CHAPITRE IV
Collection de quelques-uns des plus anciens cérémoniaux.
Cérémonial du synode métropolitain , d'après le 4"^ concile de Tolède (capitule iv), de l'an 633.
Hora itaque prima diei, ante solis ortum, ejiciantur omnes ab ecclesia, obseratisque foribus cunctis , ad Linam januam , per quam sacerdotes ingredi oportet , ostiarii stent ; et convenientes omnes episcopi *parîïer introeant, et secundum ordinationis suae tempus resideant. Post iiigressum omnium episcoporum atque consessum , vocentur deinde presbyteri , quos causa probaverit introire. NuUus inter eos se ingérât diaconorum. Post hos ingrediantur diaconi probabiles, quos ordo poposcit interesse , et corona facta de sedibus episcoporum, presbyteri a tergo eorum resideant. Diacones in conspectu episcoporum stent. Deinde ingrediantur laici qui electione concilii interesse meruerunt. Ingrediantur quoque et notarii quos ad recitandum vel excipiendumordorequirit, et obserentur januœ. Sedentesque in diuturno silentio sacerdotes, et cor totum ad Ueum habentes, dicat archidiaconus : Orale. Statimque omnes in terra prostrabuntur, et orantes diutius tacite cuni
CÉRÉMONIAL. SqJ
fletibiis atqiie gemitibus, imus ex episcopis senioribus surgeiis orationem palam fimdat ad Dominum , cunctis adhuc in terra jacentibus. Finlta oratione, et responso ab omnibus A/neii^ rursus dicat archidiaconus : Erigite vos; et confestim omnes surgant, et cum omni timoré Dei et disciplina tam episcopi quam presbyteri sedeant. Sicque omnibus in suis locis in silentio considentibus, diaconus alba indutus codicem canonum in medio proferens, capitula de conciliis agendis pronuntiet, finitisque titulis , metropolltanus episcopus concilium alloquatur dicens : Eccè, sanctissimi sacerdotes ^ recitatœ siint ex canonibus sanctoram Patrum sententiœ de concilio celebrando : si qua igitiir qaempiain vestrain actio coînmoi'et, coram suis fratribus proponat. Tune si aliquis quamcumque querelam quœ contra canonem agit, in audientia sacerdotall protulerit, non prius ad aliud transeatur capitulum, nisi primum quœ proposita est actio terminetur. Nam etsi presbyter aliquis, aut diaconus, clericus, sive laicus de bis qui foris steterint, concilium de qualibet re crediderit appellandum, ecclesiae metropolitanae archidiacono causam suam intimet, et ille concilio denuntiet. Tune illi et introeundi et proponendi licentia concedatur. Nullus autem episcoporum a cœtu communi secedat antequam hora generalis secessionis adveniat. Concilium quoque nullus solvere audeat, nisi fuerint cuncta determinata; ita ut quœcumque deliberatione communi fîniuntur, episcoporum singulorum manibus subscribantur. Tune enim Deus suorum sacerdotum concilio interesse credendus est, si, tumultu omni abjecto, sollicite atque tranquille ecclesiastica negotia terminentur. (Martène, de antiq. Ecoles, ritib., lib. III, c. i, tom. II, p. Sog.)
592 CIJVQUIÈME PAKTIE.
Cérémonial des synodes métropolitains de Limoges, d'après un vieux manuscrit de l'abbaye de Saint -Martial.
Primitus incipiente aurora, missam audient omnes eplscopi; deinde clarescente die, induiint se ornati vestimentis cum cappis romanis, et unusquisque virgam pastoraleni in manu gestat, et exeunt foras ostiuni basilicœ sancti Stephani ad Claustra, et nullus remanet in ecclesia, prœter ostiarioset abbatem sancti Martialis. Tune abbas clamât dicens : Procédant e.piscopi. Tune intrant omnes episcopi ordinale, unus post unum, honore se invicem praevenientes, et résident sicut primas Lemovicensis disponit; et archiepiscopum Bituricensem superiorem omnibus sedere jubet, quia arcliiepiscopus Bituricensis, sicut antiquitus mos est, primatem Lemovicensem consecrat , et ipse archiepiscopum ipstîm consecrat, et nullus alius episcoporum, nisi forte primas Lemovicensis jusserit.
