MARGUERITE DE VALOIS
377. — D. O. M. S. || etternæ memoriæ || Margaritæ Valesiæ reginæ, || chris-
TIANISSIMORUM REGUM FILIÆ, NEPTI, Il SORORI, BONO FrANCORUM NATÆ II ANNO DOMINA 1553. j| QUÆ HeNRICO, ANTONII BORBONII II ET JoHANNÆ ALBRETIÆ, NAVARRÆ SUPERIORIS II ET INFERIORIS REGINÆ, FILIO SUPRA OMNES || HEROAS RETRO FORTISSIMO, PUBLICARUM || NUPTIARUM VINCULO, || LIBERIS , AD REGIÆ PROSAPIÆ PERENNITATEM || QUERENDIS, || CONJUX DATA, ALIQUAMDIU IN MATRIMONIO || ADVIXIT; DEIN, || POST EXCESSUM HENRICI III, REGIS || CHRISTIANISSIMI , HENRICO IV CONJUGE, || AD REGNUM FRANCORUM, JURE SANGUINIS K DELATUM , DIVINITUS VOCATO, || NE MAGNO PRIN¬ CIPE, || GALLIÆ RESTITUTORE, INCLITA FROLE ORBATO, |] FRANCIA LABESCERET, || ANTIQUI MORIS FÆMINA , QUONIAM ILLIBERIS ERAT, DE PUBLICA || SALUTE QU AM DE SUA DIGNI- TATE SOLLICITA, || PATRIÆ CONSULENS , || MATRIMONIUM, OB AFFINITATIS || IMPEDI- MENTUM, SOLVI CONSENSIT, || HISCE REGIIS USA VERBIS : || HOC REI PUBLICÆ CAUSA
(1) rrAu mois de septembre 1877, écrit M. de Lasteyrie,en creusant une tranchée pour l’établissement d’un calorifère, à peu près à l’endroit où le fondateur du musée, Alexandre Lenoir, avait jadis placé le tombeau du cardinal de Pdchelieu, des ouvriers rencontrèrent à un mètre environ de profondeur, un cercueil de plomb présentant sur une
plaque detcuivre l’inscription que nous publions.» (T. V, p. i44.)
(2) (t Comme le cœur de la reine Marguerite fut inhumé dans cette chapelle, on y lit un magnifique éloge que M. Servin, avocat-général au Parlement de Paris, composa et fit apposer ici, pour servir d’épitaphe à cette Princesse. » (Piganiol , VIII, 24o.)
COUVENT DES AUGUSTINS RÉFORMÉS
FACIO ; || JOANNÆ(1) REGINÆ, PhILIPPI || AuGUSTI UXORIS, || ET BlANCHÆ BURGUNDÆ, || CAROLI PULCHRI CONJUGIS, EXEMPLO, || QUÆ SESE ECCLESIÆ CATHOLICÆ RECTORI, || SUMMO PONTIFICI ET SANCTÆ SEDIS APOSTOLICÆ ROMANÆ || NOTIONI DE EADEM RE PERMI- SERANT; || UNDE HENRICO 1LLI MAGNO EX MARIA || MEDICEA FLORENTISSIMA , AUGUSTA || QUAM, ECCLESI A DISPENSANTE, || ET G ALLO-FrANCORUM DISPONENTE VOTO , || UXOREM DUXIT ; || JUSTI LIJBERI, A DEO DATI , PARENTUM || VIRTUTIBUS SUPPARES SURREXERE, || QUORUM PRIMOGENITO , NUNC REGNANTE LuDOVICO XIII , || QUASI PARENS MARGARITA BONORUM QUÆ || IN PATRIMONIO M ATRIMONIOQUE || HABUIT, DONATIONE FACTA, || EX USUFRUCTU QUEM EXCEPERAT || DECIMAM INOPIBUS , || ÆGRIS , ÆRE ALIENO OPPRESSIS,|| IN CARCEREM CONDITIS, EROGAVIT ; || INDE MATER PAUPERUM NUNCUPATA , || ET, QUIA BONARUM ARTIUM STUDIOSOS || MAGNIS BENEFICIIS OBSTRINXIT, || BONUM OB ID FACTUM || FRANCISCI