partie dune once
Le pain reboutet XIII onces moins la YII* partie dune
once.
Boyceau a niP V* tr.
La miche dung denier six onces et le quint dune once.
Le pain o sa fleur IX onces ung quint et demy dune once. Le pain reboutet XII onces et les deux quins dune once.
Le boyceau a V" tr.
La miche dung denier six onces.
Le pain o sa fleur neuf onces.
Le pain reboutet douze onces.
Le boyceau a.* X* tr.
La miche ànng denier doit poiser trois onces. Le pain o sa fleur quatre onces et demye.
Le pain reboutet doit poiser six onces.
Item. Si le boyceau valoit plus il conuiendrait dimi^ nuer selon la forme et manière.
[Jfmt du eêrtul.y ^ 2 : Arek. munieip.] La date de ce document n'est pas indiquée , mais il est évident par le caractère de récriture qu'elle doit être du temps de la mairie de Guillaume Babin.
xxxin
Mercuriale réglant le prix du pain et le poids du blé réduit
eufa/rine [xvi® siècle].
PULCHRUM EST BBIPUBLIO^ BBNBFACERB (*].
Le boisseau de bled froment estant, reduicten farine, en pain blanc poisa vingt neuf liures trois quartz, faict en tout.
f ) Ce ràglement, ayant pour but d'établir ce que devait donner le boisseau, après la mouture prélevée, parait aussi appartenir à Guillaume Babin, qui ût mettre en marge de la même pag^ : — « Qui ayme le public nespargne le sien propre. »
Le pain de dixhuii denyers, a raison de vingt sols le boisseau de froment, doibt poiser trente huict onces.
Le pain a raison de vingt cinq solz le boisseau doibt poiser vingt huict et doibuent rendre.
A trente solz le boisseau le pain de dixhuict denyers doibt poiser vingt huict onces trois quartz et doibuent rendre vingt pains.
A trente cinq solz le boisseau le pain de dixhuict denyers doibt poiser vingt trois onces et dexnye et doibuent rendre vingt deux pains et demy.
A quarante solz boisseau de dixhuict doibt poiser dix neuf onces et doibuent rendre vingt cinq pains et... de pain.
[Cartulaire mx Archives municipales, in-f* parchemin.]
Droits de péage swr les marchandises passant par les châtellenies de Merpins et de Cognac [xvi« siècle].
Cest la coustume et péage de Merpins des passans par terre et par eaue de toute denrées, cest assavoir en sel et en deniers , premièrement prent mon seigneur en tous les vaysseaux qui montent chargez de sel iusques a neuf vaysseaux en chacun ung hanap et quatre deniers, on dixième prent monseigneur toute la coustume qui vault XIX anaps qui vallent deux sextiers et demy, et en le unziesme nul ne prent fors le prieur de Merpins qui le prent pour le dixiesme.
Il 27
Item. Monseigneur prent pour labbe de la Frenade acquis de nouuel ung anap de sel.
Sensuyuent les debuoirs, coustumes et péages que
doyuent les denrées qui sensuyuent a cause de la trauerse du cbastel et chastellannye de Merpins , et premièrement :
Tonneau de blé V* tr.
Tonneau de vin V*
Tracque de cuir (1) HII*
Soulme de fer (2). ... , mi*
Soulme de poysson IIII^
Soulme deuure de poix HII^^
Charretée de boys chapuse lUI^
MiUier de feuUlart V*
Cent de merrain , II<^
Cent de beurre I*
Vne charrete pour vendre (3) IIII*
Vue petite nauzelle IX"^
Soulme duylle IIII*
Pour pareil de bottes I*
Tonneau vqyant (4) I^
Un baccon I*
Item vne couete de plume XVI*
Charrete voyant (6) I*
Vng beuf. H*
Vne vache I*
(1) Paquet de cuir à poil [ainsi désigné en Bretagne].
(2) Smlme, certaine charge que pouvait porter un cheval à bât. Les gens de la campagne disent sowme.
(3) Charrette de marchand ambulant.
(4) Mesurant au moins une voie de liquide.
'<5) Marchant à la voie ordinaire et même légale.
Charge de robes I*
Charretée de cuyrs IIU^
Soulme de frète , . . l*
Soulme de vin F
Souhne de moutarde 1111*
Cent de poysson pare (1) II*
Millier de sardines » II*
Sextier de blé passant I*
Sonlme de potz de terre V*^
Fardeau de draps IIII*
Tracque de peaux de beuf I*
Pour troys oueilles obolle.