Tune ornati vestimentis sacris, abbas sancti Martialis cum aliis abbatibus , et habent virgas pastorales in manibus, et stant foris ad ostium. Tune primas Lemovicensis, vel unus de episcopis cui ipse jusserit, pergit ad ostia et dicit : Accédant abhaies. Tune intrant abbâtes, unus post unum, honore se invicem praevenientes; et abbatem sancti Martialis jubet primas Lemovicensis juxta se in alia cathedra sedere, in ipsa corona episcoporum. Alios abbates facit sedere primas Lemovicensis, prout disposuerit. Tune jubet archidiaconum pergere ad ostium et dicere : Procédant presbyteri. Tune soli presbyteri introeunt. Deinde jubente pri-
CÉRIÎMOIVIAL. Sg'Ô
mate resldeaiit prout disposuerit primas, hoc est post episcopos, vel inter abbates. Deinde dicat archidiaconus : Procédant diacones et cœteri clerici. Tune diacones et monachi et cœteri clerici iiitrant; deinde electi laici quos primas voluerit, nominalim ab archidiacono vocantiir et intrant, et clauditur janua. Tune jubet primas archidiacono vestibus sacris indui cum dalmatica, et cum steterit ante altare, dicit excelsa voce archidiaconus antiphonam, Exaudly Domine^ cum psaimo Sahmm me faCj Deus. Deinde innuit primas cui voluerit, aut de episcopis, aut deabbatibus, ut incipiat letaniam modulando ; et dicatur letania in uno loco ab omnibus stantibus, versis vultibus ad altare, sive ad orientem. Et cum finita fuerit , innuit primas archiepiscopo vel uni ex senioribus ut dicat, Oreuius. Tune diaconus dicit : Flectamas genua. Tune omnes, positis genibus, diutius profundis gemitibus et lacrymis orant, nec ante dicit diaconus, Levale , quousque jubeatur a primate : et postquam secreto diutius oraverint, incipit primas v psahiios, Ad Doininwa cum tvibalarer^ pro pace et sahite totius Ecclesise ; et fînitis psalmis, dicit diaconus: Lei'cite. Tune omnes surgunt, et dicit archièpiscopus capita et preces pro pace, et trlbulatione, et pro peccatis , et pro rege , et pro Ecclesia, et pro semetipsis, et pro defunctis:
Da pacem , Domine , in diehiis nostris.
Fiat pax in virtute tua.
Da nobis^ Domine, auxiliam de tribulntione.
Et clama\>erunt adDominum^ cum tribnlarcntiir.
Peccavimus cum patribus nostris.
Domine, non secandum peccata nostra^
Domine y salvwn fav regem,
594 CINQUIÈME PARTIK.
Sah'os fac servos tiios et ancillas tuas.
Mitte eisy Domine.
Salvuin fac populum taam. Domine.
Fiat misericordia tua^ Domine^ super nos.
Sacerdotes tui induantur justitiam.
Oremus pro fidelibus defunctis.
Domine., exaudi orationem meam.
Et mox incipit orationem modulando, ita dicens : Actiones nostras quœsamus ^ Domine. Et dicat, Per Dominum nostrum. Deinde diaconus legit evangeliuni, Cum esset sero die illa , usque ad illum locum ubi dicît.ur, Et quorum retinueritis retenta sunt.
Secunda die dicunt alios psalmos v, Qui conjidunt , et caeteros; orationem, Deus qui apo^ioliù tuis sanctuni dedisli spiritum; evangelium, Com>ocatis Jésus suis di~ scipulis.
Tertia die dicunt alios v psalmos De profundis^, et caeteros ; avàîxoxiÇA^x^Sancti Spiritus., Domine.,corda nostra mundet infusio\ evangelium, Designavit Dominas et alios lxxii. Post evangelium finitum sedent omnes. Tune lector in medio lectionera opportunam concilio legit; et dum, innuente primate, dicit. Tu autem, dicit archiepiscopus, Adjutorium nostrum innondne Domini. Respondent omnes : Qui fecit cœluni et terram. Tune unus cui jussum fuerit, levât se in edito loco, ubi ab omnibus audiatur^, et facit sermonem de evangelio et de lectione. Secunda et tertia die, omnem populum jubent episcopi intrare in ecclesiam, ad audiendam doctrinam. Post sermonem factum exeunt omnes ab ecclesia , nisi illi quos episcopi relinuerint secum, et incipiunt locjui, et consilium inter se accipere de utilitate S. Ecclesiœ, et de liis causis propter quas congregati
GÉRÉIVIONIAL. SqS
siint, et constitiitiones a se factas scribeiit in tomo; et usque ad horam ix inconcilio sedent. ïertia die, denuntiant populo ut crastina die congregentur oinnes in basilicam Salvatoris ad S. Martialem, et ibi constitutiones suas tani de pace quam de aliis causis populo denionstrant; illos qui rebelles sunt contra pacem, et justitiam, et sanctarn Ecclesiaui Dei, omnes excommunicant episcopi. His autem qui obedientes sunt sacris canonibus dant benedictionem. Sed postquam singuli episcopi dicentibussingulis diaconis, Humiliate vos ad benedictionem, benedictiones episcopales singulas dixerint super populum; dant sibi invicem pacis osculum, et omnis populus invicem. Et sic absolvitur concilium, et omnes redeunt ad sua, nisi illi quos primas Lemovicensis verbo suo ligat, ut non abscedant, sine oris sui propria et spontanea absolutione, propter confirmandam justitiam et pacem. (Martène, de antiquis Ecclesiee ritibus, t. II, p. 3ii.)
