‹ Études sur SénèqueChapitre 13 sur 17 · Vita Senecae · texte numérisé non relu

Vita Senecae

Publiée à Rome en IWO, elle est dédiée à Jean Lopis. Doyen de Valence, qui encourageait et protégeait depuis longtemps Pompilius. A cette époque Jean Lopis, philosophe et théologien C), servait de second au prince Roderic Lenzuolo, Vicechancelier de l'Église (le lulur Alexandre VI), souvent absent •de Rome. Un frère de Lopis venait d'être chargé par Innocent VIII d'une mission diplomatique en Hongrie.

C'est Pomponius Laetus, dit l'auteur, qui lui a signalé qu'aucune vie de Sénèque n'avait encore été écrite d'après les sources, et particulièrement d'après les Annales de Tacite, qu'avait ignorées le moyen âge. Laetus, curieux investigateur des Anti-

(1) C'est ce que dit clairement Pompilius. Peut-être ce Jean Lopis est-il Pauleur deVAuienmformalitafHm .spectilum Scott et Maironix, publié à Naples ^n 1505, et dédié à Franc. Ximenius, Évêque de Tolède. (Antonius, Bihliotheca Hispana reins, (éd. de Madrid, 1788), t. I. p. 42. s. v. Seiieca, n. 2.)

<Iiiités romaines, s'intéressait aussi a Lucain, et tout particulièrement puis(|ue Ton a conserve de lui un commentaire manuscrit de la Pharsale {^}. A l'issue d'une de ces savantes conversations, si fréquentes et si suggeslives entre humanistes du XV*' siècle, Pompilius se mit à la besogne et, avec une ferveur un peu naïve, il consacra à Senèque et à Lucain. ces grands Espagnols, une petite étude biographique et critique que nous avons jugée assez intéressante pour oser la rééditer aujourd'hui.

Mais il faut insister sur le titre que nous avons placé en tête de cette réédition : " Contribution à l'étude de l'humanisme... „ A part un détail légendaire et une référence hasardeuse que les biographes postérieurs ont laissés se perdre, cette Vita ne nous apprend sur Sénèqiie et sur Lucain rien qui ne soit aujourd'hui amplement connu et contrôlé. Au contraire, comme l'auteur a encore confondu les deux Sénèque, le père et le fils, ou du moins leurs œuvres, il a commis de la meilleure foi du monde un certain nombre d'erreurs dont l'énormité ferait sourire, si l'on ne savait à ({uel minutieux et lent effort de reconstitution les premiers travaux critiques ont dû de voir le jour. Et voilà justement ce qui devra attirer et retenir n.otre attention quand nous lirons cette primitive biographie : c'est qu'aux rengaines et aux compilations du moyen âge, s'est substitué le fruit d'une lecture attentive des auteurs et la mise en œuvre presque méthodique des matériaux recueillis. " Parmi les œuvres des historiens et de (juelques autres, nous avons fait ce que font les cultivateurs dans des champs mal sarclés, tirant de terre les plantes qui peuvent servir, si peu qu'il y en ait, si cachées soient elles. , Voilà ce que nous dit Pompilius lui-même, à la fin de sa préface, — non sans une secrète satisfaction.

Il s'en faut de beaucoup, malheureusement que les matières soient disposées dans un ordre qui nous satisferait, nous, aujourd'hui. Pompilius, non plus que ses lecteurs du XV^ siècle, ne redoutait les digressions, les retours en arrière, les coq-à-l'âne. C'est qu'il est bien difficile pour un érudit de résister à la tentation de rapporter, même hors de propos, tous les détails qu'il

(l) Valic. 3285. Cf. Ussaxi, Eendiconti délia B. Academia dei Liiicei, 13 (1914), p. 366.

est fier de connaître et qu'il juge intéressants par eux-mêmes Aujourd'hui les notes, au bas des pages, nous servent d'exntoire: Pompilius a inséré dans son texte ce que nous aurions rejeté dans ces notes. Il s'étend à son aise sur une question en litige, s'embrouille un peu puis, brusquement passe à un autre ordre de faits et, en deux lignes, clôt son chapitre Le seul reproche sérieux que l'on puisse lui adresser, c'est de n'avoir pas compris qu'il fallait se faire, préalablement à toute rédaction, une opinion ferme sur certaines questions essentielles, telles que la distinction ou l'identité de trois Sénèque : père, philosophe, poète tragique; le christianisme prétendu de Sénèque, etc. Ces questions, il s'est borné à les rencontrer en cours de xoute, tantôt les effleurant, tantôt les traitant avec complaisance, selon l'opportunité du moment, sans songer jamais à bien coordonner les preuves, les témoignages et les indices. Cette imprévoyance entraîne au cours de l'ouvrage des contradictions mal atténuées par des réticences et des hésitations qui, pour être celles d'un hoimèle homme, n'en ressemblent pas moins à des tâtonnements.

On peut cependant, au prix d'un peu d'attention, se rendre compte de la subordination des idées dans l'opuscule de Pompilius Ce qui l'a frappé et ce qu'il veut que nous retenions, c'est que l'Espagne a pris une part considérable au développement de la culture latine et de la civilisation, qu'elle a droit comme l'Italie à ses titres de noblesse. Ce thème revient à deux reprises, au début et à la fin du livre, dans des chapitres spéciaux : chapitre II (le premier se confond avec la préface ou épître dédicatoire) : De nohiUtate geutis Hispaniae ; et chapitre XXI (le dernier) : De nobilitate Cordubae et re/iquae Hispaniae. Et l'intention est clairement exprimée. Après avoir rappelé, d'après Strabon, que dans la seule ville de Cadix on avait pu compter cinq cents chevaliers, ce qui ne s'était jamais vu en Italie, sinon à Padoue, Pompilius spécifie : " J'ai voulu que cela fût souligné pour qu'on pût se faire une idée de ce qu'était alors l'Espagne, tant par l'illustration de ses habitants que par l'éclat de toutes choses. „ (Ch. XXI.)

Or en ce qui concerne plus particulièrement la littérature latine, et dans celle-ci, les grands classiques, l'apport de l'Espagne, c'est Sénèque, c'est Lucain, c'est Qiiinlilien, sans compter les autres, de second rang, dont est Martial. Pompilius fait

naturollomont la plus belle place à Sénèque, le plus illustre et le plus abondant de tous; d'où le titre du livre •• l'ita Senecae: mais les pages qu'il consacre à Lucain, puis à Quintilien ne sont pas, par rapport à son plan d'ensemble, des digressions: non plus (|ue les citations assez nombreuses (ju'il tire de Martial. Il a pris d'ailleurs la précaution de nous avertir dans sa préface (pie son petit ouvrage n'était pas consacré exclusivement à Sénèque.

De Quintilien. il ne dit pas grand'chose en somme. Quintilien est à ses yeux, et avant tout, l'homme ((ui a mal jugé Sénèque ici, et là a évité d'en trop parler. " Jalousie de compatriote. .. insinue Pompilius. D'ailleurs Quintilien est-il bien nn Espagnol V Martial no le cite pas parmi les Espagnols. . Mais St Jérôme est affirmatif et Quintilien lui-niùme fait une allusion à sa nationalité. Pompilius est convaincu, désire être convaincu par ces témoignages, mais qu'il eût été plus heureux, nous le sentons, si Martial avait parlé !...

S'il s'agit de Lucain, il se trouve plus à son aise Tl est servi par des sources abondantes et qu'il est facile d'amalgamer. Aussi ne s'en écarte-t-il guère, même au risque de paraître plagier Tacite. S* Jérôme, Vacca, Stace et Martial. Cette fidélité aux termes mêmes des auteurs anciens vaut mieux à tout prendre que la fantaisie et l'improvisation. Le vraisemblable peut n'être pas vrai.

Pour Sénèque, Pompilius était plus embarrassé.

D'abord parce que l'antiquité ne nous a pas laissé de biographie de Sénèque. '-Cela n'est pas arrivé par la négligence des anciens, mais par je ne sais quelle incurie de ceux qui ont suivi, et qui ont méprisé l'antique. Quelle pitié que de constater cela ! - <ch. I ) Pompilius regrette la perte de l'œuvre de Fabius llusticus: " Nous aurions pu nous épargner ce travail de recherche et de rédaction, si tout ce que Fabius Paisticus a embrassé dans son histoire existait encore. On peut croire, quand on a lu les Annales de Tacite, que Fabius avait inséré dans son livre toute une vie de Sénèque, rédigée avec le plus giand soin. „ (ch. XXI.) C'est donc cette biographie que Pompilius va tenter de reconstituer d'après les sources, d'après Tacite principalement (il ne connaît pas Dion), mais d'après bien d'autres aussi. Il s'agit pour lui <le rassembler des traits épars, uaria muUipUciqne lecttone. (ch I.)

Ensuite parce que le moyen ùge, à défaut d'une biographie complète, avait accrédite sur Sénèque un certain nombre de légendes. Elles peuvent se réduire à trois chefs principaux. 1° On avait confondu le père et le fils et Ion attribuait à ce dernier, outre des écrits dont il n'était pas l'auteur, une existence effroyablement longue. — Pompilius distingue les deux Sénèque quant à leurs personnes, mais continue à les embrouiller quant à leurs œuvres. 2° On croyait au christianisme de Sénèque, ou tout au moins, sur la foi des fameuses lettres, à son étroite amitié avec S* Paul; d'où nombre d'anecdotes fantaisistes sur l'introduction du christianisme à la cour de Néron. — Pompilius rejette la croyance au christianisme de Sénè((ue et doute sérieusement de l'authenticité des lettres à S* Paul. 8° On attribuait à Sénèque un certain nombre d'écrits d'allure scolastique où sa doctrine était prétendument résumée ou disposée de façon pratique. — Pompilius rejette l'authenticité de certains de ces écrits et il nous dit pourquoi. Il doute même de l'authenticité de la Consolation à Polyhe. 11 discute la question de l'attribution des tragédies, rejetant YOciavie.

Évidemment, à prendre cette attitude, il n'est pas le premier, ni le seul. Il l'avoue du reste; pour chaque point en discussion il rappelle volontiers l'opinion des autres : confendunt alii..., nonnulll multis rationihus eam opinioneni explodere nifu7itiir,e\c... Il sait de même qu"'il ne sera pas le dernier à parler de ces choses et qu'il en viendra sans doute d'autres qui écriront davantage, „ " mais je tiens pour certain, continue-t-il, qu'il y en aura fort peu qui le feront avec plus d'empressement et avec une préoccupation plus grande de faire luire la vérité de l'histoire. , (ch. XXI.)

Nous croyons pouvoir affirmer que ce gros éloge qu'il se décerne à lui-même, Paulus Pompilius a tout fait pour le mériter.

Le texte de la Vita Senecae nous est tlonne par deux éditions anciennes

l" Vit,a Senecae. — Pauli Pompilii liher. L. Annaei Senecae uita.

C'est un petit in 1" de 25 feuillets imprimés en caractères romains et comportant chacun 27 lignes. La vie elle-même occupe 23 feuillets. Aux f"''21- et 25, on trouve la poésie latine

— Ill\) -

écrite par Paulus i^oiupiliii^ ii la mémoire' du pape Callixte lil, mort en 1458.

Le lieu d'impression, l'imprimeur et la date sont ainsi mentionnés au t'û 25, v» : Lnpressiini Roniae per Kiichariuin Silber alias Franck: anno saliitis nostrae MCCCCLXXXX. J)ie uero Martis XVI. nietisis Febniarii

C'est l'exemplaire du Vatican : Ms. Val. lat. 22î>i>, f" 1-29.

Une autre exemplaire est conservé à la lîibliolhèque Nationale, à Paris, sous la cote Piéserve R. 15U0.

'1" Vita Senece. — Pauli PompiUi liber. L. Aitnaei senecac uita.

Petit in 1" de 17 feuillets imprimés en caractères gothiques^ (Le premier téuillet ne porte (\nv le titre: Vita Senece.) (te o6 lignes chacun.

L'édition ne porte aucune mention de lieu ni de date.

