EDIT DU ROI SUR LA DÉCLARATION DE
Ordinaires des Lieux' et à nos Procureurs-Généraux des copies desdites soumissions signés par les (ireflîers desdites Facultez.
Que dans tous les Collèges et Maisons desdites Universitez où il y aura plusieurs Professeurs, soit qu'ils soient Séculiers ou Réguliers, l'un d'eux sera chargé tous les ans d'enseigner la Doctrine contenue en ladite Déclaration ; et dans les Collèges où il n'y aura qu'un seul Professeur, il sera obligé de l'enseigner l'une des trois années consécutives.
Enjoignons aux Syndics des Facultez de Théologie de présenter tous les ans avant l'ouverture des leçons aux Archevesques ou Evesques des Villes où elles sont établies et d'envoyer h nos Procureurs-Généraux les noms des Professeurs qui seront chargés d'enseigner ladite Doctrine et ausdits Professeurs de représenter ausdits Prélats et à nosdits Procureurs-généraux les Ecrits qu'ils dicteront à leurs Ecoliers, lorsqu'ils leur ordonneront de le faire.
Voulons qu'aucun Bachelier, soit Séculier soit Régulier, ne puisse être dorénavant Liccntié tant en Théologie qu'en Droit Canon, ni estre receu Docteur, qu'après avoir soutenu ladite Doctrine dans l'une de ses Thèses, dont il fera apparoir à ceux qui ont droit de conlerer ces Dégrez dans les Universitez.
Exhortons et néanmoins enjoignons à tous les Arche-
1. Ternie de jurispi-udence canonique. On désigne ainsi l'ai-chcvèquc, l'évêque ou tout autre prélat qui exerce la juridiction ecclésiastique dans un territoire parce qu'il y est établi et juge selon le droit commun et ordinaire. Le pape qui a la juridiction sur toute l'Eglise est « l'Ordinaire des Ordinaires. »
vesques et Evesques de nostre Royaume, Pays, Terres et Seigneuries de nostre obéissance, d'employer leur autorité pour faire enseigner dans l'étendue de leurs Diocèses la Doctrine contenue dans ladite Déclaration faite par lesdits Députez du Clergé.
Ordonnons aux Doyens et Syndics des Facultez de Théologie de tenir la main à l'exécution des Présentes, à peine d'en répondre en leur propre et privé nom.
Si donnons en Mandement à nos Amez et Féaux les Gens tenant nos Cours de Parlement que ces présentes nos Lettres en forme d'Édit, ensemble ladite Déclaration du Clergé, ils fassent lire, publier et enregistrer aux Greffes de nosdites Cours et des Bailliages, Sénéchaussées etUniversitez de leurs Ressorts, chacun en droit soy, et ayent à tenir la main k leur observation, sans souffrir qu'il y soit contrevenu directement ny indirectement, et à procéder contre les contrevenans en la manière qu'ils le jugeront à propos, suivant l'exigence du cas. Car tel est nostre plaisir.
Et afin que ce soit chose ferme et stable à toujours. Nous avons fait mettre notre Scel à cesdites Présentes, Donné à Saint-Germain-en-Laye au mois de mars, l'an de grâce mil six cent quatre-vingt-deux et de nostre Règne le trente-neuvième. Signé LOUIS. Et plus bas, par le Roy, CoLBERT. Visa Le Tellier. Et scellées du grand sceau de cire verte.
Registrées, ouy et ce requérant le Procureur Général du Roy pour être exécutées selon leur forme et teneur suivant l'Arrest de ce jour. A Paris, en Parlement le 23 mars 1682. Signé DONGOIS.
6. — BREF DU PAPE INNOCENT XI A l'assemblée du clergé, relatif a la régale
1682, 2 avril. — Saiut-Piorre de Rome.
Le pape déclare qu'il combat pour les droits et la dignité des évêques. Il ne partage point leurs craintes parce qu'il ne connaît pas la crainte. Ils devaient imiter la résistance de leurs prédécesseurs, tâche facile sous un roi qu'ils prétendent si favorable à l'Eglise.
Ils disent avoir été battus dans la controverse, comment auraient-ils été battus puisqu'ils n'ont pas combattu ? Il rougit de voir invoquer en cette matière l'autorité du Parlement et réfute les arguments empruntés à l'histoire des Papes.
Il admet qu'on puisse tempérer la rigueur des Canons quand des circonstances graves l'exigent, mais pas jusqu'à laisser ébranler la discipline et l'autorité de l'Eglise. Par l'abus de la Régale, ce n'est pas seulement la discipline qui est menacée, mais l'intégrité de la foi. Car le droit de conférer les bénéfices est réclamé, non comme une concession de l'Eglise, mais comme un droit inhérent à la Couronne.
