus operaciones dimittere contingerit contra eos pro rata temporis de pecunia lucranda fieri poterit defalcacio ; et, in quantum dictos arconnerios in operacionibus faciendis tangere poterat, dicta curia . . ordinavit . . , quod de cetero dicti arconnerii pro operando ad dietam se alocare non tenebuntur sed dumtaxat ad libram et pondus lanarum aut ad taelnam vel ad certum numerum horarum in quibus operari poterunt se alocabunt absque hoc quod ad operandum per diem integram se alo-
^•^''tnAo et r'^'^ /oievuo^' «^^
, Je ta "h^'f
/a couvert»';^ «^^oy es. . ,^ cathéà'"^'
niix à^ vV« sièc'^*' ï^ „e série,
, nft ««'^ "■ m. XI^- *' Ls chartes. »
„♦, rel«*'l* . i,s Xï" ' racole »«* pocument» ' pend*"* ^"'Bibl- àe l ^'=" ro»
K tous ce«^:r e-'n:: « ^'^^^ l^^^t^
lire de î*^ ^^ Jvre esçe^^*;^ ^îo^tt l>es ^««oes jo
° A\e pas*® \aq.oe»e V
dessus, a covrir ladicte ramée de bonne escaille* renforciée de la foce de Chigny ou de Foigny, laquelle escallle dessus nommée lidiz frères et chascun d'eulx pour le tout sont tenu de livrer ensemble tous les clos qui convendra tant pour ladicte escaille comme pou" later. Et rendront lidit frère et chascun d'eulx pour le tout ladicte ramée couverte et assouvie de toutes les choses dessus dictes a leurs propres coux et despens dedans la Chandeleur prochienneûient venant au dit d'ouvriers et gens cognoissans ad ce. Et lidifr vénérable sont et seront tenus d'eulx livrer late de douves tant comme il en convendra pour ladicte couverture, et en outre eulx paier pour la marchandise dessus dicte trois cens et cinquante livres tournois monnoye courrant a présent, de laquelle somme lidit frère eurent et receurent desdiz vénérables par les mains des maistres de l'ueuvre de ladicte église en la présence desdiz jurés cent livres tournois; et les autres deux cens et cinquante livres leur seront paiées par lesdiz vénérables en la manière qui s'ensuit : c'est assavoir a la saint Andry apostre prochienneïnent venant cent livres tournois, aux vins jours de Noël api'es ensuivant autres cent livres tournois et les autres cinquante livres tournois quant ils auront assovie ladicte couverture. Et promistrent lidit frère par leurs foys données es mains desdiz jurés, sur pêne de leurs corps penre, mettre et tenir en prison fermé, et sur l'obligacion de tous leurs biens et des biens de leurs hoirs, meubles et non meubles Pï'esens et advenir, lesquieux quant ad ce il ont soubzmis et obligent a la juridiction et contrainte du roy nostre seigneur, de ses gens et de tous autres justiciers, pour estre contraint chascun pour le tout a tenir, entériner, assovir et •accomplir toutes les choses dessusdictes et une chascune ^ icelles en la manière dessusdicte sans aucun deflaut, sens venir ne faire venir encontre, sur pêne de tous coux et deniaiges qui de ce pourront venir ou despendre leur rendre et restituer : renonçant en tout ce fait lidit frère a
'• Ardoise.
ï'AcNiEz. — Documents relatifs a l'histoire de l'iiulttstrie et du commerce — II. Il)
tout US et coiistume de pays, a tout recour* de chastellerie et de prevostée, atout remède d'appel et a toutes autres raisons que Ton pourroit dire contre ces lettres ou leur teneur et au droit disant gênerai renonciacion non valoir. En tesmoin de ce j'ai scellé ces présentes lettres doudit seel par le rapport desdiz jurés avec leurs signez. Ce lu fait le XP jour d'octobre, Tan mil CGC IIII" et dix.