COMMENTAIRES ET TRAITÉS SUR LE DROIT CANONIQUE EN GÉNÉRAL
ALAGONA (Pierre). Totius juris canonici compendium; Rome, 1622, in-4, 2 vol.
Anpré. Cours alphabétique, théorique et pratique de la législation civile ecclésiastique, contenant tout ce qui regarde les fabriques, les bureaux de bienfaisance, les hospices, les écoles, en un mot tout ce qui concerne les lois dans leur rapport avec la religion; Paris, 1847, 1848 et 1850, 3 vol. gr. in-8.
Le même. Cours alphabétique et méthodique du droit canon dans ses rapports avec le droit civil ecclésiastique ; Paris, 1852, 4 vol. in-8.
Dans la préface de la première édition de cet ouvrage, l'auteur déclarait avoir pris pour guide Durand de Maillane. Cet aveu révèle tout esprit du livre. Nous renvoyons à la note relative au modèle. (Titre I*".) Cette seconde édition, moins défectueuse que Ja première, laisse encore beaucoup à désirer sous le rapport doctrinal, à en juger par les deux volumes déjà parus.
Le méme. Cours alphabétique de droit canon, contenant tout ce qui peut donner une connaissance exacte et actuelle des canons de discipline, des concordats de toutes les nations, surtout de ceux de France et des articles organiques, etc.
AXEL DE Sener (Van). Totius juris canonici compendium ; Colonie Agrippine, 1630, in-4.
Barsos& (Augustini) Collectanea in jus canonicum ; Lugduni, 1688, in-fol., 6 vol.
(Inpex. Decr. 22 januarii 1642.)
— Id. De Jure ecclesiastico; Lugduni, 1654, in-fol., 2 vol
+ Becnupettt Bassy. Bibliotheca juris canonico-civilis practica; Firsingue, 1712, 4 vol. in-fol.—Mutinæ, 1757, infol. 4 tomes en 2 vol.
Biancuinus. Vindiciæ canonicæ ; Rome, 1740, in-fol.
‘++ Borxn. Comment. in jus canonicum universum ; Salisburgii, 1776, 3 vol. in-fol.
+ Canpassutu (Joannis) Theoria et praxis juris canonici ; Lugduni, 1675, in-4.
— Id. Lugduni, in-4, 1685.
— Id. Lugduni, 1696, in-4.
— Id. Lugduni, 1698, in-4.
— Id. Rothomagi, 1703, in-4.
S'il était nécessaire de tracer le caractère doctrinal de ce savant oratorien, il suftirait de dire que les parlementaires lui reprochent de n'être pas assez pur Français.
CasaLis. Annotationes in universum jus, tum canonicum, tum civile; Bononiæ, 1590, in-4.
Ceccoperti (Francois). Lucubrationum canonicalium bibliotheserra; Lucques, 1662, in-4.
* Crericatt Jo. Decisiones sacramentales thedlogice, canonicæ, legales; Anconæ, 1740.
+ Devorr. De notissimis in jure legibus; Rome, 1816, in-8, edit. quinta.
— Ejusdem Institutionum canonicarum libri IV ; Rome, 1818, in-12, 4 vol.; — Gand, 1830, in-8, 2 vol.
Ouvrages du premier ordre, écrits pour détruire le mal que l’enseignement d’Eybel avait fait en Allémagne et en Italie.
+Encex (Ludovici) Collegium universi juris canonici ; Venetiis, 1693, in-fol.
Espen (BennarDI ZEGERI VAN) Jus ecclesiasticum universum.
Dans la bonne édition de ses œuvres, publiée à Paris sous le nom de Louvain, 1733, in-fol., 4 vol., par les soins du P. Barre.
(InpEx. Decr, 22 aprilis 1704.)