Les évêques ne sont pas libres de discuter ou de transmettre des droits dont ils ne sont que les gardiens. Il les rappelle au respect et à l'obéissance dus au Saint-Siège ; il annule, casse tout ce qui s'est fait dans l'Assemblée sur la Régale, et il exige une rétractation.
{Coll. des procès-verbaux des Assemblées gén. du Clergé, t. V, p. 457.)
INNOCENÏIUS PAPA XI
Veuerabiles fratres ac dilecti filii, salutem et Apostolicam benedictionem.
Paternae charitati qua charissimum in Christo filiuni nostrum Ludovicum Resfem Christianissimum, Ecclesias vestras, vos ipsos et universum istud Regnum amplectimur, permolestum accidit ac plane acerbum cognoscere ex ves-
38 LA RÉGALE — LES LIBERTES DE L'EGLISE GALLICAjNE
tris lltteris die tertia Februarii ad nos datis, Episcopos Clerumque Gallia* qui corona olim et gaudium erant Apostolica^ Sedis, ita se erga illam in prnesens gerere, ut cogamur mnltis cum lacrymis usurpare propheticum istud, « fdii niatris me?e pugnaverunt adversum me. » Quamquani adversus vos potius pugnatis, dum nobis in ea causa resistitis, in qua vestrai'um Ecclesiarum salus ac libertas agitur, et in qua nos pro juribus, et dignitate Episcopali in toto Regno tuenda, ab aliquibus ordinis vestii piis et foitibus viris appellati, absque niora insurrexinius, et jam pridem in gradu stamus, nullas privatas nostras rationes secuti, sed debitœ Ecclesiis omnibus sollicitudini et intimo amori erga vos nostro satisfacturi. Nihil sane l?etum, et vestris nominibus dignuni eas litteras continere, in ipso earum liniine intelleximus.
Nam prœter ea quae de norma in comitiis convocandis peragendisque servata afFerebantur, animadvertimus eas ordiri a metu vestro, quo suasore numquam sacerdotes esse soient in ardua et excelsa pro Religione, et Ecclesiastica libertate, vel aggrediendo fortes vcl perficiendo constantes.
Quem quidem metum lalso judicavistis, posse nos in sinum nostrum cfTundere. In sinu enim nostro hospitari perpétue débet charitas Christi qua? foras mittit timorem, qua charitate erga vos Regnumque Gallite paternum cor nostrum flagrare, multis jam ac magnis experimentis cognosci potuit, quœ hic referre non est necesse.
Si quid est autem in quo bene mérita de nobis sit charitas nostra esse inprimis putamus, ob ipsum Regale negotium, ex quo, si serio res perpendatur, omnis ordinis vestri dignitas atque auctoritas pendet.
Timuistis ergo ubi non erat timor. Id ununi timendum vobis erat ne apud Deum, honiinesque, redarguijure possetis, loco atque honori vestro, et Pastoralis ofîicii debito defuisse. Memoria vobis repetenda erant, qua> antiqui Patris illi Sanctissimi, et Pr.fsules, quos quamplurimi postea qualibet œtate sunt imitati, Episcopalis constantite et fortitudinis exempla, in hujusmodi casibus ad vestram eruditionem ediderunt. Intueud;e imagines Pra3decessorum vestrorum non
solum qui patnim, sed qui nostra quoque memoria floruerunt, et qui Yvonis Carnoteusis • dicta laudatis, debuistis facta etiaui, cum res posceiet, iinitari. Nostis quœ is f'ecerit passusque sit in turbulenta illa ac periculosa conteutione inter Urbanum Pontificeui et Philippum Reçem, muneris sui arbitratus contra Rcgiam indignationenï stare, bonis spoliari, carceres et cxilia perlerre, deserentibus aliis causa m nielioreni.
Officii vestri erat Sedis Apostolicœauctoritati, studia vestra adjungere, et l^astorali pectore, humditati sacerdotali causam Ecclesiarum vestrarum apud Regeni agere, ejus conscientiam de tota re instruendo, etiam cum periculo Regium in vos animum irritandi ; ut possetis in posterum sine rubore in quotidiana psalmodia Deum alloquentes, Davidica verba prolerre : « loquebar de testimoniis tuis in conspectu Regum, et non coniundebar. »
Quanto magis id vobis faciendum fuit, tam perspecta atque explorata optimi Principis justitia et pietate, quem singulari benignitate Episcopos audire, Ecclesiis lavere et Episcopalem potestatem intemeratam velle vos ipsi scribitis, et nos magna cum voluptate legimus in vestris litteris. Non dubitamus, si stetissetis ante Regem pro causae tam justae defensione, neque defutura vobis verba quae loqueremini, neque Régi cor docile quo vestris annueret postulatis.