Pour un chastry (2)
Trousseau de layne IIII*
Pour vne jument im*
Pour vng poulain atache (3) VI*
Vng poulain en cheuestre (4) VIII*
Pour vng asne II*
Pour vng roucin en frain et en selle XII*
Vng chenal darmes V*
Vng mercier a chenal nil*
Vng mercier a coul (5) obolle.
Bestes portant souliers IIII*
Bestes portant beurre I*
Bestes portant nathes I*
Jument portant boursee (6) I*
(1) Poisson compté avec le supplément d'usage.
(2) Un mouton.
(3) Poulain qui n'est plus laissé libre.
(4) Susceptible de porter des entraves.
(5) Colporteur portant sa marchandise.
(6) Bowrsee, sac.
Beste portant aulx ou oignons I^
Beste portant poulaille 11^
Vne banastes (1) I*
Vnea haraoe (2) I*
Beste portant pastez IIII^
Beste portant huystres cernées (3) Iin^
Beste portant huystres en tetz (4) n'
Beste portant mosles IIII^
Mesrain de grous thon (5) im^
Vne molle oboUe.
Vng grreel (6) I*
Soulme de vendange P
Soulme de cerises P
Beste portant sel I*
Beste portant cuyure IIII*
Beste portant arain ini<^
Beste portant escuelles I^
Beste portant lanternes oboUe.
Homme portant souliers a coul oboUe.
Beste asine portant mosles n^
[Fat. du CarM., ^ 4. Arei. mfmieip.]
(1) Grand panier d'osier.
(2) Grande cage contenant des marchandises encombrantes.
(3) Huîtres ouvertes.
(4) Huîtres en coquilles.
(5) Meirain, caisse.
(6) Une grelle, ou greleau.
Ze9 deuoirs deui pour larrivaye du port de Coingnae.
Pour le tonneau de ble et vin V^ tr.
Pour le faix dhomme II*
Muitz de vin Il*
Trouflsel de drape lin*
Vne molle de moulin Il*
Muitz de ble H*
Porc mort ou vif. obolle.
Moutons et beufz, les quatres mors ou vi&.. II*
Tracque de cuyr II*
Douzayne de cercles I*
Douzayne de cheurons II*
Chacun basteau estrange I*
Soulme dhuille II*
Soulme de noix obolle.
Troussel de cordoun de bazane nn*
Le faix a homme 114
Muitz de seel qui passe oultre par le haure (1 ] . II*
Charge de cymaix email (2) IIII*
Copte [coyte ou copte?] IIII*
Cent de cif ou de seing H*
Bastellée de mondes ung plain panier
reauUe (3)
Charge eaure de poix im*
Cent de fer et dader et de tout métal II*
(1) Lieu ou passage déterminé pour la sortie du sel. <2) Sorte de mortier dans lequel entrait du verra pil&« (3) Panier comble et tassé.
TrouÉBel de Allai» Iin<*
Le faix a homme 11"^
Troufisel de lin ou de cherue IIII^
Le faix a homme 11"^
Millier de haran et de sardynes 11"^
Fust de pipe voyant (1) obolle.
Nauzelle P
Soulme de poisson de mer qui soit frays. . . III^
Millier de douelles X*
Et tout aultre mesrain tant de la cbrue [T] de
tracs de courbes de late et de planchier.. .
La charretée lin*
Soulme daux et doingnons I*
Troussel de laine de coton IIII*
Le &ix a homme II*
Tonneau de gros mesrain fait ou a fiaire. . . II* Millier de cousdre ou de chastaignier ou
daultre frète ployée ou a ployer X*
Tonneau voyant chacun font obolle.
[BxWait du Oartul., P 3 perso et 4 reeto. Areh. munieip.]
Mesures de Cognac et de Merpins,
Le boyoeau de Coingnac doibt contenir vingt huyct pintes mesure de la ville dudict Goingnac.
Celuy de Merpins vingt neuf pintes.
(1) Fût de pipe mesurant la voie ou la quantité de liquide.
Vng seilleau doibt contenir dix pintes.
Yne pipe doibt contenir cinq cens pintes.
La cuillère du mynagre doibt contenir la trente deuxiesme partie dung boyceau.
Lescuelle du moulin doibt contenir la seziesme partie dudict boyceau.
Laulne de Goingnac doibt contenir troys piez et demy de long.
Carreleure de cuyr marchande doibt contenir en tous sens dix points qui font douze poulces.
Deme de saulmon doibt contenir ceste mesure et la demie a lesquipolent. Deme de mesgre doibt contenir ceste mesure, et la demie a lesquipolent (1).