La célébrité dont jouit cet auteur nous fait un devoir de le signaler d’une manière toute particulière. Ii est peud’écrivains qui, sans franchir résoldment la limite de l'hérésie formelle, en aient approché de plus près. Tous ses écrits respirent une hostilité déclarée pour le Saint- Siége. C’est chez lui comme une sorte de passion, et, pour la satisfaire, il met continuellement à son service tout ce que l'esprit le plus paradoxal peut forger de sophismes, et, il faut bien le dire, tout ce que la plus insigne mauvaise foi peut enfanter de mensonges.
* Fermosinus (Nicolas Roder.). De Legibus ecclesiasticis ; Lugduni, 1662, in-fol.
Cet ouvrage n’est point aussi recherché que celui de Suarez; mais il ne laisse pas d’être estimé.
+ Grratpr (Ubaldi) Expositio juris pontificii juxta recentiorem Ecclesia disciplinam; Rome, 1769, prima editio. |
— Id. Rome, 1829, in-fol., 3 vol.
* Hozzmann. Jus canonicum practicum; Campidone, 1762, in-fol.
Institutionum juris canonici commentarium ; Perusiæ, 1560, in-4.
*Konic (Rob.). Principia juris canonici; Salisburgi, 1698, in-4, 3 vol.
— Id. Salisburgi, 1701, in-4, 3 vol.
— Id. Salisburgi, 1714, in-4, 3 vol.
* Novum Lexicon juris utriusque variorum auctorum Antonii Subrissensis, Petri Gromorsi, Alexandri Scoti; Aixla-Chapelle, 1497, in-12.
LatuManomi Controversiæ in jus canonicum; Pise, 1630, in-fol., 2 vol.
+ Mori. Exercitationum ecclesiasticarum libri IL; Paris, 1626, in-4.
tT Prrrumc. Jus canonicum nova methodo explicatum ; Dillingen, 1674, in-fol., 5 tomes.
— Id. Venise, 1759.
Pozranr. De Jure ecclesiastico libri quinque; Rome, sans date, in-4.
Prarey. Lexicon juris civilis et canonici, sive Commentarius de verborum quæ ad utrumque jus pertinent significatione ; Lyon, 1574, in-fol.
ReGGen (Arnold de). Thesauri juris locupletissimi et copiosissimi ; Magdeburgi, 1616, in-fol., 2 vol.
* RiccrarpELLI, Lexicum ecclesiasticum juris; Ariminii, 1704, in-fol., 2 vol.
Romano (Nicolio). Lucubrationes utriusque juris canonici et civilis; Rome, 1662, in-fol., 2 vol.
Roussez (Michael). Historia pontificiæ jurisdictionis , ex antiquo, medio et novo usu ; Parisiis, 1625, in-4.
— Id. Parisiis, in-4, 1636.
(Inpex. Decr. 4 februarii 1627.)
* Sannic (Bernardi). Jus canonicum universum nova methodo digestum ; Pragæ, 1692, in-fol.
— Id. Noribergæ, 1692, in-fol., 2 vol.
+ ScarFantoni (Joannis Jacobi) Animadversiones ad Lucubrationes canonicales Ceccoperii; Luce, 1723, 2 vol. in-fol. “TSCHMALZGRUEBER. Comment. in jus canonicum universum, Editio novissima ; Romæ, 1844, grand in-4, 11 vol.
C’est peut-être le meilleur et le plus complet de tous les traités de droit ecclésiastique.
*ScaMipr. Thesaurus juris ecclesiastici ; Heidelberg, 1776, in-4, 7 vol. |
+ Scumzer. Jus canonicum universum; Avignon, 1738, in-fol., 3 vol.; — Saltzbourg, 1729, in-fol., 3 vol.
* Srremu (Joan.) Summa juris canonici ; Colonie, 1658, in-4, 3 vol.
Cet auteur, exact et judicieux, est d’une utilité spéciale pour l'étude du droit canonique romain ; son ouvrage est un des abrégés les plus estimés par les canonistes.
+ Suanez (Francisci) Tractatus de legibus ae Deo legislatore, seu de Obsequio legibus divinis debito; Londini, 1679, in-folio.