A une variante près, le texte est le même que celui de l'édition de Piome, mais les abréviations sont plus nombreuses ; on relève quelques taules d'impression et les citations en caractères grecs ne sont pas reproduites

11 y a un exemplaire de cette édition à la Bibliothèque de l'Université de Gand, sous la cote Pv. 210'. — L'exemplaire est incomplet : on n'y trouve pas à la fin la pièce de vers en l'honneur de Callixte 111.

Le Manuel du Libraire, de Brunet, renseigne, t. IV, pp. 798- 799, les deux éditions sus-mentionnées : le Supplément à ce manuel, t. Il, p. 275, donne des précisions touchant l'édition en caractères gothiques. Elle aurait été imprimée à Deventer. chez Piich. Paffroet. vers 1500.

Toutes deux sont mentionnées aussi dans le répertoire des incunables de Hain. sous les nos 13251 et 13252.

C'est le texte de ces deux éditions qui a servi de base à notre travail. Pourtant il ne pouvait s'agir dune réimpression pure et simple de l'exemplaire de Paris (P) ou de celui de Gand (G). Les abréviations y sont trop nombreuse*, ainsi d'ailleurs que les fautes d'impression et les caprices orthographiques; sans compter que la ponctuation du XV^ siècle ne répond plus du tout à nos exigences. En ce qui concerne les abréviations, nous les avons fait disparaître, méthodiquement, en tenant compte des habitudes typographif(ues du XV^'' siècle: mais nous avons placé entre crochets obliques (alias parenthèses brisées) <> les parties de mots qu'il a fallu reconstituer par conjecture sans

qu'aucun signe typographique nous eût averti de ce que des lettres avaient été omises. Nous avons réservé les caractères italiques au redressement des fautes d'impression communes aux deux éditions

L'orthographie est en beaucoup d'endroits fantaisiste ou capricieuse. Le même mot, surtout s'il s'agit d'un nom propre, comporte parfois deux ou trois graphies différentes. Entre celles-ci nous avons choisi la plus correcte et nous l'avons maintenue dans tout l'ouvrage. Toutefois nous nous sommes efforcé de respecter dans la mesure du possible — c'est-à-dire en évitant de tomber dans la bizarrerie — l'orthographe du XV^ s., qui a son cachet d'originalité. Nous avons maintenu, en conformité avec l'alphabet latin l'identité de Vu et du r. de 1'* et du j; mais nous avons dû rétablir, en tenant compte des règles actuellement adoptées, toute la ponctuation. En un mot, nous avons voulu que notre réédition de la ]^ifa Senrcae présentât au lecteur un texte intelligible.

Quant aux notes assez abondantes que l'on trouvera au bas des pages, voici dans quel esprit nous les avons rédigées. Il s'agissait de montrer que Paulus Pompilius avait puisé dans les auteurs anciens les éléments de sa petite étude sur Sénèque et sur Lucain. Nous avons donc cité ses références. Quand l'auteur, ce qui lui arrive, fait une confusion de noms ou de dates, nous signalons celle-ci, Par système aussi nous donnons une indication biographique, la plus sommaire possible, sur les personnages dont le nom est cité. Le plus souvent cette indication aide à comprendre pourquoi Pompilius a cité le personnage.

Bref, nous avons voulu éclairer, non le texte même de Pompilius, mais sa méthode de travail, et reconnaître ainsi jusqu'à quel point est allé son sens critique, plus aftiné certes qu'on ne le croirait à la suite d'une lecture superficielle.

Il convient enfin d'attirer l'attention sur ce que les fameux Coinmentarii nrhani, de Raphaël de Volterra (Maffei) contiennent sur Sénèque (1. XIX, Antropologia, p, 5M4, do l'édition de Lyon, 1552) une notice apparentée à la Vita Senecae de Paulus Pompilius. Or l'encyclopédie de Pvaphaël de \'olterra a été publiée en 150G et elle fait mention du Pape Pie ni( 150:]). Cette remarque acquiert une certaine importance quand on veut bien se rappeler que Raphaël de Volterra, cité partout, passe pour avoir le premier distingué les deux Sénèque,

Vita Senecae

PaVLI 1\).MP1LII LIBKl! [j. AnNAEI SkNECAK VITA, AU lOANNEM

l.opiM, DrcANVM V'alentinvm

PrAEFATIO. C.Al'VT PRIMVM.

Foinpilius loaniii Lopi Decano Valentino Saluteiii. Cum aliqiiando de Senecae philosophi uita cum Poniponio Laeto (•/ sermo fuisset, et (juod nusquam iino in loco legeretnr collecta, et quod id neijuaquani ueteruiT) negligentia factuni sit. sed incuria quadani posteriorum. qui prisca conlempsere, commiseratio ingens nos subiit. Xani tôt ac lanta ex illustribus historiae Piomanae monuuientis Goticis Vandalicisque ruinis periei-nnt, quod nisi graeci scriplores openi tulissent, de tani nobili Fl<'e> P<ublica'> ac tanto imperio nielior pars desiderarelur. Itaque persuasus sum eodem auctore ut quicquid de illo sanctissimo uiro uaria niultiplicique excerpi posset lectione colligerem et unico libello coinplecterer. Verum circumspicienti niihi cui dedicarem. impiimis tua singularis erga me beniuolentia, ïoannis Lopis, occuriit. admonuitque, ut tuo potissimum nomini consecrarem. Eaquidem a tenera aetate inita ad banc usque diem constantissime creuit. Sed et huius meae in te obsei-uantiae praeter eam quam dixi causam, aliae quoque nec minus idoneae fuerunt. Vna est quod ipse pbilosophus es et sacrae tbeologiae religiossimus asserlor. Quapropter insignis

(i) Pomponius liaetu*, (1425-1497). Élève el successeur de Laurent Valla ; fondateur de l'Académie. Activité littéraire féconde, vie mouvementée. Biographie écrite par Sabeilicus et publiée à Strasbourg,' en l.ôlO. Cf. l'important ouvrage de Vladimiro Zabughix, Giiilio Poinponio Leto. Saggio Critico. 3 vol. in-8°. t.], Rome, 1909; t. II et III, Grottafenata 1910 et 1912.

pliilosophi ac prope christiani (•) uita nulli quam tibi opportunius exhiberi potiiit. Altéra uero quod tantus es apud optimum principem Rhodoricum Borgiam (2), S<anctae; R<omaiiae> E<cclesiae> uicecancellarium, ut merito Herculi sis comparandus, qui, ut existimauit antiquitas, Atianti Mauro in caelo suslinendo opitulatus est. Ule quidem patrum prudentissimus unus pêne omnium cuncta apostolicae curiae obit: in eius mente regum caeterorumque principum lotius orbis christiani res uertuntur et digeruntur. Verum fesso tu subis, tu firmissimis lîumeris omne pondus excipis, et, quod non minus omnes admiramur. id facis tam fortiter quam libenter, gaudente etiam ipso principe ne dum fîdente. Id aulem haud iniuria : licet enini i|uod ueritas habet etiam coram sine assentalione dicere. Accedit ad haec splendor familiae et generositas quam honestissima; praeterea Hieronymi t'ratris comitas atque benignitas. Is militiae auratae uir functus etiam nuper illustri legatione ab Innocentio ocfauo (3) ad regem Pannoniarum, quem ho<m>i- <nu>m quemue caelestium ad se amandum animi uirtutibus non prouocet? Itaque hae uel singulae res ad tuum ornandum celebrandumque nomen me inuitarunt. Quare suscipe ea qua mea scripta probare soles et hoc praesens m unus alacritatC' et clientis tui lucubrationes solita nitere prudentia remittere meliores. Potes enim, et ut potes uoles, cum et posteritati semper prodesse studeas, et me cui optime consultum uis id maxime cupere ut quae scripsero emendenlur intelligas. Nos enim quemadmodum coloni in maie cultis agris utiles herbas aut raras aut latentes rimantur, sic per diuersos historiae scriptores conquisita haec, pauca etiam de Lucano et Quintihano, quibusdam adiectis. in Jibellum quem iam leges tua fisi usique eruditione collegimus atque digessimus.

(1) L'auteur livre ici, ainsi qu'au ch. 19, sa véritable opinion sur ce point. A la fin du ch. 19, il paraîtra ne pas vouloir se prononcer.

(2) Rodriguez ou Rorieric Borgia, fils de Godefroi I-enziioio, né h Valence en 1431; Cardinal-diacre, Vice-Chancelier de l'Église en 1456; à partir de 1458, chargé de diverses missions; élu pape en 1492, prend le nom d'Alexandre Vis

(>) Innocent VIII, pape du 24 août 1484 au 25 juillet 1492. Des négociation. avec le roi de Hongrie (Bex Pannoniarum) eurent lieu vers 1490, en vue d'organiser une croisade contre les Turcs.

De N0I51LITATE CÎENTIS HlSl'ANlAE.

Gapvt SECVNDVM.

Familiae équestres Romae ex Hispania clavissimae fueriint non una sed multae et plurimi ubique nominis apud omnes qui liislorias Romanas legerunt et andinerunt. Siquidcm bue Mêlas misit Cingenteratuni ('), SiHos Itabca, prius consulum posl caesarum patria ('■^) ; niitto Quintilianum rbetorem, ut in opinione est, Galaguritanuni (3), Maiiialeni Bilbibtaniini (4) poetam, atque alios niultos inediocris fortunae; etsi Ouinlilianus ornamenta consularia per Claenientem adeptus est (5). Sed et insulares quoque ex Gadibus Cokimellae (6) et niagis celebies Balbi l"), partibus R. P. gerendis admissi sunt. At si ad Neruae, Traiani, atque Hadriani t<em>p<or>a et demum Theodosii descenderinuis, utrumque ordinem, nec minus reliquani ciuitafem, ab Hispania profectis inipleturi uidemur ; et ut Quintilianum

(1) Cint^enteratinn (Tingenlera), patrie de Pomponiiis Mêla, le géographe. Pompon. Mkl., 2, 96: nnde iiof^ sioiiirs Tingentera.

(2) Italiea, ville de la Bétique, fondée par Scipion l'Africain. L'auteur la considère ici et ailleurs (eh. XXI) comme la patrie de Silius Italicus. Le.« empereurs sont Trajan et Adrien (lequel est peut-être né en Espagne). En réalité Silius Italicus ne tirait pas son surnom de la ville d'ilalica. Le silence de Martial au sujet de rorigine prétendue de Silius-parail être un argument décisif. Silius Italicus avait été consul. Pline relate sa mort dans une lettre (III. 7).

(B) Calaq;urris, nom porté par deux villes de la Tarraconaise, aujourd'hu, Galahorraet Lohare. Patrie de Quintilien. (Hieron., Chro».^. 8o8-84?. Aison. Com)ne»wr. prof. Burâ., I, v. 7.)

(4) liilhilis. ville de la Tarraconaise, patrie de Martial, selon le propre témoignage de celui-ci. (I, 61 et pass. éd. Kriedlaender, 1886.) Deux concitoyens de Martial, Matertius et Licinianus s'étaient fait une situation à Rome.

(5) Le fait estaffirmé par Ausoxe {Grat. cict., 1 , 31) : Quintiliainis consularia per Clemeiitem omamenta sortUits. Il s'agit de Flavius Clemens, dont le fils, éduqué par Quintilien, était destiné au trône.

(6) L. Junius Columella dit lui-même (S, 16, 9 et ailleurs) que Cadix esi sa patrie. Il célèbre comme un remarquable agriculteur de la Bétique un personnage qui pourrait être son oncle.

(7) L. Cornélius BalbusMaior (défendu par Cicéron, cf. Pro Balho.) et son neveu, L. Cornélius Balhus Minnr, tous deux nés à Cadix, ont joué un r»Me politique.

Galba (!', ita Neriia L Annaeum Florum (^J et tuin uterquesenex ambos adhuc adolescentes in urbem deduxit : hune e Belhica. illuiii e Tarraconensi Quintilianum, olini praesidium AugusU Galaguritani t'^): hune eadem genuif Gorduba quae et Senecau) nostruin et Lucanuni et Senecani aiterum, multosque praeterea. sua tuin fama, tum gloria non ignobiles : ob quam sobolom merito quondani ut Golonia patritiaW dicerelur ea urbs cognomentum aecepit.