Nunc cum muneris vestri , et Regiîie a?quitatis quodummodo obliti in tanti momenti negotio silentium tenueritis, non videmus quo probabili fundamento significetis, vos ad ita agendum adductos, quod in controversia victi sitis, quod causa cecideritis. Quomodo cecidit qui non stetit? Quomodo victus est qui non pugnavit? Et quis vestrum tam gravem, tam justam causam, tam sacrosanctani oravit apud Regem, cum tamen Proedecessores vestri, eam in simili periculo constitutam, non semel apud superiores Gallia? Reges,
1 Yves, évêque élu par le clergé de Chartres et canonisé par l'Eglise. Quand Philippe I épousa Bertrade de Montfort, il refusa de consacrer cette union et fut tenu deux ans en prison à l'instigalion du roi par Hugue* du Puiset, Ticomte de Chartres.
immo apud hune ipsum libéra voce defTcnderint, victoresque a Regio conspectu discesserint, relatis etiam ab œquissimo Rege praemiis Pastoralis offîcii strenue impleti? Quis vestrum in arenam descendit ut opponeret murum pro domo Israël? Quis ausus est invidiae se ofTerre? Quis vel vocem unam emisit memorem pristinœ liberiatis ?
Clamarunt intérim, sicuti scribitis, et quidem in mala causa, pro regio jure clamarunt Régis adrainistri, cum vos in optima pro Christi honore silueritis ; neque illa solidiora quod reddituri nobis rationem seu verius excusationeni allaturi rerum in hujusmodi comitiis per vos actarum exageratis periculum, ne Sacerdotium et Imperium inter se collidantur, et mala qu?e exinde in Ecclesiam et rempublicam consequi possent ; proinde existimasse nos ad officium vestrum pertinere aliquam inire rationem tollendide mediogliscentis dissidii, nullam vero commodiorem apparuisse remedio ab Ecclesiae Patribus indicato, utili condescensione Ganones tcmperandi pro temporum necessitate, ubi neque fidei Veritas, neque morum honestas periclitentur ; deberi ab ordine vestro, deberi a Gallicana, imo ab universa Ecclesia, plurimum Régi, tam prœclare de Catholica Religione merito, et in dies magis mereri cupienti ; propterea nos jure vestro decedentes, illud in Regem contulisse.
Mittimus hic commemorare qua^ significatis de appellato a vobis sœculari Magistratu, a quo victi discesseritis ; cupimus enim ejus facti memoriam aboleri, volumus ea vos verba e litteris vestris expungere ne in actis Cleri Gallicani resideant ad dedecus vestri nominis sempiternum ^.
Qua; de Innocentio III, Benedicto XII, Bonifacio VIII in vestram defcnsionem adducitis, non deluere qui doctis Lucubrationibus ostenderint quam (Vivola atque extranea sint huic caus.-e, et magis notum est, quam ut opus sit commemorare, quo zelo, qua constantia eximii illi Pontificis Ecclesiae libertatem defl'cnderint adversus sieculares potes-
1. Voir dans la IcUrc du clergé au Pape, p. 13, le résumé des doctrines du Parlement sur la Régale.
tates ; tantum abest ut eorum exempla possint crrori vestro sufFragari.
Caetcrum ultro admittimus et laudamus Gonsilium relaxandi Canonum disciplina m pro temporum necessitate, ubi fieri id possit, sine fidei et morum dispendio, immo addimus cum Augustino, toleranda aliquando pro bono unitatis, quae pro bono œquitatis odio habenda sunt ; neque eradicanda zizania, ubi periculum sit, ne simul etiam triticum eradicetur ; id ita tamen accipi oportet, ut in aliquo tantum peculiari casu, et ad tempus, et ubi nécessitas urget, licitum sit, sicuti lactum est ab Ecclesia, cum Arianos et Donatistas Episcopos ejurato errore suis Ecclesiis restituit, ut populos qui secuti eos fuerant, in officio contineret.