Cet ouvrage est si savant et si estimé, que les Anglais même l'ont réimprimé séparément.
Synopsis (Perhingiana) ; Augustæ Vindelicorum, 1695 , in-4. ‘
Vicizu (Nicolai) Methodus juris universi pontifiei ; Lyon, 1581, in-8.
— Id. Vocabulum juris ad utriusque legales scientias,
* Wiesrver (Jacob). Institutiones canonice, seu jus ecelesiasticum; Monachii, 1705, in-4, 5 vol.
IT. oe
COLLECTIONS ET SOURCES DU DROIT ECCLESIASTIQUE ANCIEN, JUSQU’AU DIXIÈME SIÈCLE.
*Apostolicarum constitutionum et catholice doctrine Clementis Romani libri VIII. Latine a Francisco TurrranoS. J. accesserunt canones concilii Nicæni 80, ex arabico in latinum conversi; Antuerpiæ, 1578, in-fol.
— Id. Venetiis, 1563, in-4.
Ces constitutions apostoliques, qui sont du troisième siècle de l’Eglise, à ce qu’on croit, sont très-utiles pour le droit et la discipline de ces premiers temps. Elles sont aussi réimprimées très-exactement dans les Patres apostolici de M. Cottellier, de l'édition, soit de Paris, soit
de Hollande, laquelle, par cette raison, doit être recherchée de préférence. è
‘+ Aucustini(Antonii), archiepisc. Tarraconensis, juris pontificii veteris epitome; Tarracone, 1611, in-fol., 2 vol.
— Id. Rome, 1614, in-fol., 2 vol.
— Id. Parisiis, 1641, in-fol., 2 vol.
Antonius Augustinus, évêque de Lérida, puis archevêque de Tarragone en Espagne, a été l'un des plus savants canonistes de son siècle, sachant exactement l'antiquité, aimant et respectant la discipline des premiers siècles. Il entreprit cette collection pour suppléer aux défauts que tous les savants ont reprochés à Gratien; il y aurait plus complétement réussi, s’il n’avait pas fait un trop grand nombre de divisions et de sous-divisions, qui répandent dans son ouvrage la confusion qu’on a reprochée à Gratien. Toutes les éditions que nous citons sont bonnes; toutefois celle de Rome, de 1614, est la plus belle.
*Guillelmi Beverecu [protestant] Codex canonum Ecclesie primitive qui vulgo Sanctorum A postolorum Canones appellantur, greece et latine editus, et vindicatus ac illustratus; Londini, 1678, in-4.
— Id. Londini, 1697, in-4.
Cet auteur soutient, contre les autres protestants, l'autorité des Canons des Apôtres, qu’il croît être au moins du deuxième siècle. Cet ouvrage, qui est très-estimé, a été réimprimé en son entier dans les Patres apostolici de M. Cottellier de l'édition de Hollande. Vid. supra, p. 7 et seq.
— Ejusdem Pandecte canonum Apostolorum; Oxford, 1672, in-fol., 2 vol.
* Bibliotheca juris canonici, in qua canonum ecclesiasticorum collectores antiqui greci et latini ; item insigniores juris canonici collectores greci; omnia cum notis et lat. versione edita a Guill. Voello et Henric. Justello; Parisiis, 1661, in-fol., 2 vol.
Cette collection est d’un grand prix, en ce que, contenant tous les anciens codes et les premières collections des canons, elle est nécessaire pour connaître la discipline ancienne des églises greeque et latine.
BurcHarD: Wormaciensis episcopi Decretorum libri XX,
sive loci. communes congesti ex Decretorum libris ; Colonie, 1548, in-fol.
— Id. Parisiis, 1550, in-8.
— Id. Colonie, 1560, in-fol.
Vid., eur cette précieuse collection, supra, p. 83 et seq.
Corpus canonum Apostolorum et conciliorum ab Adriano I, oblatum Carolo Magno, editum a Joanne Vendelstino ; Moguntiæ, 1525, in-fol.
Codex canonum vetus Ecclesia Romane; Paris., 1609, in-8.