De parentibv^s Senecae.

Capvt tertivm

Annaeus Seneca ab interiore Hispania Romani profectus in equitum ordïnem asscilus est. Huins declamationes alii non exlare contendunt, alii perperam eas esse quae L. Senecae filii titulo circumferunlur. Stylus enim persimilis esse potuit, et inde error innasei (5). Huius uxor interea relicta praegnans in Bethica Elbia Albiha L. Seneeam peperit circiter olympiadem centesimam nonagesimam quartam (fi). Albina haec pêne in fans

(1) HiERON-, Chron., a. 821 : M. Fabius Quintilianus Bomatn a Galba perducitur. Galha avait été gouverneur de la Tarraconaise.

(2) La prétemlue nationalité de Florus a été déduite de son nom tjentilice Annaeuh'. En réalité il était originaire d'Afrique, mais pendant longtemps on Ta prétendu ICspagno'. Il n'est dit nulle part que c'est Nerva qui l'ait amené à Rome. Il y a ici une erreur dont nous n'avons pas retrouvé la cause : contusion ? hypothèse ? source perdue ?

(3) SuHT., Aug., 49 ; dimissa Calagurritanovum iiudui...

(4) Ce titre est mentionné sur des monnaies d'Auguste.

(h On n'est arrivé que progressivement à distinguer Sénèque le Père de L. Annaeus Seneca, dit le Philosophe. Il est resté longtemps inconnu, à causedfc l'autorité qu'avait le témoignage de Sidoine Apollinaire, lequel ne mentionne que deux Sénèque : un philosophe et un poète tragique, et semhle expliquer ainsi le mot de Marlial : Duos Senecas. Raphaël de Volteira pasr-e pour avoir le premier disjoint le père et le fils. Il a été suivi par Alciat, par Ambr. Morales. Puis sont venus Juste Lipse et André Schott. L'opinion de ces derniers a fait autorité, et la question a été définitivement tranchée. Toutefois le prénom de Marcus, adopté par Volteira. n'a pas été admis par Juste Lipse. Il semble bien en effet (la question a été reprise à une date relativement récente) que le père de Sénèque s'appelait aussi Lucius. — On voit que Paulus Pompilius a eu quelque mérite même à ne faire qu'entrevoir la vérité dans un débat qui, en 1490, était encore fort obscur.

(6) C'est-à-dire en 4 avant J.-C, ce (jui est la date approximative delà naissance de Sénèque. La biographie anonyme (elle serait un reflet de celle de Xicho Polentonu.*) encore reproduite en tête de l'édition d'Erasvue de- 1557, le fait naître entre 50 et .ô9 avant J.-{,'.

matrem amiserat adoleueratque suh nouerca (') et oadein fortiina Marci repudio exagitata, (jiiod patriam relincpiero iiidebatur inuita. Ex altero uiro, quem et auiinculum inlia tricesiniuni diem ainisil (-') librros très |)eperit. At M. Seiieca altéra superducta uxore uocabulo Gallia, L. Melam et Ion. Gallionem genuit ; res taiiien non inulluin liquet (3) : nam et Albina hos peperisse uidotiir; baec enini uerba apnd Senecam legimiis cuin matrem solatur : Acquiesce alteriii> filii dignitate, alteriu.> (|aiete i-^). Vbi alteriim iiidicare uidetiir Gallionem, qui muneribus publicis obeundis se dicauiKM, alterum uero Melam, qui procurationibus Caesaris uixit contentus. breuius iter rafus ad acquirendas pecunias(^). Tacitus tamen ex Gallia natum Melam asseuerat 0) et ut Idem de Grallione existimemus uicinitas nominum (8) uel sine auctore extorquet aut saltem prouocat. At apud Senecam de Lucano tune puero Mêla genito ibidem haec : Ab bis, inquit. nepotes quoque respice : M<arcum > praecipue blandissimum.ad cuius conspectum nuila potest durare tristitia, quem non in iocos uocabit ulla (sic) lasciuia (9)? et alia quibus potius existimem rursus Albinae fuisse .Melam et Gallionem quam Galliam aliquam uxorem M. Annaeo unquam extitisse. Albina uero haec ingenii fuit per quam uegeti ac promptissimi, et nisi uir prisci rigoris inhibuisset nt ferunt

(1) Cous, ad Helf.,2, 4 : Amisisti matrem statim nata... crevlsti Kiib )ioverca. La forme d'Heh-i'^i a été adoptée définitivement au XVI""^ siècle.

(2) Coïts, ad Helr., 2, b. L'auteur, sans doute dérouté par une tradition erronée, interprète mal ce passa£!:e.

(?5) L'auteur tente de rejeter ici l'opinion erronée et revient au témoignage de Sénèque.

(4) Cons. ad Helr., 18, ?. La citation est textuelle.

(h) Ihid. : alter honoris industria consecntus est; cf. Sén. i.k Père, Contrer., 2, préf.

(6) Tacite, Ann., 1^, 17 : sininl adqnirendae pecnniae brerins iter credehat per procuraliones, administrandis principis negotiis.

(7) Cela résulte d'une erreur. Tacite avait dit : Mêla qnibus Gallio et Smeca parentibia nafns. L'aut.eur a lu Gallia c'est l'origine probable de ses hésitations.

(5) L'auteur ignore que Novatus avait été adopté par le rhéteur Junius Gallio.

(9) Cons. ad Eelv., 18, 4 et 5: Ab his ad ncpotea quoque respi'^e : Marctim blandissininm pnerum, ad cuius conspectum nulla potest durare tristitia ; nihil tnm mar/num, etc.. quem non in iocos evocabit illa îascivia ?

euasisset eruditissima (0. Huius soror, G. Albia, maximam laudem ex hoc sibi peperit quod cum sedecim annos maritus Aegyptum tenuisset, ipsa intérim non l'ère unqiiani in publico conspecta est. Huius manibus Seneca in ui'bem perlatus, huius pio maternoque nutrilio longum tenipus aeger conuakiil. Eadeni mox creandum quaestoreni curauit <2). Itaque ex Annaeis noua uis ciuium Roniae emicuit et honestissimoriim et eoruni sane qui proprio uirtutum splendore antiquissimis illis Fabritio et Gatoni (modo aequa dentur tempora) non cessissent, ueruni tamen iniquissima nacti sunt, ut omnium finis plane indicauit.

QviBVS PRAECEPTORIBVS PROFEOKRIT (3). Gapvt QVARTVM.

Pater de tanta sobole solicitus, atque urgente L. Senecae ingenio graui et temperato sed ad discendum sane quam agili. Corn. Balbi suasu, cuius senis etiam contubernio tam saepe utebatur quam libenter ob gratiam quae erat apud Octauium (•!), prius litteris mox artibus addiscendis pueros addixit. Quare sub Pomponio Marullo (5) et Iulio Higino Polyhistore lit in opinione tum erat natione Hispano (6) grammalicis, Gesteo Smyrneo et Asinio Gallo rhetoribus (7) profecerunt. Paulo ulte-

(1) Cous, ad Helv., 17,3.

(2) Cons. ad Helv.. 19.

(3) Dans ce chapitre l'auteur confoiui le père et le fils el base ses affirmations sur des hypothèses mal contrôlées.

(4) SuET., Aug., 81 : Cornélius Balbus, faniiliarissinius Caena-ris. l'aulus Pompilius suppose gratuitement que Balbus étant espagnol (v. plus hauti et influent, le père Sénèque a dû le consulter sur l'éducation de ses fils, et porter son choix sur des compatriotes.

(5) [Pomponius] Mariilius. Sénèque le Père cite comme son maître un certain Marullus ou MariUius : cum condiscipnli esseniits apud MaruUum rhetoremiConir.,]. I.praef., 22). Suétone (De gyammat.,22] parle de M. Pomponius Marcellus. C'est sur la foi de ce nom que l'auteur le rallache à la famille de Pomponius Mêla, l'espagnol.

(6) SuET., De ijrammat., 20 : C. Iulius Hijginus, Augusti libertus, natione Hispanus {noiinulli Alexandrinum pntant...) ...qnem propter a}ifiquitalis notitiain Folijhistorem multi, quidam Historiamvocahant.

(7) HiBR. , C/<ro»., an. 741; SoET., Derhet., 7. L. (^estius Plus (ou Gaestius Smyrnaeus) est souvent mentionné dans les (euvres de Sénèque le Père.

rius Seneca pi-ouectus est. Nam cuiu Marullus de slirpe Poniponii Melae Gingenteratani progonitiis coniniunium studioruiit gratia Socionis philosophi Alexandrini domuiu frequentaret ('), inhaesit stoïcae sectae Seneca; sed iam utroque praeceptore discipuli eaiii in simultates perue<he>nle, ad Athenodorum Tliarsensemf'^', eiusdom philosophiae professorem, transiit. Sed post paulo cum hic Asiam repeteret,ad Socionem suum reuersus ab eius latere quoad profecit nunquani discessit (3). Interea Claranuin W qui et ipse optimus uir et iuriyconsultissimus euasit condiscipuluni habuit.

Df. vxore et rxilio.

Gapvt ovintvm.

Vxorem duxit Pompeiam Paulinam 'a)^ ex qua filius susceptus cmn apud matrem Albinam educaretur, peste correptus extinctusqiie est et pariter matri nunciatuni L. Senecam,pueri patrem^ t'ilium. suum, eadem contagione raptum ; quam ob rem misera mater uiuentem luxit (6). Habuit et filiam, quam eidem exul comniendat (7), Exulauit uero sub Claudio iam magni nominis et notae eruditionis, sed Agrippina ut incestae nuptiae suae

C'était un ennemi de Cicéron. Cf. H. Bornecque, Les déclamations et les déclainateurs d'après Séiièque le Père. Lille, 1902, in-S", pp. 160-162. Asinius Gallus, fils de Pollion (?) : orateur et homme de lettres; mis à mort sur Tordre de Tibère. Ni l'un ni l'autre n'ont été les maîtres de Sénéque.

(1) Sotion. Cf, Se.v., Episf. 49 et 108. — Hieron., Chron., an. 765-766 : Sotio philosophus Alexandriiins, praeceptor Seiiecae, clariis habefur.

(2) Athénodore, philosophe stoïcien, ami d'Auguste, est cité par Sénèque dans le De tranqn. aiiinii (^, 1-8; 4, l ; 7, 2.) et dans une lettre (10, 5). Il n'a jamais été son maître.

(3) L'auteur exagère la part prise par Sotion <à l'instruction de Sénèque et néglige celle d"Attale et de Fabianus.

(4) Sén., Epist. 66, 1-4. Il y fait l'éloge de son condiscipulun Chtranus.

(5) On n'admet plus aujourd'hui que Sénèque ait épousé Pauline dès avant son exil. Juste Lipse a démontré que S. avait été marié deux fois.

(6) Cons. ad. Helv., 2, 5 : Intra vlcef^imum diem, quam ftliain meum in inatxibuset inosculistuis mortutit» fuiiaveras.raptiunme atidisti: hoc adlmc defuerat tibi. Ingère vivos. Paulus Pompilius a interprété ce passage de façon abusive. Helvia, à laquelle on annonçait que son fils lui était enlevé, n'a pas cru qu'il était mort... Les mots litgere vivos sont une figure et rien de plus,

(7) Ibid., 18, 7. Il s'agit de Novatilla, que l'on peut croire la fille de Novatus

l'iiiii Claudio patruo et ut alla niulta huic coninncta scelera aliquo beneficio tegerentur, ueniam exilii, nec minus eidem praetu ram urbanam impetrauit publicam laetitiam rata ob eius studiorum claritudinem. simul ut Neronis filii pueritiatali magistro adolesceret et ut consiliis eiusdem ad tyrannidem uieretur (1); quod contra euenit, Xenophon medicus (2) in eo quod a Seneca poscere non ausa est in Glaudium adminieulo fuit, Potuit tamen lulia Agrippina aliquando hoc a Seneca sperare, quia is fidus in eam recentibus et tain conspicuis beneficiis et infensus Claudio dolore iniuriae credebatur.Iniuria aut <em ;. fuit quod nuUo coniiictus crimine sed de bonis omnibus sempor benemeritus exulare tamen inuidiae gratia iussus est. Exilii locus Corsica fuit, ul alter Seneca in Octauia aperit, cum ex persona Lucii sic loquitur :

Melius latebain procul ab inuidiae malis. Remotus inter Gorsici rupes maris (3).

