‹ Étude sur la communauté des habitants de Blois, jusqu'au commencement du 16 siècleChapitre 113 sur 120 · Compte de ir.l8, i · texte numérisé non relu

Compte de ir.l8, i

Dans la Première Partie, nous avons montré qu'il était ini])ossilj|(' de trouver, jusqu'à la fin du XIT' siècle, la. moindre trace d'organisation municipale à Blois. L'administration de la Ville, confiée d'abord aux représentants des Carolingiens, passa, dans le cours du X'' siècle, aux mains des officiers du comte, devenu en réalité indépendant.

Dans la Deuxième Partie, nous avons remarqué que, de la fin du XII*" siècle au milieu du XI V*^, grâce aux affranchissements, aux importants privilèges accordés à la classe inférieure, la communauté et son administration se développèrent d'une façon continue, mais très lente. La véritable administration municipale ne date que de la fin du XIV^ siècle, et c'est surtout sous l'influence des dangers de l'invasion anglaise qu'elle a fait de rapides progrès.

Au XV- siècle, les rouages de cette organisation, (juc nous avons examinés dans la Troisième Partie, fonctionnent à peu près régulièrement.

On a pu voir aussi l'intervention de plus en plus fréquente de la royauté dans les affaires des habitants, grâce aux appels portés devant un bailli royal d'une ville voisine (Orléans, Chartres, Amboise) et devant le Parlement de Paris.

Un autre fait intéressant à noter est l'immixtion du clergé dans l'administration de la communauté : nous a^ons dit que les Chanoines réguliers de Notre-Dame- de- Bourgmoyen, les Bénédictins de Saint- Lomer, les chanoines de l'église collégiale Saint-Sauveur avaient des représentants parmi les Élus.

Si maintenant nous cherchons à connaître l'état d'esprit des habitants, nous pouvons constater que, pendant toute cette période, il fut en général très calme. Il n'y a point à signaler de ces révoltes sanglantes, de ces actes d'insoumission, de ces haines profondes entre la bourgeoisie et le «commun», comme il y en eut parfois dans les villes du nord de la France.

D'ailleurs, la population devait être forcément pacifique, composée qu'elle était en majeure partie d'officiers dépendant du château, d'hommes de -lois, de marchands et d'artisans qui ne vivaient dans l'aisance que grâce au voisinage du seigneur et de sa cour.

ni'C.Es .iisTiri(;\Tivi-:s

ACTE DE VENTE D UNE TEKKK DEPENDANT DE SAIN T-i.UlilN DE SUEVRES, SISE DANS LA VILLE DE BLOIS (( IN VETUS (-S/c) CASTELL<J )). BLOIS, DÉCEMDUE

^ Maguifico liaiii ( )dolgarii et uxof sua Siniima oiuplon's. Nos enim •Siefredus et uxor sua Ingelsiiulis ueciion et (iodolbeitus et uxor sua Kainberga venditores. Constat nos vobis vendere vel tradere terra cuiu oiiiU- de ratione Sancti Leubini et de hereditate Aldel'redi : llabet ipsa terra iu longuni perticas iiii'"' et in transversuinsiniiliter et est in Hleso Castro, intus, in vêtus ( Jastello. Terminatur de utrisque partibus ipsa terra. Unde accepimus a vobis prctiuin sicut inter nos bene coniplacuit vel aptifioum fuit, hoc in argento solides v, ita ut ab hae die quicquid de ipsa terra facere volueritis, eo modo ut annis singulis missa Sancii Leubini, qu<x} est in raense septenibrio, in censum denarios ii exsolvant. Si quis vero si fuerit post liunc diem aut nos ipsiaut ullaemissapersona qui contra vos vel contra hanc venditionein istara aliquara calumniani aut repetitionem infrangerepr;esunipserit illud quod i('[)etit non \indicet, sed insuper contra cui litem iniulerit solidos lx iiiulia coniponat. VA hcec venditio ista omnique teinpora firnia pennaneat incon\ulsa. Acluni Bleso Castro.

