PETIT-BRONZE
Avers :
CONSTANTINVS. Pivs AVGustus. (Le môme que les deux précédents.) — Tête rosée à droite.
Revers :
GLORIA. EXERCITVS. (La gloire de l'armée.) — Deux guerriers en cottes d'armes et casqués, tenant d'une main une épée fichée en terre, de l'autre une haste, et séparés par deux enseignes.
A l'exergue : TR*S. (Trevirensis,, atelier monétaire de Trêves. — Grènetis d'une seule face.
1° Donation faite à l'Ordre des Templiers, par Guy et Odon de Choeli (1190). — Àrch. de la Marne.
In nomine sancte et individue Trinitatis. Notum sit oiimibus tam futuris quam presentibus, quod nos fratres Guido et Odo de Choeli, benigno assensu Hugonis fratris nostri, intuitu Dei , pro remedio animarum nostrarum et parenlum et antecessorum nostrorum . fratribus militie domus Templi LX*^ solidos in theloneo de Espernaio singulis annis libère et absque calumpnia tradidimus in perpetuum habendos, assensu Henrici Trec. Comitis palatin! interveniente, in cujus theloneo de Esparnaio prelibati LX'* solidi ex XIIF™ libris quas ibidem recipiebamus persohi censentur. Quorum prememoratorum LX"" solidorum annuatim medietas in pascha D"', residuum in festo beati Remigii tenetur persol vend uni. Hoc autem ut notum permaneat ac ratum habeatur, sigillo jam dicti Henrici Tr. Comitis palatini. et sigillo supradicti fratris nostri Hugonis id volumus confirmari. Actum in obsidione Aconis anno
M° C LXXXX"" per nianus fratris Amionis de Ais, domus Tenipli senescalU. fratris Gerberti ejusdem domus iiiagni preceptoris, fratris Rorici , fratris Erchaudi, testibus Guidone de Dunnipetra, Guidone de Chastellione. Guidone de Germinone. Nota Radulfi.
2o Donation faite à l'Ordre des Templiers, par Hugo de Clioeli (1191). —Ibid.
R. D' gra Catlialaunensis electus. omnibus ad quos littere iste pervenerint in D"" salutem. Noverint univers! quod Hugo Cholet. in nostra preseutia constitutus, quidquid possidet et quocumque titulo, in terris scilicet, molendinis, domibus, virgutis, vineis, censibus, redditibus et mobilibus, de assensu et voluntate Hersendis uxoris sue, pro remedio anime sue , Templariis in elemosinam dédit et perpetuo possidendum concessit : et hoc in manu nostra utraque fide interposita firmavit, hac siquidem conditione quod ipsi omnia que Templariis dederunt. quandiu vixerint tenebunt, et pro investitura Templariis facta et recognitione pro domibus scilicet, cameris , mansionibus, terris ubicunique sint. V solidos pro molendino ad bladum, et minam frumenti pro molendino fullario, sex denarios pro vineis , dimidium modium vini in tempore vindemiarum et in festo sancti Remigii eisdem Templariis annuatim reddere tenebuntur. Cum autem alterutrum mori contigerit. ei Templarii succèdent, partem ejus, niedietatem scilicet, intègre et pacitice possidenles. Altervero qui supervixerit partem dimidiam redditus annui pro investitura et recognitione Templariis constituti , dictis Templariis reddet an nuatim terminis constitutis Post decessum autem ejus qui supervixerit, universa que possederat ad Templarios revertentur, et ea quiète et pacifice possidebunt. Ne igitin
SUR CHOUILLY. 809
aliqua molestia vel injuria super dono predicti Hugonis meinoralis Teinplariis deinceps possit inferri, cuni ea que idem Hugo possidetde nostro sint feodo, donum ejus ratum haberi volentes, laudamus et concedimus, et taiu scripto quani sigillo nostro conflrmamus sub testinionio Jobannis abbalis omnium Sanclorum in insula Catbalauni, Jobannis abbatis Sancti Memmii, Milonis capellaoi noslri, Guillelmi de Mitreio, Iterii de Braio, Girardi de Pruvino, Jobannis de Fesnariis, Hugonis de Cole, Girardi de Jartfardelli, fratris Guidonis Escoflel, fratris Gilonisde Loreio, fratris Milonis capellani, Tobaldi prepositi Catbalauni. Pétri prepositi de Serreio — Actum anno gre M C nonagesimo primo, VIII kalendis Aprilis. Data par manum Mathei, archidiaconi et cancellarii nostri.