Suum hoc exilinm qunle fuerit, sic ipse in consolalione ad matrem ostendit : Nullum, inquit, exilium inuenies in quo non aliquis cum causa moretur. Quid tam nuduni inueniri potest. quid tam abruplum undique quam hoc saxum? Quid ieiunius? Quid immansuetius? Quid horribilius? Quid intemperatius (4)?

De m. Annaeo Lvgano.

Capvt sextvm.

Sed paucis ante annis Melae fratri M. Annaeus Lucnnus nascitur ab aui materni C. Acilii Lucani nomine ita appellatus (5);

(1) Tacite, ^«H., 13,8.

(2) Ibid., 1?, 67. (Le médecin Xenophon passe pour avoir achevé Claude sur l'ordre d'Agrippine.)

(3) Aher Seneca désigne ici Sénèque le Tragique. Paulus Pompilius ne s'occupera que plus tard de l'attrihution des tragédies. Il dira nolpmment que VOctavie ne peut pas être de Sénèque lui-même. Les vers sont cités correctement (v. .381 et ;-.82).

(4) Co>i.<î. «(/ Hdr., 6, 5. Le texte entier porte : Qidd ad copim^ respicienti ieiunius? Quid ad homiiies i.? Quid ad ipsum loci sitiim horridiits? Quid ad caeli natnram iniemperantitis? — La leçon inUnrperatiits est donnée par plusieurs éditions anciennes.

(5) Ces précisions sont fournies par une vie de Lucain que l'on trouve à la suite des Adnotationes super Lucanui» et qui est, dans plusieurs mss., attribuée

nascifiu- autem suae familiae, ut Tacitus loquilur d), grande claritudinis adiitnicntuiu, tertio nonas noueiiibres, G. Caesare iterum et L Gaesiano consulibus (-). La* us est a pâtre Romam uix natus mensem oclauum, sed iani adultum Seneca Neronis aniicitiae insinua-f ui t (•^). Is antea Rhennio Palaenioni et AnnaeoGornuto operani dederat gratissimo conlubernio A.Persii et Saleii Bassi W. Eidem quaestura ut comiiiitteretur ante teinpus inipetrauit. lussit ludos face^^' re>; tuni Lucanus j^ladiatorium mnnus edidit et anno inseqnenle in sacerdotium auguratus asscitus est. Curauit etiam Seneca Pollarn Argentariam. Argentarii Poli! fiiiain, uxorem ut duceret. Ea doctissima pariter et pudicissinia uixit cuin Lucano, sed eo defuncto, Eunuchi cuiusdam amore suspecta : ad quod Martialis allusit. cum eam reginani appeliat (Ô) sumpto conuicio ex illo Terentiano :

à VaccR. Elle est reproduite en tête des éditions anciennes de Lucain, de même qu'un fragment de la vie de tiucain par Suétone. Paulus Pompiiius. ainsi qu'il l'aiinonc^ait dans sa préface, consacre à Lucain une importante partip de son peiil livre. Il a été tenté par l'abondance et la précision des sources — puis L'ucain était espagnol.

(1) Anii., 16, 17 : Idem [Mêla] Annaeum Lncanion genneraf, grande adiumentum claritudinis.

(2) Vacca. - 3 noveml)ie 39.

(3) L"auteur attribue gratuitement k l'influence de Sénèque la faveur (lont Lucain jouit très tôt dans les sphères officielles et la rapidité avec laquelle il parvint à la questure. — Vacca : Honore vixdtim aetaii débita dignus iiidicatus est. — Même remarque touchant sop mariage.

(♦) Ceci est induit d'un passage de la Vita Atilis Persi Flavide conimentario Probi Valerii sublata- Il y est dit : Staduit... Roniae apud gramniaticum Jieminiuiii Palaemonem{A)... Arnicas Jiabidt a prÎDia adtdescentia Caesium Basftiim poetam et Calpurnium Slaiuram... Cognovit per Cornutum etiam Ainiaeinn Liicanum aeqnaevum anditareiii Coruuti (5).

(5) Epigr., X. 64 (Ad Pollarn.) :

Contigeris regina meos si Polla lihellos,

Non tetrica nostras excipe fronte iocos.

IJle tiiits vafes, etc.

Comme l'indique Pompiiius, c'est le mot regin'i qui, employé dans le sens de

dites, nabilis, se retrouve dans le vers cité de Térence. (Enn., Act. L, se. II, v

87-88.) Il faut avouer que voilà de bien pauvres arguments. — Martial fait

d'autre part (VII, 21-23) allusion à la fidélité avec laquelle Polla célébrait

l'anniversaire de Lucain : Tu, Polla, maritum ! Saepe colas, et se sentiat ipse coli.

Seul, Sidoine Apollinaire laisse croire à un second mariage de Polla

Argentaria, mais c'est avec un autre poète. (Apollin. Sid., c. 23, 165.) Le même

parle de la collaboration de Polla et de Lucain. Œpist.. 2, 10, 6.)

Faidek 9

Eunuchum dixti uelle te Quia solae utuntar his reginae.

Eadem, tempore Domiliani, facta iani anus, lum cum paire florebat ; testinionio est Papinius in ea Syluaruni quae inscribitur Hercules Surrentinus, cum ait ad Herculeni : Et, si tibi poma supersunt Hesperidum, gremio uenerabilis ingère Poliae. Nam capit, et tantum non dedignatur honorem. Quod si dulce decus, uiridesque resunieret annos, Da ueniani Alcide, fors h?//c et pensa tulisses (0. Et de eadem alibi sic legitur apud eundem : Excludit uolumeit Genethliacum Lucani quod Polla Argentaria clarissima uxorum imputari sibi uoluit (2).

De magisterio Sknecae in Xerone.m.

Gafvt srptimvm.

At cum Domitius Nero aetatis anno undecimo a Claudio iam adoptatus esset, Senecae, tum senatori, in disciplinam traditus est G^'). Sed adeptus etiam Imperium, non adeo profecerat ex Senecae doctrina ut ex se concionari aut auderet aut posset; nam primus ex his qui eo usque rerum potiti fuerant aliéna facundia eguit, et a Seneca compositam laudationem in funere Glaudii, uix tamen septendecennis recitauit (4). Greditur illum a lectione priscorum auertiàse, ut in admiratione sui diutius teneret (5), his modo propositis quae ipse scripserat. Rettulit Seneca per quietem nocte eum antécédente diem quo Neronem erudiendum accepit, se sibi uisum C. Galigulae praecipere, et

(l) Stage, Silv., III, 1, v. 159-16-2. Le texte de Pompilius porte : fors hiiic... On trouve aussi : fors hic : fors liuic est une leqon d'un manusorif.

Pompilius conclut de ce texte que l'illustre veuve de Lucain habitait à Sorrente, chez son père Pollius, PoUii mei villa Surrentina, dit Stace dans la préface du livre II.

2) Silv., préf. du livre II. On a lu carissima et rarissinta. Le texte complet porte : ...uxorum, cum husc diem forte conscleremus, imputari...

(3) SuET., yero, T.

(4) Tacite, Anii.. 13, ?,.

(.i) SuET., yero, 52.

lideiii soinnio breiii focit, proilila iiigenii imiiuinitat('(i). Afranius Burrhus fere par apiul Neronein potenlia fuit, sed is militaribus in rébus, Seneca domesticis, et tanta quidem nioderatione ut cuiii Bui'i'huiii Nero praetectura amouere destinasset, tune opéra Seneeae dignalio eideni retenta sit praetoriarumque cohortium cura ; quod sane Fabius Rusticus Seneeae laudibus asscribit (^). Sed P. Suill/us eundein cuni t<anuC n ei infensus esset, quasi stuctiis inerlibus dedituni taxauil et iniperitiae suae iuuenes instituentem,corr«pisseque principum Romanaruni cubilia. Praetcrea quaerebat (|ua snpientia, (juibus philosoplioruni praeceptis, intra quatrienniuni regiae amicitiae ter niillies sestertium comparasset, Piomae testamenta el orbos uelut indagine caperet, Italiani et prouincias iuimenso faenore haurireti-). Haec Suillius. Ouidius Flauus ctunulalas nulla ipsius cupidilate diuitias testatus est, sed magna unius fortunae faelicitateH). Hic ille est Ouidius qui Caesoniuni Maximum imitatus est : nam ita Gaesonium hune Ouidius exulem ex Aphricae praefectura sequutus est, semperque ueneratus reuerito nunquam Nerone, utidein Maximus Senecam paulo ante exulem in Corsicam sequutus fuerat. Meminit amicitiae V^alerius AJartialis in his uersibus;

Facundi Seneeae potens amicus,

Caro proximus, aut prior Sereno,

Hic est Maximus ille quem fréquent!

Félix littera pagina salutat (5).

De vineto et potentia Sknegac.

Capvt octavvm.

Vinetum liabuit Seneca in agro Nomentano cuius singula iugera, ut Columella notauit (6), culleos octonos reddidisse ple-

(1) SuET., Nero, 7: Feriint, Serifcam /D'oxima nocte visuni sibi per qiiieteni (\ Caesari praecipere, et fidein soinnio Nero breci fccit, prodita immanitati' natiirae i/uibns primuin potitit experimcittis.

(2) Tacitk, Ann., 13, 2 et 13, "20.

(3) Ibid.. 18,42.

(4) Mart., Epigr., VII, 44; I. 105. Q. Ovidius était àNomenlum le voisin de Sénèque et de Martial (cf. VII, 93; IX, 98; XIII, 119). Il y possédait une vigne. Pompilius en déduit que Sénèque ne pouvait encourir aucun reproche du fait d'avoir, lui aussi, possédé une vigne, et d'avoir vu celle-ci augmenter d& valeur.

(5) Mart.. Epigr., VII, 45.

(6) Dere nist.,3,3.

riimque compertum est Ici prius fuerat Rhennii Palaemonis eiiiptum ab Acilio Slhenelio. Est aiiteni Seneca tanto eius aiiiore captus ut non puduerit quadiiiplicato fere intra decimum cui-ae annum emere (D. Fait iiero hic ager deciniilapidis ab urbe dinerticulo cum uilla, quo cuni aliquando febricitaret secessii praeter sentenliam medici et conualuit (2). Denique tantum Seneca apud Neronem aliquando potuit, ut cum uxorem atque sororem occidisset ob Poppeae coniugium, Othoni tamen quia Seneca amico utebatur pepercerit. Is enim M. Syluius Otho, qui postea imperauit, Poppeam specie nuptiaruni sibi commissam non modo non intactam seruauit. sed ipsum eliani Neronem exclusit pro foribus astantem, et frustra misceniem preces et minas ac depositum reposcentom. Qunre procuranle Seneca, cum aliter eius uitae succurri non posset, quaestorius et sub specie legati (kesaris in Lusitania cxulare iussus est (3). Sub haec tempora Trebellio Maximo et eodem Seneca consulibus, eiusdem nostri Senecae suasu tune consulis, utilissimuni illud senatusconsultum quod a priore collega nomen accepit Treballianum exercer! cepit perduratque in hanc diem ubicumque leges Romanae seruaniui-. Octauo kalendas septembres cautum est ut actiones quae iuie ciuili uel praetorio haeredi in haeredemue competerent ei in eumue darentur cui ex fideicommisso restituta haereditas foret Huius rei mentio est in institutionibus de fideicommissnriis liaeredifafibus (0 Quare refutandum est quod Ansonius in Actione (iratiarum ad Gratianam Gaesarem tradit Senecam usqiie ad consulatnin pronectuni non fuisse (ô).

a) Plixf, Tiist. nat., H, 4.