Signura Siefredi, — Signuni Ingelsindis, uxor sua, — Sigiium Godolberti, — Signum Rainbergane, uxore sua, — Signuiu (îiletliardi, — Signuni Badelindis uxore sua, qui liane veudiiiuiieni islam fieri et adlirniare rogaverunt. — Signum Aklelredi cujus liei'edilas est. Signum Hildramni. Signum Aaseberti. Signum Warini. Signum Gauzfredi. Signum Ilildebranni. Data in inense decembrio, anno X, régnante Karolo rege.

"v Ego, Haimo. indignus presbyter, subscripsi.

(Archives de Loir-et-Cher, B, Piévôlï' de Suèvres. — Original bieu conservf}.) Remarquer dans ce texte la confusion des cas, les noms propres tous j^ermaniques, le génitif germanique du nom de femme Rainljcrç/a {Sif/ntiin Riiinl>rr</ane, ii.rore sua). — La dernière ligne est en cursive allongée. — Le reste du texte est en minuscule Caroline. — Les deux chrismes sont informes.

GRANDE CHARTE DE PRIVILÈGES, ACCORDÉE PAR LOUIS I^r COMTE DE BLOIS ET DE CLERMONT-SUR-OISE, — BLOIS, 7 JUIN ll'.i6.

fl] In nomine jîatris et filii et spiritus saneti, amen. Ej^'O, Liidovicas, cornes Blesis et Claromontis, ad honorem Dei et patrie utilitateni, omnibus tam futuris quam presentibus notum fieri volo quod, amore Dei et pro remedio anime mee et animaruin boni patris mei felicis memorie comitis Theobaldi et antecessorum nieorum, laudantibusetconcedentibus domina matre mea Adelicia comitissa et uxore mea Katherina et fratre meo Philippo et sororibus meis Margarita, Isabella, Adelicia, salvo jure ecclesiarum et militum, omnes homines Blesis infra banlivam Blesis manentes tailliam michi dcbentes et eorum heredes, ataillia, ablatione, impruntato et roga coacta de cetero penitus quitto et inmunes esse concède. — [II] Quicunque vero Blesis vel infra banlivam Blesis herberiagiura babebit, quinque solides Blesensiuin singulis aimis persolvet tantum et pro unaquaque domo quam prêter herberiagium babebit quinque solidos similiter, exceptis pressoriis nisi domini ibi manserint vel aliis locaverint. — [III] Si autem herberiagium divisum fuerit, quotdomusex eo facte fuerint, pro unaquaque domo quinque solidos persol vent. — [IV] Si aliqua domus decidcrit, ita quod platea a domo vacua remaneat, ego nichil ibi capiam, donec platea reedificetur. — [V] Reddetur niicbi bec censa vel mandate meo in festo sancli Ilillarii. — [VI] Si quid autem de censa bac ea die reddendum defecerit, deiïectus die crastina in dupplo a burgensibus communiter raicbi reddetur. — [VII]Si pauperes se gravâtes esse conquesti fuerint ad consilium et moderamen bonorum virorum, super quos consilium ville erit, super pauperes dispensabitur. — [VIII] Omnes Blesis infra banlivam Blesis manentes qui de mea servili conditione erant et eorum heredes et teneuras abomnijugo servitutis mee penitus quitto et absolve. - [IX] Quilibetres suas, si vendere voluerit, vendat; et, si a villa recedere voluerit, liber et quietus recédât, nisi forisfactun fecerit; et, si forisfactum fecerit, ad judicium ville, antequam recédât, illud emendabit. — [X] Quicumque Blesis vel infra banlivam Blesis mansurus venerit, manere ibi poterit justitiam faciendo secundum ville consuetudines. — [XI] Forisfacta vinearum, pratorura, viridariorum et hortorum, sicut ante, mea sunt. — [XII] Qui equos vel alia animali;i bomiiium Blesis vel banlive in meis nemoiibus invenerit, non ducetilla nisi Blesis ad ballivos meos. — [XIII] (Juilibet, quocumque die, plegium suum extra domura suam nantare poterit, si eum esse plegium notum fuerit vel nisi plevinam negaverit antequam nantum capiatur ; ego plegium meum nantabo sicut soleo, nisi plevine emendande plegium dederit. — [XIV] Creditioncm in meis cibis et