I, AVI SUI, SUB QUO LITTERÆ |j VITAM ET SPIRITUM RECEPERANT, || ÆMU- LATRIX HABITA, || ISQUE HONORIS TITULUS El DELATUS, || REGIN AM ESSE MARGARITAM A QUA || VEL IPSA MUNIFICENTIA MUNIFICENTIAM || POSSET ADDISCERE. || PlIS QUOQUE AC RELIGIOSIS , MAXIME || AUGUSTINIANIS FRATRIBUS, SODALITII BITU RICENSIS , || QUOS BASILICA HONESTAVIT, || ADMIRANDAM SESE PRÆBENS, || QUOD MEMORIIS SANCTORUM COMMUNICARET || FREQUENTISSIME || ET HOSPIT ALITATEM , FRANCORUM VIRTUTEM, SEC- TARI NUNQUAM DESINERET. || QuA BONITATE, BENEFICENTI A , PROPRIAM || EXCELSI ANIMI GLORIAM ADEPTA, || CREDITORIBUS SUIS TESTAMENTO CAV1T. || PoSTMODUM OMNIA CHRISTIANÆ RELIGIONIS || IMPLEVIT OFFICIA, || REMISSIS UNICUIQUE A QUO SE LŒSAM || RECORDARI POTUERAT OFFENSIS, || AC VICISSIM PETITA VENIA ; || INVOCATO JESU NO- MINE, || QUOD IN ORE IPSI NOVISSIMUM FUIT, || DEVICTIS SUMMA CONSTANTIA MORBI || GRAVISSIMI CRUCIATIBUS , || CHRISTUM ILLUM, UNICUM DeI FILIUM || DOMINUM SERVA- TOREM NOSTRUM, || CAPTA SERVI PERSONA HOM1NEM FACTUM, ||
CRUCI ILLI AFFIXUM , || IN QUA SALUS NOSTRA PRETIOSO DoMINI || SANGUINE PA- TRATA EST, || OCCURSANTIBUS LABIIS ADORANS, || EXIN QUASI EX 1NCENDIO || CORPUS, ANIMAM, ET SPIRITUM SERVATUM IRI |j FIRMISSIME CREDENS, BONUM FINEM || CONSE- CUTA, DEVIXIT, || ANNUM AGENS 62, MENSES 10, DIES 13, || SEXTO KALENDAS APRILEIS, ANNO DOMINI, ÜEI HOMINIS, 1 6 1 5 , || EXACTO AB EXORSU REGNI FRANCISCI I VALESIl SECULO, || INTER VALESIÆ GENTIS HEROINAS, || AB ANTIQUA REGIS SANCTI LUDOVICI STIRPE || PROGNATAS, INSIGNIS MARGARITA, || DE GALLIA, PATRIA, DE FRANCORUM REGNO , || DE PATERNA ET AVITA GENTF. || ET DE OMNI CHRISTIANORUM GENERE || MERI TISSIMA.
LUDOVICUS SERVINUS, ! ADVOCATUS CATHOLICUS REGIUS, || LIBENS FACIEBAT. || Me- MORIA JUSTI CUM LAUDIBUS. || (SALOMON REX , IN PrOVERBIIS , CAP. IO, V. 7.){2)
Armes. D’azur semé de fleurs de lis d'or, qui Ms. A1, p. 627; — Piganiol, t. VIII, p. 2 4o
(1) ail y a en cet endroit de l’épitaphe, observe Piganiol, une faute qui, selon toutes les apparences, vient du graveur, car M. Servin étoit trop instruit pour ignorer que Philippe-Auguste n’avoit point eu de femme qui portât le nom de Jeanne; c’est peutêtre d’Agnès de Méranie dont on a voulu parler, et
est de France ancien.
en ce cas là, la comparaison avec la reine Marguerite n’est pas juste. . . Quant à l’exemple de Blanche de Bourgogne, femme de Charles le Bel, il est amené ici avec plus de justesse qu’on n’oseroit le dire.» (T. VIII, p. 2 45.)
(2) Cette épitaphe de Marguerite de Valois que
CLOITRE
JEAN PONÏAS.
Inscription à J entrée du cloître (li.