[Bwt. du Càrtul,, ^ 6 reeto et verso. Arek. iMmieip.]
Sre/ du pape Otégotre autoriemt le prieuré d'hommes de. Soini-Léger de Cognac^ ordre de Saint-Benoit^ à se transformer en v/npriewri de femmes vivant sous la mime rifle [13 avril 1622].
Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio ofSlciali Santonensi, salutem et apostolicam bene-
(1) Le type de ces deux mesures est représenté sur roriginal par deux figures en cuivre, la première ayant en longueur sept centimètres, la seconde neuf centimètres.
diciionem. In apostoliciB digrnitatifi culmine et poiesiatis plenitudine, Bumma Bedemptoris nofitri benignitate, meritis licet imparibuâ, constiiuti ad ea per quse monasteria et alia regularia loca pnesertim fieminei sexus propagari Deoque sacras virgines sub religionis habitu, dificiplina et clausura perpetuam eidem Bedemptori famulatum impendere valeant propensia studiis intendimus, ac in bac pastoralLs officii nostri parte etiam per opportunam prioratiiam et offlciorum suppressionem fiavorabiliter interponimus, prout conspicimus in Domino salubriter expedire. Dudum siquidem omnia officia et bénéficia ecclesiastica cum cura et sine cura, secularia et quorum visordinum regularia apud sedem apostolicam tune vacantia et in antea vacatura coUationi et dispositioni nostrœ reservayimus, decementes ex tune irritum et inane si secus super bis a quocumque et quavis autboritate scienter vel ignoranter contingeret attentari. Cum itaque postmodum sacristia prioratus S. Leodegarii oppidi de Coignac nuncupati, ordinis sancti Benedicti, Santonensis diocesis, per liberam resignationem dilecti filii Glaudii Girart, nuper sacristcB dicti prioratus, de illa quam obtinebat in manibus nostris sponte factam et per nos admissam apud sedem eamdem vacaverat et vacet ad prsesens ac dictus prioratus quem dilectus filius Franciscus de Nesmond, clericus, ex concessione apostolica in commendam ipsa, ex eo quod dictus Franciscus illi hodie ac omni cuicumque jurî sibi in dicto prioratu vel ad illum quomodolibet competenti in eisdem manibus nostris sponte ac libère cessent, nosque cessionem bujusmodi duximus admittendam , cessante adbuc eo quo ante ipsum commendam vacabat modo vacare noscalur, nuUusque de
dicta sacriBtia pneter bos hac vice disponere poiaerit sive poesitt reflervatione ei deereto oteûrtentibus UMpnr dictis ei sicut ezliibita nobis nuper pro parte Claudii et FranciBci pne&torum ao dilectorum filiorum, abba* tifl et conventufl monaaterii de BbroUo, aUas d'Bbrueil, pnefati ordinis, Claramonteneis diœcefiii , petitio oontif nebat in dicto prioratu prœter illum perpetuum cornmendatarium unus duntaxat aacrifita ad proMens reperiatur ac ob id diâciplina reguluis oeflaare dignoecatur, in dicto vero oppido quod satia amplum et firequenti populo refertmn ezistit, nullum monasterium monialiiim in qao ingenuœYirginescpi» semotis hujus isculi iltocebris, pnepotenti Deo sub virginitatifl bolocaukto et Buavi religionis jugo Yivere proposuerunt, recipi var leant^ bactenuB inatitutum non sit, illud autem in eo» dem prioratu ejus «edificiiB et ambitu satis conmiode confllrui pf^ssit, et àhbas et conventuB monasterii hur jusmodi a quo idem prioratus dependere noscituTi pia meditatione* consideranteB erectionem monaaterii monialium biyuamodi in illifi partibus valde utHein fore suppreainoni et extinctioni prioratus et sacriatifla prsfatorum modo et forma infira scriptia oonaentiunt. Quare pro parte Glaudii et Francise! ac abbatia et conventua prœ&torum et illia forsan annexorum fiructua, redditua et proventua inaimul viginti quatuor duoatorum auri de caméra secundum oommunem ex* timationem valorem annuum non excedere, ipsumque Franciacum aliunde commode vivere nobia fuit humiliter aupplicatum, quatenua in prœmiaaia opportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui bonestis petentium votls libenter annuimua illaque favoribus proaequimur opportunia ipeoa Clau-