coniitisse Blesis cmendis ad très persolvendam menses habco. — [XV] Pretium cibornm meorum etcomilisse habeo, sicut soleo. — [XVI] Qui vadiumclerici vel milites vol alicujus servientis moi habebit, non tenebit illud ultra viginti dies nisi sponte sua; et tune sine causa vendere poterit.

— [XVII J Nullus eorum capietur vel captus tcncbitur vel ipsius res, si plcgium veniendiad jus dare poterit, nisi pro niultro, proditione, tliesauro invente, incendie, homicidio, rapto, furto su])er accusatuni ninnifestis.

— [XVIII] QuicanKjue possessionem suani Blesis vel inlra banlivam habuerit, nicliilex eaperdet proquocumqne forisfacto, duni juri stare poterit.

— fXIX] Nullus, Blesis vel in banlivamanans,extraBlesismi('hi biennum vel corvatam faciet. — [XX] Mecum vel cuni niaiulato nn'u in (■\('r(;iuiin et expeditioneni rneamibunt, sieut soient, ubicumque voluero, quotiens submoniti fuerint. — [ XXI] Nullura de foris banlivam tailliani michi debentem retinere poterunt, nisi de meo assensu. — [XXII] Tabernarius pretium lagene recipiet; de appertione taberne denarium habebit; quotiens tabernam minorabit, obolum; et hoc totura sine procuralione.

— [XXIII] Mollendinarii annonam ad pondus récipient et ad idem pondus reddent. — [XXIV] Nullus ante horam tertiam quicquam émet ad revendendum. — [XXV] Venditionem vini mei ad baimum habeo, sicut soleo. — [XXVIJ Quotiens prepositus Blesis aut servientes aut custos turris, sive sit miles sive serviens, innovabuntur, unus post alterum juret se onmes has consuetudines stabiliter etbona fideservaturum.

— Ego etiam eas firmiter et fideliter tenendas propria manu mea juravi, et, ex précepte meo, juraverunt Gaufredus Conterus, Petrus de Villabeton, Hugo de Cormereto, Gaufredus Borrel de Buriaco, Hamelinus Ternerii. Odo de Cormereto, Guillermus de Rilliaco, Philippus de Quarterio, Hervetus de Bello Viderc, Garnerius de Rilliaco, A\'illelmus de OrrevillaC?). Philippus de Lenda,Robcrtus de Sancto Dionisio,(iaufridus de Pomereto, Ragenaldus Marescallus, Kagenaldus Corteis. Testes sunt: magister Ragenaldus, prepositus sancti Salvatoris, (Jaudinus, Guillelmus Ay ver, Ragenaldus de Scallis, magister Gaufredus, magister Garinus, magister Guillelmus canonici sancti Salvatoris; Philippus, abbas Béate Marie, Ragenaldus de Oschamps, Guillelmus Prunelle, Garinus de Fresia, Odo Decanus, Johannes Crispini, Ivonelus Adam. Actuni Blesis, publiée, in curia mea, et féliciter, et a populo Blesensi communiter juratum et soUempni firmatum sacramento. Ne ergo apposterorum (sic) malitia valeat infirmari, litteris annotari et sigillo meo confirmari precepi.Datum anno Incarnationis dominicemillesimo centcsimo nonagesimo sexto, per manuni ThcobaUli eancellarii niei. sepiimadie Junii.

Lesdittes lettres non signées, scellées en cire vert sur laz de soye jaune et vermeille. Cottées au douz, près le seel: X.

(Bibliothèque Nationale, Clairambaull, 963, Cartulaire delaviliede Blois. f"' 58-S2).