Codex canonum vetus Ecclesiæ Romane a Franciseo Pithoeo, ad veteres manuscriptos restitutus et notis illustratus; Parisiis, 1687, in-fol., Typogr. regia.
Ces trois éditions sont le méme ouvrage, si célébre autrefois sous le nom de Corps des canons, ce grand arsenal des défenseurs des libertés de l'Église gallicane. Cette dernière édition, donnée par les soins de M. Pelletier, contrôleur général des finances, est la plus belle et la plus complète. Vid. supra, p. 139.
Codex canonum Ecclesie universe a Justiniano imperatore confirmatus grec. et lat. a Christophoro Justello; Parisiis, 1610, in-8.
— Id. Parisiis, 1618, in-8.
(InpEx. Decr. 17 decembris 1623.)
* Codex canonum ecclesiasticorum Dionysii Exigui, editus a Christoph: Justello; Parisiis, 1628, in-8.
— Id. Parisiis, 1643, in-8.
Cette collection de Denis le Petit est assez estimée, et, à peu de choses près, est la même que le Code des canons de l'Église romaine. Vid, supra, p. 23 et seq.
Codex canonum Ecclesie Africane grec. latin. Editus a Christoph. Justello; Parisiis, 1615, in-8.
Cette collection, quoique utile pour l'étude de l'antiquité, n'est cependant pas indispensable, attendu qu’elle se trouve renfermée , soit dans le recueil.des conciles, soit dans les autres collections des canons.
* Canones sanctorum Apostolorum, conciliorum generalium et provincialium; sanctorum Patrum epistole canonice, et Photii Nomocanon; omnia cum Commentariis Theodori Balsamonis, grec. lat.; Parisiis, 1620, in-folio. Typis
Ce commentaire de Balsamon, aussi bien que les canons et les épttres des Pères qu'il explique, sont plus utiles, pour l’ancienne discipline et le droit des Orientaux, que pour la législation actuelle. 11
faut surtout, en le lisant, ne pas perdre de vue que l’auteur est un Grec schismatique.
* Conciliorum omnium generalium et provincialium Collectio regia; Parisiis, 1644, in-fol., 37 vol. Typographia regia.
Cette édition des conciles, la plus belle que nous possédions, est estimée, quoique moins ample que celle du P. Labbe.
* Conciliorum Collectio maxima ad regiam editionem exacta, quarta parte auctior, studio Philip. Labbe et Gabrielis Cossartii, Soc. Jes. ; Parisiis, 1672, in-fol., 18 vol.
* Nova Collectio conciliorum a Stephano Baluzio edita, notisque illustrata; Parisiis, 1683, in-fol., tomus primus.
* Concilia antiqua Galliæ, cum epistolis pontificum, principum constitutionibus et aliis gallicane rei ecclesiastice monumentis, edita a Jacobo Sirmondo, Soc. Jes.; Parisiis, 1629, in-fol., 3 vol.
* Conciliorum antiquorum Galliæ a Sirmondo editorum supplementa, edita per Petrum de La Lande; Parisiis, 1660, in-fol.
* Concilia novissima Galliæ a tempore concilii Tridentini celebrata, edita per Ludovic. Odespun; Parisiis, 1646, in-fol.
Ces deux ouvrages servent de supplément à la Collection des conciles de France du P. Sirmond. Mais ce qu’il y a d’essentiel dans ces deux volumes pour le droit canonique se trouve dans la collection du P, Labbe, ainsi que dans celle du P. Hardam.
* Capitularia regum Francorum, additæ Marculfi monachi
et aliorum formulæ veteres et notæ doctissimorum virorum, omnia a Steph. Baluzio collecta, emendata , notis illustrata; Parisiis, 1677, in-fol.
C'est ’édition la plus exacte et la plus complète des Capitulaires des rois de France.
Concilia illustrata per historiæ ecclesiasticæ perpetuam dilucidationem a Joh. Lud. Ruelio et Joh. Ludov. Hartmanno; Noribergæ, 4 vol. in-4, 1675.