ditun et Franciacum ac abbatem eorumque ac conventus hujuflmodi Beculares personnas a quibusvis excommunicationissuspensioniB et interdicti, aliiaque Boclesiœ flententiifl, censuris et poenis, a jure vel ab homine, quavifl occasione vel causa latis, siquibus quomodolibet innodali existunt, ad eflfectum pnesentium duntar xat consequendum borum série ahsolventes et absolutoB fore consentes necnon verum et ultimum dicti prioratos vacationis modum etiamsi ex illo quievis reservatio generalis etiam in corpore juris inclusa lesultet prœsentibus pro expressis babentes bujusmodi supplicationibus inclinati discretioni tuœ per apostolica scripta mandamus, quatenus si tibi constiterit quod dictus Franciscus aliunde commode vivere yaleat, ut pnefertur, vocatis qui fuerint evocandi de prœmissis te diligenter informes, et si per informationem eamdem ita esse repereris prioratum qui forsan conventualis non tamen electivus existit ac sacristiam prœfatos sive prœmissis sive alioquovis modo aut ex alterius cujuscumque persona seu per similem resignationem dicti Glaudii vel cujusvis alterius de illis in romana curia Tel extra eam etiam coram notarié publiée et testibus sponte factam aut assecutionem alterius beneficii ecclesiastici quavis autboritate collati sive sacristia per Glaudii, prioratus vero pne&tus per Francisci prœdicti extra dictam curiam jam forsan defunctorum respective obitum, commenda ipsa cessante, vacent, etiam si tanto tempore vacaverint, quod eorum collatio juxta Lateranensis statuta concilii ad sedem eamdem légitime devoluta existât ac super iUis inter aliquos lis cujus statum etiam prœsentibus baberi volumus pro expresse pendeat indecisa , dum-
modo iempore datée prsesentium non sit in dicto prioratu alicui specialiter jus qusesitum, et sacriBtiœ hujusmodi dispositio ad nos ac vice pertineat, illorum que nomen, titulum et denomînationem ac dependentiam authoritate nostra perpetuo supprimas etextinguaâ illisque sic suppressis et extinctis prœfatis abbati et conventui in eodem prioratu illiusque œdibus œdificiis et ambitu unum monasterium cum cellis, hortis, bortalitiis, claustro aliisque offlcinis necessariis et opportunis construi faciendi licentiam et facultatem dicta authoritate impertiarisque, ipsumque monasterium construendum, postquam sic constructum et ad decentem formam reductum ac tuta et sufflcienti clausura munitum, nec non sacra et pro&na supellectile congrue refertum fuerit in monasterium monialium dicti ordinis per priorissam regendum pro usu et habitatione unius priorisssB ad triennium duraturœ et singiilis tribus annis per ipsius monasterii monialium conventum eligendœ et undecim saltem aliarum moniar lium, monasterio vero opibus et facultatibus aucto majoris monialium numeri per ordinarium loci prœfigendi, quœ omnes habitum per moniales aliorum ejusdem ordinis monasteriorum gestari solitum suscipere, et professionem per eas emitti consuetam emittere, perpetuamque clausuram ac ritus, mores, consuetudines et regularia instituta dicti ordinis servare ac eleemosinalem dotalem quingentorum scutorum summam solvere atque in communi et conventualiter vivere, divinisque laudibus et officiis insistere, necnon sub omnimodo jurisdictione et yisitatione ac superioritate ordinarii loci stare debeant dicta authoritate etiam perpetuo et sine alicujus prejudicio erigas et instituas : illique sic
ereclo et institulo pro congrua ejus dote ac illiu8 prioriB8iB et monialium pro tempore existentium commoda sustentatione onerumque eis incumbentium supportar Uone omnia et singula prioratus et sacristiiB prœfatorum illorum jurium, membrorumQt pertinentium quorumcumque proprietates ac bona cujuacumqpie qualitatis, quantitatifl ac speciei et natarœ existentia et in <iuibuscumque rébus consistentia ad annum redditum ana cum incertifl saliem trecentorum scutorum, ut Franciacufl et Claudiuâ necnon abbpi et conventuâ prœfati etiam aaserunt ascendentia necnon quiBCumque jura bénéficia eoclesiastica quomodolibet qualificata et nuncupata conferendi ad illas personaa prœsentendi prioris dicti prioratus, ita quiod liceat ejusdem monasterii monialium, prioriss» et conyentui corporalem, realem et actualem illorum omnium possessionem per se vel alium aeu alios propria authoritate apprehendere et apprebensam perpétue retinere fructus quoque redditus et proventus, rura, obventiones et emolumenta ex eis provenientia quœcumque percipere, exigere, levare, recuperare, locare et arrendare ac in conununes suorum et dicti monasterii monialium usus et nécessitâtes oonvertere, dioeoesani lod vel cujusvis alterius licenlia de super minime requisita, dummodo abbatis et conTentus monasterii de Ebrolio pnefatorum ad hoc accédât assensus et eum hoc quod priorissa et conrentus monasterii monialium hujusmodi pro tempore exis^ tentis annis singulis perpetuis futuris temporibus abbati videlicet trecentas, conventu vero monasterii de Bbrolio pr»fotis alias centum libras turonenses ab omni décima casu fortuito et alioquocumque onere imposiio et imponendo libéras et exemptas tatione