SUPPLKil'K AlJHiiSSlil-: l'AU I-.Vl'RENT, WiUÉ UK SAINI -LOMlilt, AU COMTE GAUTIER, POUU l'eNGAHEK A NE PLUS PERCEVOIR LE I-ESTAGE SUR LES MANANTS DE l'aBBAYE DEMEURANT DANS LA BANLIEUE DE BLOIS. (SANS date). ENTRE 1218 ET MAI 1226.

Supplication por le fcstage. C. I.

Dominis suis in Xpislo karissimis, Galtero, iiubili comiti Hlesis, et Margarite, uxori ejus, nobili comitisse, L., divina permissione Sancti Launomari Blosis niinister humilis, lotusque ejusdem loci conventus, salutem in Domino. Benignitati et Celsitudini vcstre duximus supplicandura attentius((ue requirendum qu;itinus, pro aniore Dei et pro lioiiore vt'sti'o, a pcrceptione festagii, quod ab honiinibus nostris infra banlivam Blesis contra justitiam et in nostre prejudicium ecclesie non minimum percipitis, penitus desistatis. Nos enim tantam injuriam patienter sustinere non possenius; sed nos non prohibemus, innno permittimus et concedimus, quod in hominibus nostris infra banlivam Blesis, exceptis servienlibus nostris, cessante lestagio, talliam et alias obnoxietales habeatis, sicut boni' memorie comes Thi'obaldus, Franeie senescallus, habebat. Valete.

{Bibliotli(Mine Nationale, fonds latin. 10108, Carlulairo du comté de Rlois, f" ô.)

LES 11 VBMANTS i>M 1 DÉPENDAHCNT DES TEMPLIERS PASSENT SOUS LA DEPEN- DANCE DIRECTE DU COMTE. — FÉVRIER 1248 (NOUVEAU STYLe).

La pcz fêle entre le conte et le Temple dou contenz des choses ci desouz escrites. C. XL.

Universis présentes litteras inspecluris, fratcr Ragiualdus de Vichier, doniorum militie Templi in Francia preceptor, salutem in Domino. Noverint imiversi quod, cum esset contentio inter nos et fratres nostros, ex una parte, et nobilem virum, Johanncm, comitem Blesensem, ex altéra, super hoc, vidcdicet quoddicebamus nos habere in castro Blesonsi et (et) in banliva Blesensi homines nostros quittes et libères ab omni exactione et consuetudine dicto comiti faciendis vel exibendis,dictus vero comes c contrario diceret omnes homines nostros Blesis vel infra banli \ am Blesis manenles sibi tcneri ad modum aliorum burgensium suorum Blesensium ad exactiones et consuetudines quaslibet faciendas; tandem,

de bonoruiii viroruni consilio, inter nos et, dictuin comitein pacificaliini est iu hune niodum, videlicet quod nos quitlavimus dicto comiti et heiedibus suis, in comitatu Blesensi succedentibus, omncs honiines, quos habebamus in Castro Blesensi et inlra banlivam Hlesis, exceptis lioniinibus nosti'is et robus aliis qiiil)ascumqiie, que habcbanius tcmjjoie facte compositionis apud Villara Joiu, in pci'jjetnuni explectaiidos et lenendos secunduni quod alios burgenses suas Blesis manentos infiu banlivam Blesis explectare consuevit et tenere. QuittaA^imus eliani comiti predicto et heredibus suis predictis novem solidos