3o Transaction au sujet de la succession de Hugo de Clioeli, entre ses héritiers naturels d'une part, et l'Ordre des Templiers de l'autre (1310,. — Cole 1. 3ô l.
Girardus Dei gra Cathalaunensis episcopus. Omnibus ad quos littere iste pervenerint in D"» salutem. Noverit universitas vestra quod cum causa verteretur inter Girardum Magnum militem et Hugonem presbyterum et fratres ejus ex una parte, et fratres militie Templi, ex altéra supra hereditate Hugonis Cholet. militis et eis que acquisierat que omnia dictus H. miles in elemosinam Templo legaverat, tandem supra hoc a partibus in arbitrio fuit compromissuin qui de assensu partium per legiliraam inquisiiionem, per arbitrium pertulerunt. Quod dictus H. terciam partem hereditatis sue et omnia que acquisierat legare posset, et ita tercia pars hereditatis dicti H. et omnia que acquisierat pro elemosina Templo fueril adjudicata. salva dote uxoris dicti H. militis que lamen post rnortem
310 ÉTUDE HISTORIQLE
ipsius mulieris ad dictos heredes et Templuni revcrtetur. Dicli vero fratres luilitie Tenipli lerciaiu partem dicte hereditatis que Girardus Magnus post morteiu dicti H. militis contingebat, ab ipso H. precio viginti librarum laudantibus dicto H presbytero et fratribus ejus secunduui consuetudineni civitatis coinparaverunt. Reliquii vero tercia pars dicte hereditatis ad dictum H. presbyteruiu et fratres ejus post mortem sepefati H. militis eorum avunculi libère reverteretur. Quod ut ratum et flrmum iu posterum babealur presentem cartaiu appositione sigilli nostri confirraavimus. Actum anno ab incarnatione D"' millesimo ducentesimo decimo.
4» Donation oar la comtesse Blanche îles biens qu'elle possédait h Choolly (1224). Ms coUationné par B. du Rocheret. — Bibl. d'Epernay.
Ego BJancha comitissa Trecensis palatina. Notum facio pntibus et fuluris quod cuiu locuni de Argenseolis cuiii suis pertinenciis tam in bosco quam in piano adquisisseni ab dilecto in X" abbate et conventu de Altovillari, laude et assensu venerabiliuni scilicet patruni Willelmi scilicet Rheniensis arcliepi et Jacobi Suessionis epi in cujus diocesi idem locus esse dignoscitur. Donavi illum D" Ide abatisse de monialibus ibidem institutis et sub ordine cisterciens! Dei servicio nuncupatis in perpetuam elemosinam tam pro sainte anime mee quam cbarissimi lilii mei Theobaldi Campanie et Brie Comitis palatini. quam etiam bone memorie viri mei Theobaldi patris ipsius et omnium antecessorum meorum. Preterea ad loci illius amplificationem contuli dictis monialibus in perpetuum titulo elemosine, laude et assensu diocesani episcopi ea que subscripta sunt, videlicet. . . . undecim falcalas prati apud Choolly quas a Guyoto de Sparnaio comparavi. duas falcatas
SUR CHOUILLY. 311
prati apud Choolly et vigiiiti solidos census, el duos uiodios vini, et unuin sextarium avene que quidtnn ab Odone de Bria et uxore ipsius legitinio precio comparavi. Vineaiu que dicitur Vinea Coinitis in monte Serrato que quidein quatuor arpenta continet, plantam Barre que continet duo arpenta quam quidem enii a filiabus Barre, plaiitaui Boscliet que continet unuui arpentum que ab eodem Boscbet empta fuit, vineam de Cbiefdailque continet tria arpenta quam quidem babui ex iegalo Milonis Clerici de Virtuto. Quod ut notum permaneal in perpetuum. presentis scripti patrocinio et sigilli nostri autboritatc conlirniamus. Actum an. M" CG° XXIV.