(2) Sen., Epist. 104, I.

(3) Celte anecdote scandaleuse est tirée de Suétone {Olho, 3).. C'est Plutarque qui nous apprend qu'Othon était protégé par Sénèque. (Plut., Vie de. Galba, c. 20.)

(i) Institut., 1. IF, t. XXni : De fidei coniinissariis lierediUitihu^, et Dif/pst., I. XXXV'I, t. I, l : Factmn est enim ftenatuf: comiultiim tetnporihiis Neronis, octavo cahndcis septembres, Annaeo Seneca ri Trebellio Marimo consulibus. — Sur le consulat de Sénèque, cf. R. Waltz, 17e de Sénèque, p. 234, n.

(5) AusoNK, Gratiar. act. in Grutian. inipsr., VII, 31 : Dives Seneca, nec tidncn consul...

Dk odio Aghii'I'inae Avgvstak cdNiiîA Sknk.cam. Capvt nonvm.

At, Senecae smniiius liic lionos imillis imiidiain pt'perit. Agrippina qiin(|ue irata Neroni filio et liis uerbis usa est : An in castris (ierinanici filia audiii non poterit ? An dehilis potius Bunluis et exiil Seneca trunca seilieet manu et professoiia lingua generis; luiiiiaiii re^iiiieii expostulantes (1). Vbi obiicitur al) ardente faemiiia Senecae exilium et praelerea reiuni agendaruni inscilia aut iiupotentia. Consimile est illud Suilli cuni dixit eun> stu(tiis inertibus deditum (2». Auxit Agrippinae odiuni in Senecaui res eliam notatu dignissima. Retinendae eani potentiae ardor impulit ut saepe in nieridie Neroni filio epulis et uino incalescenii se incesto paratnin otferret. Tuni Seneca a quadam liberta noinine Acte contra nequissinias illecebras sul)sidiun"> petiit ut baec lanquam auxia de periculo pariler et fania Neroni det'erret {'■'•) gloriante Agrfppina uulgatum esse incestum, nec legiones passuras tam pudendae infaniiae labe respersiprincipis iniperium, proinde faerninain tam petulantein tllius a se repelleret. Et hic Acte astus cupituni Agrippinae disiecit, mteliectaque re, profanae faeminae Seneca odiis iactatus est. Sed cuni paulo post mors Burrhi Senecae potenliam fregipset(^). quamuis extincta iam Agrippina. Offonius Tigellinus et Faenius Kutîus uariis adorti sunt criminationibus, tan([uam ingentes opes iure et iniuria uel supra priuafum niodum augeret; quodque studia iuuenum in se conuerteret, nec borum modo uerum et reliquorum hominum; quod bortorum uillarumque magnificentia quasi principem supergrederetur; quod eloquentiae laude nimios sibi honores asscisceret et quod carmina saepius factitnret postquain in eorum amorem Nero incidisset: quod oblectamenlis principum iniquum esset palam detrahere, aut uiribus eius et agilitati quotiens aurigaretur aut uoci quotiens caneret illudere; quod nihil esset in re p<'ublica> claruni quod ab eopeli non pos-

(1) Tacite, Aiin., U, \4.

(2) Ibid., l?., 42.

(3) rbid., 14, ■?. Gf. Ibid.. Uî. 12 eL 1:-!. — Suétone se fait réclio d'autres iuipulationi=. (Nero, 28.)

(4) Tacite, Aidi., 14, 52. Toutes les accusations dont S. était l'objet y sont relatées.

set; quod uirtutes onines quae principeni décent in se reperiri lideret; certe Neronis pueritiani iam finitani, ipsnni iam debere niagistratum exuere; Neronem salis amplis doctoribiis instrui maioribiis suis. Q^nbus obiectis, delecto tempore, ac potius quia Gaesarem abalienatum experiebatur, capto, Seneca ad Neronem ita uerba fecit.

OnATio Senecae ad Neronem (0.

Capvt decimvm

Vterque Gaesar iam ad summum quadam animorum contentione deuenimus : tu quidem liberalissimi principis alque gratissimi impleuisti mensuram ; ego quantum ex magnis arhieis quempiam a principe deceat accepi. Ouartus decimus hic annus agitur quo te obseruare iussus sum. lussit autem quae tum utrique poterat et cum de te spes soJa lucesceret imperares. Interea quantum opum atque honorum mihi accesserit dictu difficile est : felicitati meae sola tortassis iam deest eius moderalio. Illud ad gloriam praecipuum duco quod iuuentae tuae rudimentis ut praeessem me unum eligi mihi contigit, et inde gratissimus semper apud te fui, et tantum mihi pecuniae dedisti ut saepe mecum sic loquar : Vbi est, Seneca. tuus ille animus paucis minimisque contentus ? Egone eques ex prouincia egregiis annumeror proceribus quiritum ? Sustinet uersari inter nobiles et longa iura praeferentes nouitas mea? Amplissima suburbana, agrorum tanta spatia, tam alta faenora mihi seruiunt. Id solum me tuetur, Gaesar, certe tuis me muneribus obniti non decuit, ne beneficium dedignari, aut tibi forsa)! apud me deponenti nolle officium praestare uiderer. Sed modus iam utrimque habendus est: tibi dandi atque conferendi, mihi quoque petendi accipiendique; uelut qui ponderi iam est impar, si plura aggerantur, sufferre diffitetur; inuidia, ut omnia mortalia, infra tuam magnitudinem iacel; me uero uereor ne iam exponat. Quare mihi succurrendum est. Ego. Gaesar, iamdudum aeque fessus ac miles aut uiator adminiculum oro. Iter enim uitae seni leuissimam quamque curam grauissimam reddit. Fortunis mais iam non sufficio : in quem exonerem quaero. lube

(I) Tacite, Aidi., 14, 5'î-54.

opes por pi'ocuratores tuos ndniinisfrari. Codant tibi quorum fulgore pei'sliingor. Quota poitio studiuin (juielis a paupertate uindicabit: (|uod otii praediis seponebatur, id omne ad animuin reuocabinius. Mea familia eademque facta tua libi tuoque noniine excolet : mibi uero seni ut quondam C. Maecenati atauus tuus Augustus: in urbe aut in aliquo Italiae angulo. uel forte commodius in prouincia. ul idem M. Agrippae Mili lenis, esse in olio perniitte. Nenipe dédisse ei quem amas demum uacationeni et boc quoque in gloriam cedet tuam. lidem amici ataui tui eximia praemia sed pro raaximis ut nosti laboribus acceperunt ; at ego uibil aliud munificenliae tuae adhibere' potui^ quani studia quorum pergrande pietium est nominis mei claritudo. lam tibi (diis giatias) est lobur, est aetas, est experientia regendi per tôt annos exercitata : possumus sine rubore seniores amici quietem reposcere. Sit satis licuisse ad summa prouehere eum qui permodica tolerasset. Malus mihi benefîcium exequi non poteris, Caesar, quam fluctuantem longa tempestate tandem in portum coniicere. Id tuorum erga me meritoiMim optatissimus erit cumubis atque insignis.

Responuet Nero C).

Capvt vndegimvm.

Ad haee Nero nihil mutata fronte aut oculis. sed blandiore ■quam unquam antea ore : Quod meditatae, inquil, orationi tuae respondere uel ex tempore possim, id imprimis, Seneca, tui muneris habeo cuius usu beneficii ne momento quidem deseror ; perpetuum me comitatur adminiculum immortale. Maecenas et Agrippa permissu aui mei Caesaris Augusti post labores et accepta praemia tandem otium usurparunt. sed neuter datis opibus unquam exutus est. Eas beilo et periculis meruerant, quia et illa Octauii tempora bis maHs obtenta fuere. Nec mihi^ certo scio, Seneca, tu defuisses si meam quoque iuuentam, ut illius, in bellis uersari opportuisset. Verum quod tempus resque ipsa poscebant, praeceplis, consilio, ratione, prius pueritiam, mox adolescentiam, deinde iuuentam erexisti, firmasti, fouisti. Bénéficia tua apud me, Seneca, aeterna erunt, quae uero a me accepisti fluxa et uariis obnoxia casibus. Tu licet gratissimus ut

(1) Tacite, Ann., tJ, 55-56.

multa numeres tamen plaeriqae nequaquam cuni eriirlitioneluin caeteris uirtutibus tibi pares plura possederunt. Pudet non tibi tanfum liberalitatem meani adhuc contulisse quantum suani L. Volusino parsimoniam nouimus parasse Pudet me recensere libertines homines qui te multo fortunatiores notantur, cuni tu in mecaritatepraecipuusnondum omnes opibuspraestas.Sed adhuc haud omnino confeclus es; uiridis etiam tibi senectus ualet. Nec mihi suprema imperii teruntur spatia.Tentabo uolentibus diisan mealiberalitas explere possit in te quod cupit. Glaudius amicum suumL.Vitelliumequitem,cuiusfraterO< uintus> senatu auctore Tiberio motus est, ad tertium usque consulatum censuramque proiiexit, curam quoque imperii aliquando gerere iussit. Hoc incendor e> emplo, mi Seneca. Vitellius is Atthabanum ut nosti Parthorum regem ad signa metu nostri exercitus adoranda tantum exciuit. quod opus unius pêne diei fuit. Tu uero quattuordecim annorum labores in me contulisti, nullo nisi tuarum adiufus suffragio uirtutum. Raque nunc non tua moderatio si ultro donata reddideris, non a me data quies, si alumnum tuum et principem reliqueris, sed quod meum non est auarilia et crudelitatis metus in ore hominum uersabitur. Quin fateri libet quod uerum est. Quis si me destituas iunentae meae subsidio erit? Quis si quando labar aut inclinem, eriget et constituet? Quis ornatum robur impensius reget? Augustus cum amicis quietem dédit ea erat aetate ut ipse tueri data posset. Denique, Seneca, sapienti indecorum fuerit, unde oriatur amico int'amia et nominis labes, inde sibi gloriam cupere. Verumenimuero te^tor touem et quosque huius urbis atque imperii auctores deos frustra me Senecae suspectum esse, meque ipsum perituruni potius, quam tibi quicquam aut facultatum aut dignitatis adempturum.

Dk veneno parato kt dk

gonivratione plsoniana.

Gapvt dvodecimvm.

His dictis addidit oscula et amplexus blandissiniasque facetias ut tum natura, tum consuetudino, ad odia dissimulanda alfabre instructus erat. Et Seneca, qualis onmium qui cum principibus loquuntur finis esse solet, reuerendissime gratias egit. Verum

non minus instituta uilae priori.-; mutât, rf.rus per urbem (juasi Lialotudine infesta aut sludiis attineretur (l). Xiliilo minus post aliquot annos clanculum eins mors attentata est; nam cum per Achaïain et xVsiain non doua tanlum sed et ipsa numirum simulacra passim râpèrent ur, missis in eas prouincias Atto el Secundo dicto Garinate (2), ille libertus cuique sceleri promptissimns, hic et super rapacitatom philosophum simulabat, modo rlietor exigua stipe Athenis; t'erebatur Seneca intérim ut iniiidiam sacrilegiorum a se auerteret ionginquo rure secessisse et ita omne odium in Xeronem conuortebatur ; quod Nero aegerrime terebat. Tradunt ei uenenum per iibertum ipsius uocabulo Gleonicum paratum fuisse uitatumque a Seneca eiusdem liberti proditione, alii propria formidine existimarunt : poma quidem quibus eum ueneno tollere destinaranl reliquit, cum iis tolerare sitim soleret et pro his profluenle aqua aeslum aliquot dies sedauit. Gonflictauerat et aduersus infamiani, cum paulo post occisam matrem, Nero litteras ad Senatum misisset calumniis plenas et fastidio in xVgrippinarn, et Seneca aduerso iunioro erat quasi quod oratione tali confessiones Neronis scripsissct (3). -Mox Romanus secret/s Senecam apud Neronem calumniis exagitauit ut G. Pisonis socium (•*). Sed idem ualidius a Seneca eodem crimine agitatus est. Quamobrem Pisoni timor et orta insidiarum in Neronem magna moles, quae multos menses suppressa, demum in coniurationem erumpens, Senecae ultimum fatum attulit. nullo tamen comperto manifesto crimine. Ea détecta Antonius Natalis ne minas quidem ferens, nedum tormenla, principes coniurationis in tyrannum Pisonem et Senecam fassus est, crédit ur ut Neronis gratiam sibi conciliaret . Nero enim, Senecae infensus, onmes ad eum opprimendum artesconquirebat. Quando ergo uenenum processit nihil, ferro vrassatus est(ô) Itaque primum Natalem eundem ad Senecam misit et solum quasi uiseret aegrotum et pariter conquereretur quare Pisonem aditu proliibuisset et quod multo praestitisset.si solitam

(1) Tacite, Aidi., 14,56.