Dictus vei'O conies, pro ([uittalione pi-edictoruni lioiniiiimi i-t iciuui aliaiiun prediclarum, assignavit nobis ccntuni et duodecim solidos et noveni denarios Blesensis nionele annui l'edditus iu cai'nificeria sive bocheria sua de Blesis, a nobis annuatim, in perpetuum, in nativitate Domini et in nativitate beati Johannis Baptiste percipiendos et liabi-ndos. Concessit etiam nobis dictus conies, ad nostia negotia procuianda, unum sci'vientem habeiidum iu |)ci'peluuui in sua villa Blesis, itatamen quod de liominibus Blesis vcl iulVa banli\ani Blesis inanentil)us accipi non possit, quitluni et libciuni ab omni cxactione, consuetudine et redevantiis aliis quibuscunique ad dicluni coniitem et iKM'edes suos pertineniil)us, ita tamen quod, si dicius seivieus aliquod opus sive ministeriuin exercuerit vcl t'ecerit in dicta villa Blesis, teucbitur ad illas l'edevautias, quas alii liomines Blesis manentes, illud idem ministerium exerccutes, ratione ministerii lacère cl i'\liii)ere tenentur, quanuliu idem serviens dictum ministerium ex(U'ccbil. Concessit, iusuper, nobis dictus comes quod domum, que fuit '^'vonis de Corbevilla, cum grangia et aliis appenditiis dicte domus, sitani in Britonaria Blesis propc castrum, et septem. arpenta pratorum, siia apud Chaalles, que nos possidel)amus tempore com[)ositionis inter nos et dictum comitem hal)ite. nos extra nuiuum nostram ponere idem comes Atd heredes sui pn.'dicti nullatenus eompellent, sed omnia predicta nobis liceljit tenere perpetuo, pacifiée, et habere, salva tamen dicto comiti et heredibus suis omni justitia alta et bassa in rébus supradictis. (^)uo(l ut ratum et firmum permaneat, piesentes litteras dicto comiti sigilli nostri munimine dedimus roboratas. Daiiim anno Domini m" cc" quadragesimo quinto, mense lebruario.

(Bibliolhf'quc Nalionalp. fonds latin. HHeS. Caiiulaire <ln comte do Blois. f"- :J;i V — 2'i v°.)

FKVIUKR 124G (.NOrVliAr stvlk)

Li Templier ne poent avoir homes ne femmes a Blois ne dedeiiz la banleue sauz la \oIenté le conte, fors i serjant et fors lor homes de \'illejoin. — C. XI. I.

Universis présentes litteras inspoeluri.s, frater Raginaldus de Vichier, domorum militie Tenipli in Francia preceptor, salutera in Domino. Noverint universi quod nos, pro nobis et pro fratribus nostris, concessimus nobili viro, Johanni de Castellione, comiti Blesensi, quod nos, de cetero, sine voluntate et assensu speciali et expresso comitis Blesensis, quicumque fuerit, aliquos homines seu feminas babere vel retinere non poterimus in villa Blesensi nec infra banlivam Blesensem aliquo modo, preterquam unicum servientem in villa Blesis, et preterquam bomines nostros, quos babemus et babebimus in villa que dicitur \'illa Join, eo modo quod in litteris dicti comitis et nostris de compositione facta inter nos et ipsuni comitem eonfectis plenius continelur. Quod ut ratum et firjnum permaneat, dicto comiti et beredibus suis litteras nostras super hoc dedinms, sigilli nostri munimine roboratas. Datum anno Domini M" ce" quadragesimo quinto, mense februario.

(Bibliothèque Nationale, fonds latin, 10108, f" 23, v".)

ARRÊT DU PARLEMENT QUI INTERDIT AUX MANANTS DE BLOIS DE CONSTITUER DES PROCUREURS SANS LE CONSENTEMENT DE LEUR COMTE. — PARIS,

10 mai 1332.

Philippus, Dei gratia Francorum rex, universis présentes litteras ins- *|

pecturis, salutem. Notum facimus quod, cum dilectus et fidelis frater ''