Aliud est ubi disciplina Ecclesiae per universum amplissimi regni ambitum sine temporis termino et cum manifesto periculo, ne exemplum latius manet, labefactatur, imo evertitur ipsius disciplinas et Hiérarchise Ecclesiasticœ fundamentum, sicuti evenire necesse est, si quae aRege Christianissimo in negotio Regaliae nuper acta sunt, conniventibus, imo etiam consentientibus vobis, contra sacrorum Canonum, et praesertim generalis Concilii Lugdunensis auctoritatem ; contra notam jampridem vobis in ea re mentem nostram, et contra ipsam jurisjurandi Religionem, qua vos, Deo, Romanae, vestrisque Ecclesiis, obligastis, cum Episcopali caractère imbueremini. Haec sancta Sedes executioni mandari et malum invalescere diutius differendo permitteret, si non ea nos pro tradita divinitus humilitati nostrae suprema in Ecclesiam universam potestate, solemni more Praedecessorum nostrorum vestigiis inhaerentes, improbaremus. Cum paesertim per abusum Regaliae, non solum everti disciplinam Ecclesiae, res ipsa doceat, sed etiam fidei ipsius integritatem in discrimen vocari facile intelligatur ex ipsis Regiorum decretorum verbis quae jus conferendi bénéficia Regi vindicant, non tanquam profluens, ex aliqua Ecclesiae concessione, sed tanquam ingenitum et coaevum Regia; coronae. Illam vero partem litterarum vcstrarum, non sine animi horrore légère potuimus in qua dicitis : Vos jure vestro
decedeiltes, illiid in Rogein contulisse ; quasi Ecclesiariiin, qiicT cura? vestr.ne crédita? fuere, essetis arbitri, non custodes; et quasi Ecclesiœ ipsœ et spiritualia earum jura possent sub potcstatis sœcularis jugum niitti ab Episcopis, qui se pro earum libertate in servituteni dare deberent. Vos sane ipsi hanc veritatem ag'uovlstis et confessi estis, dum alibi pronuntiastis jus Regaliie servitutem quamdam esse, qune in eo praesertini quod spectat Beneficiorum coliationem, iniponi non potest nisi Ecclesia concedente vel saltem consentiente.
Quo jure vos ergo, jus illud in Regem contulistis ? Cunique sacri Canones distrahi vêtent jura Ecclesiarum, quomodo ea vos distrahere in animum induxistis, quasi corumdem Canonuni auctoritati derogari liceat vobis ?
Revocate in memoriam qu.ie inclytus iile Conterraneus vester Clarevallensis Abbas, non Gailicanae modo, sed etiam universalis Ecclesiœ lumen a nobis merito numcupatus, Eugenium Pontifîcem oflîcii sui admonens, reliquit scripta praeclare : [meminisset se esse cui claves traditfe, cui oves creditœsunt; esse quidem et alios coîli Janitores et Gregum Pastores, sed cum habeant illi assignatos grèges, singuli singulos , ipsi universos crédites, uni unum non modo ovium, sed et Pastorum Eugenium esse Pastorem ; adeoque juxta Canonum statuta, alios Episcopos vocatos fuisse in partem sollicitudinis, ipsum in plenitudinem potestatis].
Ex quibus verbis , quantum vos admoneri par est, de obsequio et obedientia quam debetis huic sancta^ Sedi cui nos Deo auctore, quamquam immcriti prresidcmus, tantunidem pastoralis nostra sollicitudo excitatur ad inchoandam tandem aliquando in hoc negotio, quam nimia fortasse longanimitas, vestra; dum penitentia; spatium danius, hactenus distulit Apostoiici muueris exccutionem.
Quamobrem per pr.cscntos litteras, tradila nobis ab omnipotenti Deo auctoritate improbamus, rescindinius et cassamus, qua; in istis comitiis acta sunt in negotio Regalia^, cum omnibus inde secutis et qua^ in posterum altentari continget, eaque perpetuo iriita et inanui dcclaramus, quamvis cum sint ipsa per se manifeste nuUa, cassatioue
aut dcclaratione non egerent. Spcramus tamen vos qiioque, re melins considcrata, céleri retractationc consulturos conscientifc vestraî , et Cleri Gallicani existimationi. Ex quo Clero, sicuti hue usque non defuere, ita in posterum non dcfutnros confidimus, qui boni Pastoris exeniplo libenter anîmam ponere parati sint, pro ovibus suis et pro testamento patrum suorum. Nos quideni pro offieii nostri debito, parati sumus Dei adjutricc gratia sacrifieare sacrificium justitia*, et Ecelesife Dei jura, ae libertatem, et hujus sanctae Sedis auctoritateni dignitatemque defendere. Nihil de nobis, sed omnia de eo priesumentes qui nos confortât et operatur in nobis et qui jussit Petrum super aquas ad se venire. Praeterit enini figura hujus mundi, et dies Doniini appropinquat.
Sic ergo agamus, venerabiles Fratres ac dilecti Filii, ut cum sumnius Paterfamilias, et Princeps Pastorura rationem ponere vohierit cum servis suis, sanguineni pessunidat?? ac lacerat.e Ecclesit'e, quam suo acquisivit, de nostris manibus non requirat.
Vobis intérim omnibus Apostolicam benedictionem cui cœlestem accedere optamus, interno paterni anioris afFectu impertimur.
Datuni Romîe, apud sanctuni Petrum, sub annulo Piscatoris, die II Aprilis 1682, Pontificatus nostri anno sexto.
Marius Spinula.
Et sur le repli : Venerabilibus Fratribus Archiepiscopis et Episcopis ac dilectis filiis aliis Ecclesiasticis viris, nomine Cleri Gallicani, Parisiis congregatis.