(2) Ibid., 15, 45. Acratus et Stcnudiis Carrinas.

(3) Ibid., 14, 11. — Tacite dit: adverso riimore.

(4) Ibid., 14, 65.

(5) Ibid.. 15, 00.

Faider

amicitiam et familiaritatem seriiasset. Seneca ad haec anceps respondit lautuos sermones et colloquia neutri conducere, caeterum salutem suam Pisonis inniti incolumitate. Referente haec Natale, mittitur eo G. Siluanus, praetoriae cohortis tribunus et ut se missum a Xerone non dissimularet, sciscitatum quidem anNatalis dicta suaque responsa Seneca agnosceiet.

De morte Senecae (U.

GaPVT TERTIViM DEGIMVM.

Eo die Seneca incertum forte an rerum gnarus ex Campania i-euersus ad quartum lapidem in rure suburbano substiteiat. Illuc Sylnanus propinqua uespera peruenit, niilitum corona uillam saepsit.Epulabatur senex; aderant uxor Paulina et amici duo. Mandata Gaesaris audit; respondet missum ad se Natalem quaestumque nomine Pisonis et se ualetudinem et quietem excusasse. Adiecit non esse sibi promptum in adulât iones ingenium. Pveuersum tribunum interrogat Nero an Seneca uolnntariara mortem pararet. Respondet depraehensa in eo nulla pauoris signa. Aderant Poppea Sabina et Tigellinus et uxor, hic intimus consiliarius principis. Horum impulsu regredi tribunum Nero mortemque indicere iubet. Scripsit Fabius Rusticus non rediisse eodemitinere sed deflexisse ad Faenium praefectum exposuisseque mandata Gaesaris ; tum interrogasse an obtemperaret monitumque ab eo ut Caesari pareret, fatali omnium ignauia atque socordia. Is quidem Syluanus inter coniuratos erat fouebatque et eorum scelera augebat in (]uorum ulctionem consenserat. Voci tamen et aspect ui pepercit : Verannium quidem unum ex centurionibus intromisit quinecessitatem ullimam imperaret Tum Seneca nullum prae se ferens terrorem testamenti tabulas poposcit. Inhibuil centurio, et ille : Quando inquit, aniici, uestris gratiam reterre meritis prohibeor, quod unum iam et tamen pulcherrimum habeo exemplum et imaginem habebilis uitae meae, cuius si memores eritis bonarum artium et famam tam constantis amicitiae estis laturi. Et pariter lachrymas cohercens interrogabat cur obliuioni mandauissent

(I) L'auleur suit le récit de Tacite (Ànn., 15, 60-64). Il v ajoute seulement un détail.

praecepta sapientium? Vbi lot aiiiios conlia iinpetus t'oitunae praenieditala r<rali>o? Adiecit eliam ciii niortaliuin Neronis crudolitas esset ignota et quod post inatrcni, uxoiciii et IVatreiii sLiblatos, educatoris praeceptoris(|ue uita reslaiet. Exisliinatur Nero, si pc'raese >ntem habuisset, facile ad misericoidiaiu flecti potiiisse et ipsum non continuo despeiasse. Nani tribunocum is tum prinuim iionisset ab eo discedente, notissimos eos uersus prononciasse fertnr :

èXTTÎbeç èv luuoîaiv, àvéXiriaToi bè Oavôvrtç. XiJu Zeùç aWoKU uèv TiéXei aï9pioç, dWoKu b'ùei.

Hoc est: Sperant qui uiuunt Desperati morientes. lupiter est sLidiis quandoque est lupiter udus C).

Denique instante centurione, iani secuius mortis uxorem amplectitur, et aliquid contra p<raese>ntem formidineni nieditatus rogat uxorem temperet dolori. Illa contra destinatam sibi quoque mortem asseuerat spiculatorenique exposcit. Ad haec Seneca : Vifae, inquit. delinimenta nionstraueram tibi. uxor; tu contra mortis decus mauis. Atque ita uno eodem ictu caesim deducto brachia exsoluunt. Consensit uxori Seneca ne uiduam sibi unice dilectam iniuriis expositam relinqueret, sed cum senile corpus lenla sanguini efïugia praeberet, crurum quoque et poplitum uenas abrumpit et ne sue conspeclu uxoris animum infringeret atque ipse ne uidendo eius tormenta ad impatientiam dilaberetur, suadet in aiiud cubiculum abscèdere. Xero mortem uxori inhibet et ita blandi mentis uitae euicta adiecit sibi paucos postea annos. laudabili in maritum memoria et ore ac inembris in eum pallorem aibentibus ut ostentui esset magnam partem spiritus cum sanguine fuisse egestam. liiterea fessus lentiludine mortis, Seneca Statium Annaeum amicum et arte medicinae probatum orat, ut prouisum pridem uenenum qiiali olim publico iudicio rei Atheniensium extinguebantur promeret. td quidem ut reor Socraticum poculum fuit. Allatum confecius senex hausit impigre, frustra tamen frigidus iani et clauso corpore aduersus uim ueneni. Postremum stagnum aquae calidae ingressus proxiinos seruorum respersit bac emissa uoce : Liquorem bunc libamus loui bberaiori. Quod paulo post

(1) Les vers sont de Tliéocrile, IV, 42-48.

Thraseas Petus aemnlatus est(0. Nam et ipse mox damnatus, solutis iienis in cubiculum et prop[r]ius uocato quaesto)-e inquit : Libamus loui liberatori. Specla, iuuenis,et omen quidem dii prohibearit ! caetera in ea tempora natus es quibus firrnare animiim exetnplis constantibus expédiât, Sed inde Seneca balneo illatus et exaniniatiis uapore, sine iillo crematurfuneris solemni. lia codicillis praescripserat cum etiam f um praedines supremis consuleret.

De (loNSTANTiA L. Senecae.

Gapvt qvahtvm decimvm.

luuenalis in décima salyiarnm diuitias peperisse nioitcni Senecae iesfatur apertissime cum inquit : Gensus iussu Neroriis clausit Longinum et latos Senecae praediuitis hoitos (2). Animi constantia semper ingens luit et quod saepe dictilaie solebat quod ex oratione Demosthenis Epitaphio est : "Eaii Yàp, effTiv àTxàa\-\ç dpeTfjç otpXH M^v crûvecTiç Trépaç bè àvbpia. Vniuersae quidem uirtutis consullatin est princifiinin. finis uero constantia (3).

Pfoxime accedit illum Salustianum : Prius consulte, deinde mature facto opus est 4). Id omne semper Seneca constantissime executus est, nam Syluano ad se iiigresso praefatus est non esse ingenii sui cuique adulari; id uero nulli notius quam Neroni, si quidem is saepius Senecae libertatem quam seruilitatem expertus esset. Nouissimo quoque tormento animi integer suppeditante eloquentia aduocatis scriptoribus plerarpie edidit in quibus epitaphium circumfertur taie:

Cura, labor, merilum, sumpti pro munere honores,

Ite, alias post bas solicitate animas !

Me procul a uobis deus euocat : illicet actis

Rébus terrenis hospila terra uale !

Corpus auara tamen solemnibus accipe saxis,

Namque animam caelo reddimus, ossa tibi (5).

(l) Tacite, Auh.. 16, 35.

(l) JuvÉN., Sat. 10, V. 13 à 17, |iassim.

(3) Démosth., 'EîTirarp., c-. I".. {13',)4). —

(4) Sai.lu.ste, Catil., I, G.

(6) L'exemplaire de Paris porte en marge la noie manuscrite : Epitaphium Senecae. On voit que Paulus Pompilius en rejetait déjà l'aulhenlicilc. Au vers 2. on doit lire ; pofit Itar...

Ego hoc caniien inagis ab ([uorfue alio .sciipluni fuisse arbilror (juani a Seneca; tamen iiulgo nomine eius conslantissiiiiolegiliir. Fuit autem honesta comitateC) praeditiis et uita continenlissiiuLis(2), soiniii iiiniqiie parcissimi, ut de se ad Luciliuni scribit in epistola octogesinia quarta (-0 numéro earum quae extant : multae enini interciderunt et ita codices niutilati leguntnr. Loquitur iliic de senoctiite sua, ubi etiani Valerii cuiusdani pueri sui meminit. his uerbis : Progyninasios uieos si quaeris. unus luilii siifTicit Valerius ut scis niihi aniabilis. Sed mutabilur: iani ali(|uein teneriorem quaero; hic quidem ait nos eandem crisim habere: quia utrique dentés cadunt (-i). Delectabatur hoc puero, uel potius infante senex ob ainabiles kisus. Amauit ex omnibus maxime Lucanum, frati-i- llHum, de quo eliam tum tenerae aetatis ita locutus est : Non minus pueritiam quani infantiam suam me mirari cogit Liicanus meus si quidem infant i apes melitotrophae fueiunt. ut hoc non tantum Hosiodo Deinosthenique contigisse fabularemur ; at nunc et blandus et prudens, et lasciuus et pulcher apprimeque uerecundus est et pudicus supra annos mihi uidetur i-^). SodaHtatem tenuit coniunctissimam cum M. Portio Latrone, rheiore egregio, a prima pueritia usque ad extremum eius uitae finem. Sub Marullo quidem uterque studiis protecit(6), Metronatem philosophum, cum in secessu Neapolitano esset. audiuit(7i, senex juniorem:

(1) C'est la propre expression de Tacite {Ami., 13, 2).

(2) HiERON., De script. eccL, c. 12.

(3) 83 des éditions modernes.

(4) Ep. 8'i, 4. Voici le texte de l'édition 0. Hense (1914); Fruy/jiniiastas DiP.os quaeris? Hiiius mihi siifficil PJiarius puer, at sois, aniabilis, sfd mntabitur; iain aliquem teneriorem quaero, hic quidem ait nos eandem crisin habere, quia utrique dentés cadunt. — Le mot prof/j/innastas est une correction sûre, admise depuis Muret. Le nom de l'enfant a été altéré dans les manuscrits. Un seul a Phariiis, qui est accejjtahle. Erasme proposait £"«>■/;(»;». C'était encore la leçon de Haase.

(■) Ce passage ne se trouve pas dans les œuvres de Sénèque. — L'histoire des abeilles qui entourent le beiceau de l'enfant se retrouve dans la Vie de Lucaiii par Vaccau - Le mot melitotrophae ne se trouve pas dans les lexique'^.

(tj) Sénèque est ici confondu avec son père. Cf. Contr., \, praef., où le vieux Sénèque parle de sa liaison avec Porcius Latro.