378. — Beneficentiæ monumentum in claustro. || Quisquis es, viator, ||
BENE PRECARE || VENERABILI SACERDOTI || D. PONTAS, || QUI CUM HOC MON A STE RI U M [IN VITA ,] DILEXISSET, || IN FINEM DILEXIT. || IlLI CLAUSTRA DEBENT DE SAXO NITO- REM, || FORNICEM CHORUS, FRONS ARÆ FULGOREM. || HUNC BIBLIOTHECA LAUDAT MU- NIFICUM. |] SANCTA EJUS SUPELLEX DITAT SACRARIUM; || CCELOQUE MATURA CHARITATIS VICTIMA || SACERDOTI ÆTERNO || TITULUM EREXIT ÆNEO MARMOREUM. || OBIIT DIE 27 APRILIS , ANNO 1728. || MEMORES POSUERE AUGUSTINI ANI.
Piganiol, t. VIII, p. 2 58.
MATHIEU YSORÉ D’HERVAULT.
Il avait sa tombe clans le cloître avec cette épitaphe :
379. — Hic jacet || Mathæus Isoré d’Hervault, || archiepiscopus || turonensis, ||
VIR || NOBILITATE GENERIS APUD PlCTONAS CLARUS, || INGENII ROBORE, || ANIMI MA- GNITUDINE, || MORUM CANDORE , || RERUM PERITIA || CLARIOR. || ROMÆ AUDITORIS ROTÆ OFFICIO || PER XIV ANNOS FUNCTUS, || PAPÆ, REGIS, REGNI SUFFRAGIA || ET LAUDES ME- RUIT. || In CÎALLIA AD ARCHIEMSCOPATUM II TURONENSEM EVECTUS , || VITÆ INTEGRI- TATE, FIDE, CFIARITATE || ET JUSTITIA, CLERO CUNCTISQUE FIDELIBUS || SPECTACULUM FACTUS ET EXEMPLUM; || SACRORUM ECCLESIÆ DOGMATUM || PROPUGNATOR INVICTISSI- MUS, || DEUM UNUM EP1SC0PIS ET REGIBUS || DOMINA RI C RE DI DI T ET DEFENDIT. || VERITATIS AMANTISSIMUS, Il IMPROBO LABORI NON IMPAR, || ASSERENDÆ ECCLESIÆ PACIS CAUSA PARISIOS , || JAM ÆGER , EVOCATUS , || IBIDEM , MORBO INGR A VESCENTE , || ULTIMUM VID1T DIEM , || NEC TIMUIT, SPEI PLENUS. |] ÜBDORMIVIT IN DOMINO || ANNO REPARATÆ SALUTIS 1716, ÆTATIS 69, || DIE JULII Ç)A. || TANTO PRÆSULI, PRÆSUL ALIUS, || ANTIQUÆ AMICITIÆ VINCULO || CONJUNCTISSIMUS , || MONUMENTUM POSUIT [2).
A paies. D’argent à deux fasces d’azur.
Brice, t. IV, p. 71.
Lenoir n’a pas cataloguée dans le Musée des monum. franc. , avait du être détruite lorsque le couvent des Petits-Augustins fut aménagé en vue de sa nouvelle destination de Dépôt d’objets d’art. M. de Lasteyrie en a vu quelques débris informes dans un magasin de l'église de Saint-Denis. (T. V, p. 1 44.)
(1) rr A peine est-on entré dans le cloître, qu’on aperçoit sur un des jambages de l’arc par où on y entre une inscription qui est un monument de la reconnoissance des Peres, pour les bienfaits qu’ils
ont reçus de feu M. Ponlas.» (Piganiol, t. VIII, p. 258).
(2) Il y avait encore dans le cloître l’épitaphe du P. Ange le Proust, de l'ordre des Augustins, mort en 1697, instituteur de la congrégation des Dames hospitalières de Saint-Thomas- de-Villeneuve.
Guilhermy qui avait vu celte inscription en 1 834, nous apprend qu’il ne la retrouva plus lorsqu il voulut la transcrire pour son recueil. (T. I, p. 4i 6).
COUVENT DES AUGUSTINS RÉFORMÉS