§ III
Velus formula celebrandi conciid pronncialis in ecclesia Rotliomagensi. (Le P. Mabillon rapporte cette formule au xi» siècle.)
Prima bora diei, induantur episcopi et abbates in sacrario , arcbidiaconus dalmatica, subdiaconus tunica , cseteri ministri albis, et duo qui letaiiiam cantaverint, cappis : et sic procedentes ante altare, et ibi super tapeta prosternantur episcopi; ipsi vero qui cappis induti fuerint, confestim incipiant antiphonam : Exaudi nos Domine, quoniam benigna est, (jua cum psalmo, Sa/viunmefac et Gloria Patri, expleta, incipiant letaniam. Moxque surgentes episcopi pergant ad locum ubi sedilia in choro deposita fuerint : ubi finita letania, archi-
fahidis vel risibiis agi, et, quod est détenus, obstinatis concertationibus tumultuosas voces effundere : si quis enirnj ut Apostolus ait, putat se religiosum esse non refrœnans linguanf suatn, sed seducens cor suum, liujus vana est religio : cultwn enini suuin justitia perdit, quando silentium judicii obstrepentiuni turba confundit, etc.
Tune dicat pontifex hanc exhortatlonem : Ecce , sauctissimi, praemissis Deo precibus, fraternitatem vestram cum pia exhortatione convenio, et per divinum nomen obtestor, ut ea quee de nobis, de Deo, de sacris ordinibus, vel nostris nioribus vobis fuerint dicta, cmn onini pietate siiscipiatis, et cum summa reverentia intentis auribus auscultetis, etc. , ut in ordine romano. Tune recitatis sententiis, incipiat concilium celebrari. Item de contemptoribus canonum in Toletano concilie VII : ^V quis contra ea quœ in sancto concilio definiuntur, temerarius violator exstiterit, communione et honore mulctelur.
Genecleus episcopus dixit : Omnia ergo quse a cœtu gloriosissimo statuta sunt, placet ab omnibus custodiri? Ab episcopis omnibus dictum est : Placet ut custodiantur ab omnibus.
Genecleus episcopus dixit: Si, quod nos opinamur, ab aliquo fuerint violata quœ statuitis, quid debeat tîeri? Ab universis episcopis dictum est : Qui contra suam professionem vel subscriptionem venerit , ipse ab hoc cœtu se separabit.
In fine concilii.
Divinae Trinitatis inseparabile numen, sicut inspiratione mirabili nostrum traclatum primordio illumina-
f CliREMONlÂL. ■^DQ
Vit, ita consummatioue sublimieunideni jam periiciendo coiicludit, ut in illo sit uostrum explicuisse, a quo nobis fuit inchoasse. Damus ergo gloriam et hoiiorem eidem saiictae atque indivisibili Trinitati, qiige nobis et ex se dicere, et in se dicta complevit : quœ reformavit in extrçmitate sœculoruni remédia pietatum, et resolvit liganiina vinculorum. Sit gratiarum actio et reverentiee plenitudo a nobis omnibus in commune ipsi clementissimo principi bonorum gratifico largitoii, cujus votorum instantia benigna Deus attulit complementa , cujus dispositio piissima pressurarum removit exitia, cujus temporibus conférât vigere justitiam, et exuberare misericordiamopulentam : cujus post praesentis œvi tempora diuturna, cum sanctis omnibus tribuat in remuneratione coronam. Nos auteni omnes hanc decretorum nostrorum seriem, ex rectae fidei vel pietatis ac justitiœ fonte manantem, coram Deo et sanctis angelis ejus, orthodoxis omnibus et nunc et in futurum impensissime commendamus, obsecrantes ut hanc et reverenter adimpleant, et ab œmulis bénigne défendant. Contemnentibusautem eam divinse veritatis ultio pavenda praeveniat; observantibus autem misericordia profluens, pax perpétua et gloria sempiterna contingat. Hujus quoque sententise fortitudine vel vigore, decreti nostri seriem, quam in serenissimi Domini nostri edidimus nomine, pro rébus a divae mémorise pâtre tuo quolibet titulo conquisitis decernimus omnino custodiri. Legem denique quam pro coercenda principum cupiditate idem clementissimus edidit princeps, simili robore firmamus, atque ut futuris temporibus modis omnibus observetui*, pari sententia definimus. Quse etiam ne taciturna temporum vel obliviosa vetustate deserantur, liuic noslrœ
6oO CINQUIÈME PARTIE.