5» Donation faite par Mile de Choeli et Renaud, son frère, aux Templiers (1226). — Àrch. de la Marne.
Magister Prior canonicus et J. de Berteio officialis Uemen.sis. Omnibus présentes litteras inspecturis salutem in D°^ Noverint universi quod Dominus Milo de Cboeli et Dominus Renaudus frater ejus milites in nostra presentia constituti recognoverunt se in eleinosinam contulisse fratribus militie Templi Jobannem, Renaudum. Raimondum, Renerum, et Aelidiin, liberos Garini Bolengi de Marolio et Odeline quondam uxoris ejusdeni Garini quos dicebant dicti milites bomines suos esse de corpore, lide interposita promittentes quod in dictis liberis de certo per se vel per alium aliquid non reclamabunt nec facient reclamari : scilicet eisdem fratribus Templi supra bis legitimam portabunt garandiam contra omnes viri parare volentes. Promiserunt etiam dicti milites quod dictam eiemosinam a D"" Roberto de Couciato et a D°° Rogero de Roseto et ab ejusdeni Rogerii uxore et a Simone quondam filio Cleopas falient laudari, gratiari et approbari. Promisit etiam dictus
miles videlicet Milo sub eadem fide quod dictam elemosinam ab uxore sua fatiet laudari et approbari, et quod fidem dabit corporalem quod ipsara in dicta elemosina nichii ratione dotis ut alia ratione reclamabit. Dicti vero milites totam elemosinam quam Johannes Clericus de Choeli contulit predictis fratribus Templi que movebat de feodo suo bénigne et amicabiliter quitaverunt D""* autem Johannes Cocaus miles de Marolio constitutus estlidejussor a dictis militibus de légitima garandia supra omnibus promissis ferenda. Actum anno D"' M" CC° vicesimo quinto, mense maio.
MandatumHumberti remensis arcliiepiscopi,contraiionnullosm;ilefaclores qui reliquias et capsas ecclesiae remensis diripuerant. — (Bibl Imp. ;««-. Reims, cari. Ill, art. Humhert de Viennois.)
Humbertus Dei gratia patriarcha Alexandrinus. ecclesiaj remensis administrator perpetuus, ac viennensis delphinus antiquior, dilectis olFicialibus nostris remensibus salutem.
Cum nonnuUi malefactores sacrilegi proditionaliter
et invidiose reliquias, sanctuaria, capsas et feretra nostrae remensis ecclesiae supradiclae cum eorum ornamentis et bonis aliis quse [circumferebantur] per nostras diœcesim et provinciam ad opus fabricse dictœ ecclesiae pro votis, legatis et elemosinis Christi ûdelium coUigendis ac eorum portitores et quœstores dictae fabricse ceperint, rapuerint et depredaverint violenter et eosdem portitores et quîestores nequiter et inbuinaniter tractaverint, ipsos quicstores cum aliis supradictis, extra dictas nostras diœcesim et provinciam , et etiam extra regnum Francire . hostiliter transferendo , nec non duris et terribilibus carceribus horribiliter mancipando ; dictosque qusestores et portitores seu eorum aliquos, praf! nimiis doloribus, angustiis. minarum
SLR CHOLILLY. 313
et pœnarum terroribus perterritos, famé, siti, mulliplicibusque penuriis cruciatos rniserabiliter et afilictos, se redimere coegerunt, et ipsos magnas pecuniarum summas solvere crudeliter compulerunt ; propter quse bonis suis, et quod nequius et horribilius est, sunt corporum suoruni viribus et sanitate corporis perpetuo, nisi Deus ipsis provideat, destituti, prœmissaque sanctuaria, reliquias, capsas et feretra, cum praedictis bonis aliis, adbuc detineant. . prout ex muitorum fidelium condolenda quserimonia. . . et potissime dilectoruni nobis in Cbristo filiorum praepositi. decani, cautoris, ac cœterorum nostrœ praefatœ remensis ecciesise fratrum, ac prsedictorum qusestorum gravi conqusestione percepimus... Quse sacrilegia tam scelerata, horribilia et