noster Blesensis comes in curia nostra conquestus fuisset super eo quod dicebat quod, licet burgenses, submanentes et babitatores sue ville de Blesis et cjus suburbii corpus vel comnmniam ali(iuani non haberant {sic) nec habebant, sicque constituere procuratorem non possunt nec debeant (.s/c) nisi ipsius comitis vel gentium suarum primitus optenta (sic) licentia vel ipsissufficienter requi'sitiset in negligentiam concedendi predictam licentiam constitutis, nichilominus burgenses et submanentes predicti quosdem {sic) constituerant procuratores générales, virtute quarumdam littorarum nostrarum nostro baillivo Aurelianensi directarum, et, ex licentia dicti baillivi vel commissarii ab eo dcputati, licet in mora vel negligentia non esset vel fuisset dictus comes eisdem burgensibus constituendi procuratores licentiam concedendi; nam, cum fuerat per commisarium, ex parte dicti baillivi vel ipsius locum teneniis constitutum, virtute dictaiinn littorarum nostrarum, requisilus ut habitatoribus et burgensibus antedictis licentiam constituendi procuratores concederet pro eorum libertatibus, juribus etfranchisiis, quas se habere asserunt, defendendis, prosequendis ac tuendis, ipse eisdem ac dicto commissario responderat quod licentiam constituendi procuratores in predictis concederet,dum tamcm eidem comiti personas, contraquasli[ti]gare ac causas

quas prosequi intendobant, priniitus declararent, et quod alias eis concedei'e(t] licentiam procuratores constituendi petendo eidem per dictum coramissarium jus fieri; qua responsione non obstante, et ipso in negligentia vel mora aliqua non existante, ut dicebat, dictus coraraissarius licentiam predictam dictis burgensibus et submanentibus coneesserat, quod tanien facere non debebat. Quare petebat dictus cornes ut, cum ad ipsius instantiam et requestara, virtute certarum nostrarum litterarum, predicto Aurelianensi baillivo directaruni, de predicta responsione quara fecerat facere nientionem, dictus baillivus dictum procuratoriura suspendisset, prouteideni mandatum fuerat, dictus procura tor anulJaretur; visa responsione sua predicta, plures etiani alias rationes ad fiuem predictam proponendo, dictis burgensibus et submanentibus e contrario proponentibus quod dictus cornes, ex eorum parte et per dictum commissarium sufficienter requisitus, secundum tenorem nostrarum litterarum predictaruni ex eorum parte impetratarura ut eis licentiam concederet procuratores constituendi pro eorum libertatibus, juribus et franchisiis defîendendis actuendis, hoc facere recusaverat ac negligens fuerat et remissus in predictis, nec opportebat ut ipsi exprimèrent personas vel causas quas prosequi intendebant, propterquod dicebant quod licentia predicta, per dictum commissarium eisdem concessa, justa et rationabilis erat et fuerat et quod dictum proeuratorium tenere et remancre debel)at, predicta suspensione, per dictum balivum facta, revocata et anullata, ad dictum finem plures alias proponentibus rationes; auditis igitur rationibus buic inde a dictis partibus propositis, visisque litteris impetratis ac procuratorio predicto, necnon instrumentis confectis super responsionibus quas fecerat dictus comes, consideratisetiam aliis quecuriani nostram monere poterant etdebebant, per arrestum curie nostre dictum fuit (luod dictus comes non fuerat in negligontia concedendi licentiam dictis habitatoribus vel burgensibus constituendi procuratores ; propter quod dicta curia dictum proeuratorium quatenus de facto processeratanullavitetpronunciavit non valere. Dictum etiam fuit quod, si burgenses vel submanentes predi(;ti constituere procuratores voluerint pro eorum juribus, franchisiis vel libertatibus, quas habent, tuendis, deffendendis seu aliis prosequendis, dictum comitem seu ejus gentes requirent, ut dictam concédât licentiam declarendo causas ac personas quas prosequi intendent, quasi in predictis casibus dictus comes predictam licentiam concedere voluerit, sufficienter requisitus, hoc eis concedetur. Per gentes nostras dictum etiam fuit ut predictis habitatoribus seu burgensibus reservatur ut cursus temporis a data procuratorii predicti eisdem non noceat vel currat in eorum prejudicium, si quam tune habebant eausam vel causas in quibus cursus temporis posset eisdem aliquod prejudicium generare. In cujus rei testimonium, presciitibus litteris nostrum fecimus apponi sigillum. Datum Parisius, in Parlamento nostro,die X^' maii.anuo Domini M"CC.C" XXXII".

(Arcliives Nationales. KK. 891, f" 58 v» r>9.)

Page 1