jurium et pensionum annuorum ob ipsum prioratum pro iempore obtinente prœstari solitarum in festivitaie Nativitatiâ S. Joannis BaptisisB a data praeeentium. Similiter perpetuo applices et appropries priorissiB et monialibus qusecumque statuta, ordinationes , capitula et décréta ad monasterii per te vigore prœsentium sic erigendi , illiusque personarum , rerum , .bonorom spiritualium et temporalium, necnon ipsaruin monia* lium receptionem, admissionem, numerum, (jualitates, SBtates, Tictum, instructionem , disciplinam^ formam precum , orationum et aliorum sufPragiorum pertinentia, et alia utilia et necessaria, licita tamen et honesta sacrisque canonibus , necnon conciliorum generaliom, prœsertim Tridentini decretis, regularibusque institutis dicti ordinis minime contraria ab ordinario loci prius examinanda et approbanda facere et edere ac quoties pro rerum et temporum qualitatibus aeu alias expe^diens videbitur, illa prœviis examinatione higusmodi immutare, corrigere ei in melius reformare ac etiam alio ex integro condere, quœ postquam approbata fuerint a monialibus pro tempore existentibus monstih terii sic erigendi firmiter et inviolabiliter sub pœnis in eis infligendis observari et adimpleri debeant eisqae ut omnibus et singulis privilegiis, &cultatibus, immunitatibus indultis, indulgentiis aliisque &yoribus et gratiis tam spiritualibus quam temporalibus quibus alia monasteria dicti ordinis illarum partium necnon eorum priorissœ et moniales ac aliœ personie in génère vel specie etiam per viam simplicis conununicationis ac alias quomodolibet de jure, usu, privilégie vel consuetudine, aut alias quomodolibet utuntur, potiuntur, ac uti, potiri possuni et poterunt quomodolibet in
futurom etiam parifonniter et sBque principaliter ac Bine uUa prorsuB differentia , dummodo tamen sini in ufiu, hactennsque revocata non fuerint, neque sub aliquibus revocationihus comprehensa existant ac Bacris canonibus maxime vero consilii Tridentini decretis non adversentur, uti frui, potiri possunt et yaleant in omnibus et per omnia perinde ac si illa monaaterio, ut prœfertur, erigendo illiusque priorissœ ac monialibus et personis specialiter et expresse conoessa essent ac insuper pro monialium in monasterio sic erigendo pro tempore introducendum felici directione ac in ritu moribus et regularibus instiiutis instructione Ludovicam de Monbrom et Mariam de Nesmond, ejuB ordinis moniales expresse professas, dilectas in Ghristo filias, ex monasteriis in quibus reperiuntur, de earum consensu et superiorum suorum, ita ut per illarum consanguineas gravesque matronas comitari et associari ac a suis monasteriis ad monasterium, ut prœfertur, erigendo absque diverticulo, recta et oris parte velata tendere debeant, nullibique nisi causa hospitii ac non nisi apud honestas personas pernoctare pofisinty ad monasterium, ut prsefertur, erigendum, transferri, ita ut inibi perpétue vel ad tempus eis bene yisum remanere possint concédas et indulgeas pressentes quoque litteras sub quibusvis similium vel dissimilium gratiarum revocationibus, suspensionibus, limitationibus et aliis contrariis dispositionibus etiam per nos et successores romanos Pontifices sedemque prœfatum sub quibusvis verborum expressionibus et formis. . . Yolumus autem quod dictus Claudius statim secuta dictœ sacristiœ suppressione prsefatum monasterium de Bbrolio transferri et inibi in monachum et fratrem
recipi sinceraque in Domino charitate tractari eidemque de loco et monachali portione ad ejus viiam proyidere debeat. Datum Romœ apud Banctum Petrum anno Incamationis Dominicœ MDCxxn^, Idibus Aprilis, pontificatus nostri anno n^. [Mss. de dam Bstiennot; Antiq. Bened. in Dioe. SmUm.^p. 4SI4.]