ineffabilia non possumus nec debemus sub dissimulationis pallio pertransire. . . . Hinc est quod vobis et vestruîii cuilibet praecipimus et mandamus quatenus contra prœfatos sacrilegos et eorum queralibet, ac ipsorum complices et in bac parte dantes quomodolibet auxiliura, consilium et favorem, procedatis secundum tenorem et formam constitutionum provincialium, et alias prout fuerit rationis; ipsosque et eorum quemlibet, suis excessibus enormibus et demeritis exigentibus, taliter punientes, quod sanguis eorum de nostris et vestris manibus minime requiratur, et alii de cœtero perpetrare talia pertimescant, et quod ipsis et aliis transeat in exemplum ; reverendos fratres dominos arcbiepiscopos et episcopos , de quibus vobis expedire videbitur, in juris subsidium requirentes. nec non invocantes, si opus fuerit, auxilium brachii sœcularis. — Datum apud Wincestum prope Parisiis. die XXII mensis junii. anno Domini millesimo CCC° quinquagesimo tertio.
1" Brevet délivré par Henry IV au camp de Cliouilly, le 16 août 1592, et nommant pour gouverneur d'Epernay le baron de Vignolles. — (Bt'A/.
d'Epfniaij.)
HENRY., par la gnlce de Dieu, Roy de France et de Navarre , à no! amô et féal Bertrand d'Arricault , baron de Vignolies, salut. Ayant remis en no? obeyssance no« ville d'Espernay, que nos ennemys puis naguères avoient occupée, il est besoing de pourvoir à la conservation d'icelle, à ce que nos enneinys ne s'en emparent de recbef, et por cet effect, nous avons advisé de mettre dedans quelque nombre de gens de guerre, avec un bon, vaillant et expérimenté personnage duquel la fidélité et affection à no? servir nous soit cogneue et qui ait du courage et de la valleur pour la conserver contre les entreprises que nos ennemys pourroyent dresser dessus ; et sachant les qualités susd. estre en vous et que nous ne saurions (■".e meilleur ne plus digne ellection que de v^ personne; nous vous avons commis, ordonné et députté, commettons, ordonnons et députtons par ces pntes signées de no? main pour gouverneur de no? ville d'Espernay, y commander por nous servir et aux gens de guerre y établis en garnison, les conduire et exploiter à la guerre , ainsy que verrez bon estre , tant pour la conservation de lad . ville en no? obeyssance que pour incommoder aultant que pouri'ez nos ennemys des environs, veiller tellement sur les entreprises qu'ils pourroyent dresser dessus que vous les rendriez iuutilles et infructueuses , et qu'il n'arrive aulcun inconvénient de lad. place au préjudice de no? service; mander, convoquer, assembler toutes fois etquantes que cognoistrez estre nécessaire les maires et cschevins, njanans et hâiis de no? ville por leur ordonner et faire
SUIl CHOUILLÏ. 315
entendre ce qu'ils auront à faire pour nous servir et leur propre conservation ; les entretenir en bonne et mutuelle intelligence les ungs avecq les au'2.% et s'il survenoil quelque différend, le vider aveq plus de justice que pourrez , ordonner et adviser à la forlilication d'icelle, ainsy que le bien de nous servir et lad. conservation le requerra; faisant vivre lesd. soldats de la garnison avec tant de modestie, qu'on n'ait point d'occasion d'en venir à plaincte devers nous. De ce faire, accomplir et exécuter vous avons donné et donnons plain pouvoir, puissance entière, commission et mandement spîal. Mandons et commandons à tous qu'il appartiendra qu'à vous en ce faisant ils obeyssent et entendent diliigenimenl. Car tel est notre plaisir.
Donné au camp de Chouilly le xvi" jour d'aoust, l'an de grâce mil cinq cent quatre-vingts douze, et de no*? règne le quatriesme. HENRY.
Par le Roy .