(7) Sk.v., Kp.m, 1-4. La mortde Metronax est mentionnée au début de IV;?.!):-?

ubi documento fuit seni quocfue discenduin esse uel a iuuene, et, quod uulgo fertur, probauit: praestat discentem niori quam stultum uiuere. Delectabatur Seneca uisere rhetoras et alios alia percunctari (0 et cum id saepe faceret incidit in scholani Testii. Is sibi tantum tribuebat ut orationes suas orationibus Ciceronis praeferret et acrimonia qiiadam agendi aiiditorio perfrequenti utebatur. Solebat ex consuetudine dicere: Si Thrax essem, Fusius essem ; si pantomimus esseni, Batyllus; si equus, Melisson. Ad quae Seneca subridens : Si cloaca esses, magna esses, inqiiitl^). Ad quod allusisse uidetur Martialiseo uersu :

Non est Testius ille, sed caballus (3), quia Testius dixit : Si equus esseni, Melisson essem. Ingenio fujt facili et copioso, sludiique pbu-imi et multae rerum cognitionis. Astrologiae admodum peritus. Memoria non modo acri sed etiam mira, nam duo millia nominum, item ducentos uersus eo quo audiuerat uel conuerso a fine ad initium ordine statini se recitasse dicit (4). Velox ad complectenda quae meminisse uellet, nec minus tenax, quod rarissimis accidit, ad continenda quae acceperat, praecipue uiridiore aetate. Ânnis uero grauioribus diffîcultate spirandi laborauit, assignato morbo quod suspirium ipse graeci disponeam appellant (^). Obiit autem principatus Neronis anno undecimo et, ut uolunt, biennio anle martyrium Apostolorum Pétri et Pauli (6), anno aetatis prope sexagesimo octauo 0).

(1) Il s'agit naturellement du père.

(2) C'est une anecdote rapportée par le père : Contr., 1. \\\,epitom.,praef. Ce n'est pas Sénèque, mais Gassius Severus qui a répondu au rhéteur Testius (Gestius).

(3) Epigr.. \. 14, v. 20.

(4) Il s'agit encore une fois du père. Contr., I, praef.

(5) Skn., Ep. 54, 1. Il dit précisément qu'il ne voit pas la nécessité d'employer un mot grec. Ge mot est bûanvoia.

(6) IIlERON., 1. c.

(7) Paulus Pompilius se montre ici plus raisonnable que la plupart de ses contemporains, qui, nous l'avons vu, taisaient vivre Sénèque cent-quatorze ans et plus. Mais il est étrange que Paulus P., qui a vu clair dans la question de l'âge, ne se soit pas prononcé plus nettement sur l'attribution au père des œuvres déclamatoires. A quelques indices de ce genre, on peut constater qu'il avait lu trop légèrement les Controverse!^.

Dr 01)10 Nrhoms i\ M. Lvcanvm (l).

C^U'VT OVINTVM DKC.IMVM.

Fama fuit FI. Sobriiiin ciim centiirionibus occulto consilio neque ignorante Seneca destinauisse ut post occisuni opéra Pisonis Neroneni, Piso quoque interficeretur, queni principem constituerant, tradereturcfue iniperium Senecae, quasi insonti et ad iinperandum delecto claritudine uirtutum (2) Ad quae nidotnr luuenalis intendisse cuni ait :

[jibera si dentur populo sufifragia, quis tam Perditus ut dubitet Senecani praeferre Neroni (3).

Qua re intellecta Nero scrupulum aninio dempsil. Tutius ratus celeritateni rei maxime addidit Lucani odiuni, quem Gaesar exosus prostrauerat, quasi aemulum gloriae(4). Audiuerat enim graece et latine declamare solitum : sciuerat potentem in foro ex actione contra Octauium Sagittam (5), quem damnauit quod Pontiam confodisset. Haec enim in gratiam huius Octauii tum Tr. PI. et pollicentis se coniugem, uirum sustulit, mox rem proferre ac differre, uoluntatis paternae praetexto : re uera nundinabatiir et expeditiorem iam sibi maritum quaesierat. Sagitta ut animo satisfaceret tandem unicam noctem emercatus est, et intromissus cum unico liberto, ancillam imlnerat, Pontiam occidit et mox, ut tribunatu abiit, sententia patrum lege Gornelia de sicariis condemnatnr (6~>. Sed Neronem plus poeticae studium incendit : nam cum per GliniumRufïum Nioben se pronunciaturum pollicitusesset,pronunciauit in theatro Pompei in Gertamine Penteterico. Lucanus uero, nihil interponens, et ipse Orpheum récitât, et praelatus

(1) L'auteur utilise les sources déjà mentionnées de la vie de Lucain : Vacca et Suétone.

(2) Tacite, Anu., 15, 65.

(3) JuvÉN., -Srt^., 8, V. 211-12. Certains biograpiies modernes interprètent encore de cette façon les vers de Juvénal.

(4) Vacca, Suétone, Tacite {Ann. XY,i9) et Dion (62, 29) signalent celte jalousie de Néron à Tépfard de Lucain.

(•5) Vacca : Prosa oratione in O.ctaviniii Sagittam et pro eo. Il s'agissait d'un ■exercice littéraire.

(8) Tacite, Anu., 13, 44.

Neroni coronam a iudicibus accipit (0. Non tulit id Gaesar, ciiiiis ingeniuui faitnonhominum modosedartiuin qaoïjueprincipatum aindicare; prius conuiciis lacessiuit, niox foro et theatro interdixit (2). Guius etiam rei Papinius meminit in his phaleuticis : Ingratus Nero dulcibus theatris Et noster tibi praeferetur Orpheus (3).

Quas ob res Lucanus cum se praemi odio aniniaduerteret adhaesit coniuratis scripsitque tune eos clarissimos iiersus quibus aniinum suum ad libertatem pronuni detexit :

Gonsilio iussuque deum transibis in orbeni, Magne, tuam sunimusque feret tua busta sacerdos (4). Corpus enim Pompéii nisi extincta luli^oruni faniilia Rom^m transferri non poterat, Fertur ante recitationem Orphei quasi praeludium quoddam fecisse, multus in laudibus Neronis, quae omnia expérimenta ingenii sui appellabat (S) ; poUicitusque est se editurum paulo post très libros Pharsaliae, quos quales uidenius primos cum uxore emendauerat (6); reliquos septem, ut de se Ouidius dixit, emendaturus, si licuisset, erat 0). Giuilia bella semper detestatus est, ut in sexto de Saeua Gaesariano, maximi nominis milite :

Pronus ad omne nefas, ut ((ui nesciret in armis Quod magnum uirtus crimen ciuilibus esset(^).

(1) A première vue, toute celte histoire paraît fantaisiste. En réalité, Paulus Pompilius a aggloméré et coordonné les faits mentionnés dans les textes suivants : 1" Suétone, Nero, 21 (Premières récitations de Néron à Piome) : peracto pn'ncipio, Nioham se cantatHrum per Cliivium Rufum consulareiH pronuntiavit... 2" Vacc\ : Cerf aminé pentaeterico acto, in Pompei theatro laureis récitante Nerone < Litca>ii(s> fuerat <:ovonuiui<, et ex tempore Orphea scriptain in experimentnin ingenii ediâerat. On voit qu'ici, comme en quelques autres passages, les sources ont été utilisées avec une certaine légèreté. — Ajoutons que le texte de V'^acca est aujourd'hui corrigé coiriiue suit (éd. Hosius, p. 335; éd. Endt, p. 2.) : ...in Pompei theatro lai(dibiis recitatis in Seronein fuerat coronatns, etc.

(2) "Vacca. — Voir aussi Tacite, Ann., 15, 49.

(3) Stack, (S'//i'., II, KGenethliacon TAicani), v. 58-.59. On lit aus.si proferetnr.. .

(4) LucAiN, Phars., 8, v. 840-50. — On lit aussi urbem.

(5) Il s'agit des Laudes Neronis, au sujet desquelles la lumière n'est pas encore suffisamment faite.

(6) SiD. Apoi.lin., P^/>., Il, 10, G: >^aepe vers»ni... coinplerit Argentaria cnni lAicano.

(7) Vacca.

(8) PharK., 6, v. It7-148.

Hoc eodem teiiiporo Salunicilia odiderat et liicendiuu» Troianum Prianiique calaniilatem, siniiil Syluaiuin libros decem, et Medcain tragœdiam inchoauerat. Addiint opiisnoniine Catacosnion et Salatica.s fabulas decem et Hippamata prosa oratione et librum epistolaruin ex Ganipania, qui oinnes, eius scriptoris qui legit iudicio, non foslidiendi ; taies tanien ut BeUi ciuilis accessio uideantur (0. Singidis quideni annis uires suas in scribendo tentabat explorabatque adeo ut prapt'atioue qiiadani annos et erudilionem cuni V^irgilio ("oinparans dixerit : Ec((uantuni inihi restât ad Culiceni ? (jUiu tamen intelligi uellet se iam longe supergressuni (2). Tuni Athenas sludioruni gratia, adhortante etiani Seneca i^\ se contulit, seil post ali(|not mcnses renersus auersum Neronem experiebatur, quare indicta causa senatu abiit et patrem tune rusticanteni ut res suas coniponeret in urbeiu reuocat, profecturus niox in Hispaniani. Sed intcrea aduersus principem neque dictis neque factis temperauit. adeo quod cuni in lalrinis publicis quondani esset, crepitu (Miito, heniistichiuiii Neionis inagno consessorum assensu pronunciarit :

Sub terris tonuisse putes...

Nec carminé iiifainatorio contra Neronem abstinuit '4),

De morte m. Axnaei Lvc.ani (5).

c.aî'vt sextvm decimvm.

Détecta coniuratione, cuius pêne Lucanus signifer fuerat (fi), eius quoque caedes imperata est. Acilia. C. Acilii equitis Romani

(1) Vacca. On lit aujouivriiui (éd. Hosius, p. :^36) : ... Catachthonion... ...Ef}igr<im<Hata (conjecture adrnissihle au lieu Je Hippamata), prosa oratio)te in Octauiuin Saglttain et pro eo, de incendio urbis, epistolaruin ex Campania. — Le Genethlincon Lucani, Je Stace (Silv.,\h 7.) donne la chronologie de la plupart de ces œuvres jierdue*.

(2) Suétone (éd. Rolh, p. 299) : ... ni pruefatione quadam aetaton et initia sua cutii Virgilio coinpai'ans aasiis sit dicere : et quantum mihi restât ad Culieem? — Paulus Pompilius a interprété ce passage avec beaucoup de péaétration et de bon sen-^.On sait qu'il a donné lieu à des discussions.

(3) Suétone. L'intervention de .Sénèque est une simple supposition.

(4) Suétone.

(•5) Sources principales de ce chapilre : I^es deu.K vies (Suétone et Vacca) et Tacite. Ann., 16, c. 56, 57, 70 et 71. (<■)) Suétone.

et oratoris (cuius olim non médiocre nomen apud prouinciae proconsules fuit(l)) filia, Lucani mater, sine absolutione in supplicio dissimulata est (2). Nam Lucanus et L. Quintilianus et Tullius Senecio diu fateri renuere, sed promissa impunilate corrnpfi, Lucanus, ut puto. in gratiani Neronis parricidae, in primis matrem Aciliam, Quintilianus Clitium Gallum. Senecio Annaeum PoUionem, amicorum praecipuos nominauere (3). Atque intérim Nero recordatus Volusii Proculiindicio Epicharin teneri ratuscfue muliebrem animum imparom dolori tormentis dilacerari iubet. At illam non ignés, non uerbera peruicere quin obiecta pernegaret Postridie uero cum ad eosdem cruciatus retraheretur, gestamine sellae restricto indidit ceruicem et porporis connixa pondère tenuem iam spiritum expressit, clariore «xemplo iibertina mulier, cum équités Romani senatoresque intactis tormentis carissima suorum pignora proderent (4). Non omittebant Lucanus et Senecio passim conscios edere. Annaeum Senecam et C. Galpurnium Pisonem nominauerat priusNatalis. Ouam ob rem ei et Ceruario Proculo impunitas tradita est. Nouio Prisco per amicitiam Senecae et Annaeo Pollioni, infamatis magis quam coniunctis, data exilia (5). Caeso Laterano consule designato, Anitius Cerealis susti//dus est collega Nerone, cui ac diuo ut templum e uestigio pecunia publica érigèrent in senatu sententiam dixit. Quod cum audiuit Nero, auertens omen minabundus increpuit et sibi illudi conquestus est; obstitit autèm. quoniam is deorum honor principi non nisi cum decessit habebatur (^). At Lucanus codicillos ad patrem scripsit, ut is arbilrio suo emendaret. Postea largiter epulatus ad secandas uenas medicum acciuit (7) et cum extrema sibi frigescere intellexit, uersus pronunciasse fertur, (|uod in se buiusmodi morientis imaginem cerneret, eos ipse de milite ante fecerat, Tullo nomine, a ser-

(1) Vacca.