constitutioni utraque decrevimiis inneclenda, ita cunctoriim mémorise commendanda , ut a cuuctis regulis superias ordinalis nusquam maneaiit segregata. Caetera quoque decretorum nostrorum jiidicia, quœ ab hac sancta synodo nosciintur esse confecta, si quis convellere fortasse decreverit, aut implere neglexerit, vel infringere quandoque voluerit, per judicium omnipotentis Dei anathema sit. Soli autem Deo nostro gloria in saecula saBCulorum. Amen.
§ IV
Cérémonial des conciles d'Ecosse en i225.
Pour l'intelligence de ce cérémonial, il est nécessaire d'avertir le lecteur qu'il n'y avait pas de métropolitain en Ecosse en iiiB, et que le pape Honorius, voulant néanmoins que les conciles provinciaux fussent célébrés par les évêques de ce pays, les autorisa, par un décret spécial, à élire parmi eux un conservateur du concile, et à tenir le synode sous la présidence de ce conservateur.
Modus procedendi in concilio cleri Scoticani.
Primo induantur episcopi albis et araictis, cappis, solemnibus mitris, chirothecis, habentes in manibus baculos pastorales; abbates superpelliceis et cappis, mitrati cum mitris; decani et arcbidiaconi in superpelliceis et almuciis et cappis; alii vero clerici sint in lionesto habitu etdecenti. Deinde procédant duo ceroferarii, albis et amictis induti, cum cereis ardcntibus ante diaconum, qui légat evangelium, Ego swnpasior bonus, etc., quem comitetiu' subdiaronus, et petet diaconus bene-
CÉRÉMONIAL. 6oi
dictionein a conservatore si prsesens fuerit, vel ab antiquiore episcopo si sit absens. Prœlecto evangelio osculetur liber a conservatore et singulis episcopis. Deinde iiicipiatconservatorhymnum Veni Creator, et adquemlibet versum iucensetur altare ab episcopis. Qiio facto, qui haberet dicere sermonem accepta benedictione a conservatore, incipiat sermonem ad cornu altaris. Finito sermone vocentur citati ad concilium , et absentes puniantursecundum statuta. Quibusstatutis ibidem perlectis in publico, excommunicent episcopi secundum statuta, habentes in manibus singuli candelas. (Supplément de Mansi à Coleti, t. II, p. 226.)
Ce concile de laaS se termine par une série d'excommunications au bout desquelles les évêques, éteignant les cierges qu'ils tenaient à la main, prononcent ces mots : « Et sicut hœc lucerna in prœsenti extinguitur, sic extinguantur lucernœ eorum ante vlventem in saecula sseculorum, et demergantur in inferno animae eorum nisi resipuerint et ad satisfactionem et emendationem venerint. Fiat, fiât, amen. »
Ordo celebrandi conciiii Rhemensis iSaô,
In hoc sacro provinclali concilio ordinem procedendi cupientes statuere Deo gratum, ut suavis et dulcior reddatur pastoralis sollicitudinis labor in fructu : ordinamus pro futuris temporibus , ut ingressu sacri provincialis conciiii missa de Spiritu Sancto per nos arcliiepiscopum et successores noslros archiepiscopos Rhemenses, vel quibiis committemus, in pontificalibus, celebrabitur solemniter; siiffraganeis secundum suum
6o2 CINQUIÈME PAJlTiK.
ordinem in cappis et baculis pastorallbus , iina cum abbatibus prœsentibus secundum sui deceutiam status ornatis ; qua compléta proponetur verbum Dei , et indulgentia concedetur, et statim decanîabitur Veni, Creator Spirilus ^ ita quod totam spem nostram ad solam referentes siimmae providentiam Trinitatis, procedamus confidenter ad traclatum et expeditionem in concilio agendorum, horis et diebiis sequentibus opportunis. Quibus peractis, fiet defiuitio per arcbiepiscopum, seu ejus commissarium, et statiita, si quœ sunt ibidem facta, pronuntiabuntiir suffraganeis, cum mitris et baculis pastoralibus, ac praesentibus aliis in concilio congregatis. Et data benedictione recedere poterunt ad hujusmodi concilium congregati.
