‹ Éléments d'archéologie chrétienne (volume 3)Chapitre 162 sur 366 · Corp. inscrip. graec · texte numérisé non relu

Corp. inscrip. graec

2. J'ai le plaisir d'annoncer que mon illustre ami le D"' Nicolas Miiller, professeur d'archéologie chrétienne à l'Université de Berlin, prépare une description de tous les anciens cimetières juifs du monde romain. Lui-même a découvert, il y a quelques années, un petit hypogée juif sur la voie Appienne. Cf. supr. , p. 214.

Gljapitre neuvième.

LA porte Tiburtine donnait passage dans l'enceinte d'Aurélien à la voie qui conduisait à Tivoli {<< via Tiburtina »). Restaurée par Honorius, ainsi qu'en témoigne l'inscription encore visible à l'extérieur de cette porte, elle

I. Itinéraire de Salzbourg: « Postea illam viam demittis et pervenies ad S. Ypolitum niartyrem qui requiescit sub terra in cubiculo, et Concordia mulier ejus martyr ante fores, altero cubiculo S. Triphonia regina et martyr, et Cyrilla filia ejus et martyr, quas meditus (lire : Messius) Decius interfecit uxorem et filiam, et S. Genisius martyr. Postea pervenies ad ecclesiam S. Laurentii, ibi sunt magnae basilicae duae in quarum quis specioriorem et pausat, et est parvum cubiculum extra ecclesiam in hoc occidentur. Ibi pausat S. Abundius et Herenius martyr via Tiburtina; et ibi est ille lapis quem toUent digito multi homines nescientes quid faciunt. Et in altéra ecclesia sursum multi martvres pansant. Prima est Cyriaca sancta vidua et martyr, et in altero locoS. Justinus, etjuxtaeumS. Crescentius martyr et multitudo sanctorum. longe in spelunca deorsum S. Romanus martyr. Postea ascendes ad ecclesiam S. Agapiti martyris et diaconi S. Syxti papae. » — De locis SS. martyrum : « Juxta viam Tiburtinam (d'une autre main : prope murum civitatis ecclesia est S. Januarii episcopi et martyris, eademque via) ecclesia est S. Agapiti mulium honorabilis martyrum corporibus. Et prope eandem viam ecclesia est S. Laurentii major, in qua corpus ejus primum fuerat humatum, et ibi basilica nova mirae pulchritudinis, ubi ipse modo requiescit. Ibi quoque sub eodemaltare Abundus est depositus et foris in portico lapis est, qui aliquando m collo ejusdem Abundi pendebat in puteum missi : ibi Hereneus, Julianus, Primitivus, Tacteus, Xemeseus, Eugenius, Justinus, Crescentianus, Romanus, sunt sepulti, et S. Cyriaca, S. Symferosa et Justina cum multis martyribus sunt sepulti. Inde in boream sursum in monte basilica S. Hippolyti est, ubi ipse cum familia sua tota XVIIII martyres jacet. Carcer ibi est in quo fuit Laurentius. Ibi est Triphonia uxor Decii Caesaris et Cyrilla filia ejus : inter utrasque Concordia et S. Geneseus, et multi martyres ibi sunt. y> — Itinéraire de Guillaume de Malmesbury: « Sexta porta et via Tiburtina, quae modo dicitur S. Laurentii, juxta hanc viam jacet S. Laurentius in sua ecclesia et Habundius martyr. Et ibi prope in altéra ecclesia pansant hi martyres, Ciriaca, Romanus, Justinus, Crescentianus, et ibi non longe Ipolitus vel basilica S. Ippolyti, ubi ipse cum familia sua pausat, id est XVIII. Et ibi requiescunt beata Triphonia uxor Decii et filia ejus Cirilla et Concordia nutrix ejus. Et in altéra parte viae illiusest ecclesia Agapiti martyris. » — Itinéraire d' Einsiedeln : «In via Tiburtina foris murum in sinistra S. Ypoliti, in dextera S. Laurentii. » — Vita Hadriani I : « Basilicam S. Laurentii martyris, ubi sanctum corpus ejus quiescit, adnexam basilicae majori, quam dudum isdem praesul construxerat, ultro citroque a novo restauravit. Immo et ecclesiam S. Stephani juxta eam sitam, ubi corpus S.Leonis episcopi et martyris quiescit, similiter undique renovavit una cum coemeterio beatae Cyriacae seu adscensum ejus. Coemeterium beati Hippolyti martyris juxta S. Laurentium a novo renovavit. » — Index coetneterioriim e libro mirabilium : « Coemeterium in agro Verano ad S. Laurentium. »

garda son nom jusqu'au VI 11*^ siècle ; le Liber Pontificalis, dans la biographie de Grégoire II, commence à l'appeler Porte de St-Laurent. Il y avait sur la voie Tiburtine des basiliques, des oratoires, et deux grands cimetières, ceux de Ste-Cyriaque et de St-Hippolyte, dont les positions respectives nous sont indiquées par la Notitia ecclesiarutn, le De locis SS. Martyruni, l'itinéraire de Malmesbury et celui d'Einsiedeln.

§ I, Cimetière de Ste-Cyriaque.

Le nom de ce cimetière est celui d'une veuve chrétienne ; mais toute son importance lui vient du tombeau de S. Laurent. L'histoire du saint diacre est bien connue. Nous avons de ses Actes une recension faite vers le V^ siècle. Beaucoup d'autres documents nous permettent de fixer les lignes principales de sa vie. Eusèbe, dans sa Chronique {^), place le martyre de S. Laurent sous la persécution de Dèce; mais il se corrige lui-même dans son Histoire (2), en mettant le nom de S. Fabien au lieu de celui de S. Laurent. S. Cyprien C^) donne la date exacte (6 août 258) de la mort du pape Sixte II ; or S. Laurent fut immolé trois jours après le pape, comme l'indiquent les martyrologes : « Post passionem beatî Xysti post tertio die passus est beatus Laurentius », dit le martyrologe hiéronymien. Prudence, dans son Peristephanon (•^), fait allusion au préfet qui condamna Laurent. Les Actes l'appellent à tort Cornélius Saecularis : ce nom figure bien dans les listes officielles, mais à l'an 354. D'après une tradition qui existait dès le IV^ siècle, S. Laurent fut brûlé sur un gril ; l'Itinéraire d'Einsiedeln précise cette tradition en indiquant comme lieu du supplice un édifice du Viminal. Ce souvenir est consacré par l'église de S. Lorenzo in Panis-

Page 1