(Innex. Decr. 27 maii 1687.)
Cuccar (Antonii) Institutionum majorum seu Pandectarum juris canonici pentathecus; Papiæ, 1679, in-fol., 2 vol.
* Duranpus (Guillelmus). De Modo concilii celebrandi ; Parisiis, 1671, in-8.
* De Conciliis Synodia Ugonia, sive Matthiæ Ugonii episcopi FAMAUGUSTANI opus de omnibus ad concilia rite ac legitime celebranda pertinentibus Brixiæ, 1541, in-fol.
— Id. Venetiis, 1565, in-folio.
— Id. Venetiis, 1576, in-fol.
GazLanDi. De vetustis canonum collectionibus ; Venise, 1778, in-fol.
‘+ Harvoum. Collectio conciliorum; Paris, 1715, in-fol., 12 vol.
Cette collection excellente, supprimée par arrét du Parlement, a servi de base à l'édition de Mansi. Pendant un siècle, les parlementaires Vont déprimée avec fureur, en exaltant l'édition de Labbe, moins complète. Il faut y joindre un curieux pamphlet intitulé : Avis des censeurs nommés par le Parlement pour l’examen de la Collection des conciles; Utrecht, 1730, in-4.
Liber Decretorum , sive Pannormia Ivonis, 1499, in-4.
— Pannormia seu Decretum Ivoxis, Carnotensis episcopi, restitutum correctum et emendatum a Michaele a Vosmediano; Lovanii, 1557, in-8. Vid. supra, p. 88 et seq.
Decretum Ivonts, Carnotensis episcopi, editum cura et studio Joan. Molinæi Gandensis; Lovanii, 1561, in-fol.
Ivonrs Carnotensis episcopi opera, inter que Decretum et
epistolæ cum notis Jureti : cura Joan. Frontonis, Canonici regularis S. Genovefæ. (Observationes ad Ivonis Carnotensis epistolas.)
(InpEx. Donec corrigantur. Decr. 3 julii 1623.)
* Jacozatius (Dominicus) cardinalis. De Concilio; Rome,
— Id. Rome, 1538, in-fol.
Ce traité, quoique recherché, n’est pas si estimé que celui de Matthias Ugonius : il était fort rare avant la réimpression qui s’en est faite dans la Collection des conciles du P. Labbe au tome XVIII.
+ Synodorum generalium ac provincialium decreta et canones, scholiis, notis ac historica actorum dissertatione illustrati, per Fr. Christianum Lupum, ordin. Eremit. S. August.; Bruxellis, 1673, in-4, 5 vol.
— Id. Lovanii, 1668, in-4, 5 vol.
Ces dissertations du P. Lupus sur les conciles sont remarquables de profondeur et d’érudition , et respirent le plus absolu dévouement au Saint-Siége.
* NausEz (Friderici) ad Paulum III, Papam, rerum Conciliarium, seu de Conciliis libri quinque; Lipsie, 1538, in-fol.
Recmonis, abbatis Prumiensis, libri duo de ecclesiasticis disciplinis et religione christiana, a Joachimo Hildebrando ; Helmstadii, 1659, in-4. Vid. supra, p. 82 et seq.
— Id. cum notis Stephani Baluzii; Parisiis, 1671, in-8.
Synodicon , sive Pandecte canonum sanctorum Apostolorum et conciliorum ab Ecclesia Græca receptorum, nec non canonicarum §S. Patrum epistolarum , cum scholiis antiquorum et scriptis aliis , ex recensione Guillelmi Beveregii; Oxonii, 1672, in-fol., 2 vol.
(InpEx. Decr. 22 junii 1676.)
* Zonan& (Joan.), Monachi, in Canones Apostolorum et san-
ctorum conciliorum commentarii gr. lat.; Parisiis, 1618, infol. Typis regiis.
Commentaire sur les anciens canons de l’Église grecque, de peu d’usage pour notre droit canonique.