(2) Tacitk, a»»., 15, 71.

C^) Ibid., 15.56.

(') Tacite, 15,57.

(5) Ibid.. 15, 71.

(6) IbifJ.. 15, 74.

{7) Suétone.

— :HJ7 -

pente Haeinorrlioide piindo, in libro nono suae PharsaliaeU). Sanguis erant lacriinae ; quaëcnnque foramina nouit Hiimoi". ab his largiis nianat cruor ; ora redundant, Et patulae nares ; sudor rubet ; omnia plenis Menibra fluunt uenis; totum est pro ualnere corpus. Decessit autem pridie kalendas Mail. Silio Nerua et Atlico Vestino consulibus, quo etiam Seneca. qiioque idem Lucanus consul designatus cuni Plancio Laterano fucrat; anno aetatis septimo el-uicesimo nondnni finifo; sepnltus est in hortis suis, ubi talepotuit inscribi distichum (2") :

Gorduba me genuit, rapuit Nero: proelia scripsi Qaae gessere pares hinc socer inde gêner.

De ixgenio Lvcam Poetae et de morte

Gallionis et fato Melae.

Capvt septimvm decimvm.

Scriptor fuit uarius, copiosus, sublimis, concitatns et, ut Fabius Quintilianus censet, magis oratoribus quam poetis imitandus (3); sed et iudicio Petreii grammatici, hoc tantum Virgilio inferior quod sfylum aliquando frangere et mutare non potuit ; semper enim est idem; nec ullo unquam acore suauitatem nimis inotïensam respersit (4). Diuus quoque Augustinus in libro cuius index est De consensu Euangelistarum Lucanum declamatorem poetam appellat (ô). Silius Italiens quotannis sepulchrum Virgilii

(1) Tacite, Ahh.. 15, 70. Les vers cités (Phars., 9. v. 811-814) sont ceux auxquels renvoie un scholiaste (Daventriensis). Il faut avouer que le rapprochement n'est pas très frappant. Aussi a-t-on proposé d'autres passages de la Pharsale : 3, 635, 642-5; 4, 5G6-570 ; 7, 608 et suiv.

(■2) Lucain est mort le 30 avril 65. — L'épitaphe est postérieure On en trouvera le texte entier dans l'Anlh. lat. de Riese, no 668, et ailleurs. C'est sans doute un vers de Juvénal (Sat. VII, 79) : Coitenfns fania iaceat Lucanusin hortis, qui a autorisé Pompilius à ajouter les mots : SfpuUns est in hortis suis.

(3) QuiNï., Insf. orat.. X, 1, 90.

(t) Ce Petreius grammaticus est-il un certain Jo. Petreius Toletanus, qui a annoté entre autres les œuvres de Sénèque le Père? Son jugement sur Lucain, trop élogieux, est bien celui d'un compatriote.

(5) H"- AvGvsTis, De consensH evanff., I. 30 (46) : Lucanus magnus rorum in carminé declamator.

quasi sacrarium aliquot uisere solilusesKO : ita Papinius natalem Lucani religiosissime soleninique peruigilio persequebatiiiC-) et aetate nostra, Poniponius Laelus eiusdem res hoc carminé nobilitauit {"■) :

Betliis liabet natale soluni est Annaea propago De genilore Mêla dat mater Acilia terris Vix luna octogonos caelo profaecerat orbes Gum me Roma sui respersit Tibridis unda Seruatumqae foro traxit Phaebotpie dicauit Hinc syluae geminaeque taces reus inde Sagitta Orpheus ingrati stimulus liuorque tyranni Uum ciuile nefas aperit Pharsalia nostrae Inuidit famae Nero pro musaeque canentis Interrupit. opus gladio uenisque resectis Assertore sacres maculauit sanguine uultus. Lucani mortem sequuta est mors Gallionis. Hune enini pauidum et pro sua incolumitate supplicem increpuit Saluienus Glaemens in senatu, eliam coram Nerone, hostem et parricidam uocans; de/^mm in se manus conduit mortem eius in suani praesentiam différente Nerone (-•). Is ille Gallio ijui Tubii Octoni libros Antiphontis esse dicebat, (|uod in illis multum de suo inscriptum erat i5). Huic etiam obiectum quod in Faenii Pvuffi laudandis uerbis nimius fnerat. Addam ea ne huius etiam causa mortis ignoretur. Nero interrogauit Faenium cur sacra-

(1) Pline le Jeune, Epist., III, 7, 8; Martial, Epigr., XI, JS el 49.

(2) Stace, Genefhliacon Lucani. {Sili\, II, 7.)

(3) On voit par la citation de ces quelques vers que Pomponius Laetus est bien l'inspirateur de Pompilius.

( ) Sur l'attitude de Gallion après la mort de Sénèque, cf. Tacitf, Anti., 15, 73. — IIiERO.N., (li'après Suétone?) Chron., Ann. 817-818, dit: Gallio... propria se manu inferfecil.

(n) Il y a ici une contusion de personnes et de noms, compliquée d'une leçon défectueuse et peut-être d'une faute d'impressinn. Paulus Pompilius a confondu Gi Uion, frère de Sénèque, avec son père adoptif le rhéteur .Tunius Gallion, qui apparaît fréquemment dans les ControrersesA'.'ef^l de la IX" controverse qu'est extrait le jugement porté par le Rhéteur Gallion sur les œuvres de Junius Olho : EUidit quidem quatuor libres coloruni, quos belle Gallio noster AntipUontis libros vocabaf, tantum in illis soinniorum est. iContr. I. II, 1 (9), 33.) Or l'exemplaire de P»ome au lieu des mois de suo inscriptum porte i<ii> sopnlor<um> , qui est un texte corrompu.

menti obliliis ossef Oderam te, inquit, iibi incend/ariiis urbis, et histrio Poppeaeque aurigator et parricida es iiiatris (t), Gollaudatioluiiiis constantiae morfem Gallioni properauit.Pofuil et idem hic Gallio esse cjui, praeses Achaiae, Panliun Apostolnm liboriun esse iussit, cum circumcisi in euni conspirantes ad tiibuiial traxissent, ut in historia Euangelistae cernitur (2). Sed .Mêla ad tunutltinn reuersus, dnm exequi (|uae codicillis Lncanns niandauorat. duni rem lamiliarem quam a Caesare in dotem filiae L. Senecae impeirauerat diligentius colligere studet, a Fabio Pvomano, Lucani olim amicissimo, in iudicium irahitnr, ndnllerinas a fdio ad pairem scriptas iilteras Neroni tradit : (juibus iectis. pro parricida condeninalus et ipse uenas soluit, promp tissima eo tempore ad mortem nia. Codicillis in M. Ophonium Tigellinum et Clossutianum Capitonem, Tigellini generum, niagnam pecuniae uim, ut caetera manerent, conuertit. Tum addidit querelas se mori nullis supplicii causis. Iniquitas cxilii inliiasse eius opibus Neronem apertissinie ostendit {^) Sed iani de studiis Senecae lo(|uanuu'.

Dk ingkmo f.t F.nuDiTioxE L. Senecae Capvï decimvm octavvm

Seneca, ut dicam quod sentio, inter praecipuos oratores nunquam habitus est. Plus quidem gloriae lunius Gallio in horum facultate fuit assequutus, etsi is quoque tinnitibus orationis et florido génère djcendi fucato. meretricioque eloquutionis ornatn usus est (^), et quantum ille lenta et niniis graui dictione utebatur, tantuni hic concitata et ioculari lasciuiebat. Extitisse A Gellius (5) testatur qui eum dixerit uulgari et protrita fuisse oratione,

(1) Nouvelles confusions. Tacite, An»., 15, 67. C'est du tribun Subriuset non de Faenius que sont rapportées ces invectives. Ibiâ., H>, 12. Un certain L. Gallus, ami de Faenius, est à son tour condamné.

(2) Act. Apost., 18, 12. Cette identification est aujourd'hui admise, cf. SiixKQUK, Efiist. 104, 1, et une inscription de Delphes publiée par R. Brassag, Rev. Biblique, X, 36-55; 207-217.

(3) Tach-k, Ann., 16, 17.

(4) Cette critique du style et de l'éloquence de Gallion est extraite du Dialogue sur les orateurs, ch. 26.

(ô) Aulu-Gklle, N. a., Xlf, 2, I : Violente critique de Sénéque.

sententiis ineptum et leuem, eruditione plebeia. Quintilianus etiam de praeceplore suo taie facit iudiciumU). Datur uitio quod rerum pondéra minutissimis et puerilibus sententiis tïegerit et his dulcibus uitiis abundauerit. Nec sine calumnia adiecit haec : Multaequoqae et magnae uirtutes fuerunl in Seneca, ut plurimarum rerum cognitio in qua tamen aliquando ab his, quibus inquirenda ([uaedani mandabat, deceptus est. Sed eiusdem nationis homini inuidisse dissimulare non potuit. Gur enim, eo de nioribus disputante, eum improbat stylum quem nihil magis quam argutiae et sententiarum crebritas ornât? Fooit etiam infamiam et id in libro octauo (2), ubi scriptum quod Nero ad senatum misit, occisa matre, Senecae asscribit; atque illic repetitibneni l'audat quae est: Saluuni nie esse nec credo nec gaudeo; cuni Nero se periclitatum uideri uellet. Sed et Gellius nititur omnino e manlbus adolescentium excutere; nec me fugit Quintiliani iudicium apud plerosque adeo ualuisse ut de Senecae scriptishaec iactare soliti sint : Aedificium sine caemento. In horum numéro Traianus Gaesar fuit. Sed et ante hos, G. Galigula arenam sine calce esse dicebat et commissiones meras (-). Damnatur in eo antiquitas aliquando, rarissime tamen importune repetila; ueluti cuni caelos diceret etsi T. Lucretius in libro Naturalium secundo :

Quis pariter caelos conuerteret (^) dixerit. Quintilianus robustis iam et seueriore dicendi génère ornatis legendum existimat, et addit : Multa enim, ut dixi, probanda in eo, multa etiam admiranda, eligere modo curae sit.

(1) QuiNTiLiEN, Lisf. or., X, I, 125-131. — La citation faite par Paulus Fonipilius est à peu près textuelle. — On s'étonne de voir Sénèque tenu pour le praeceptor de Quintilien. Gela provient encore une fois d'une confusion de personnes. Cf. Sénèque le Père. — Pompilius attribue à des motifs de jalousie personnelle le dédain professé par Quintilien à l'égard de Sénèque. C'est, dans une certaine mesure, la même explication que nous propose Roche- BLA\E, De M. Fabio Quintiliaiw L. Aiinaei Senecae Jiidice. Diss. Pari?, 1S90.

(2) Tnst. or., VIII, 5, 18.

(3) S'agit-il bien de l'empereur Trajan ? Il est parfaitement exact que le jugement de Quintilien a été pris par beaucoup comme une base ferme. VA Paulus Pompilius ne connaissait pas celui de Fronton. Le jugement de Galigula sur Sénèque est rapporté par Suétone {Calig. 53).

(4) Luf;RiiCE, De rer. iiat., 2, v. 1097.

Sed idem alibi (') in philosopliia pariim diligenteni putauit (juia non sectalus est sententias graecoriun ; egregium tanipn uitiorum insectatorem faissefatetur.SedageFranciscusPhilelphiisi'-) inquisitoiem tani diligentem, criticum tam seuerum nun(|ui(l pari talione honiineni in praeceptoreni suum tam ingiatum taxauit, qui in ultima epistolaiiini libri teitii, lia de Quintiliano scripsit: Quantum ex eius scriptis animaduerteie possumus. non nulla comnioda praecepta arlis habet, multa commémorât, multa colligit. Sed ita dissimilis sui est ut quae alios docet, ipse ignorasse uideatur. Veruni concedamus illi doctrinam. si ita libet: omnino mouendi partes delectandique nullas habet. Hacc ille. Ego uero tersissime et summe apposite dixisse scripsisseque (Juintilianum quantum iudicio assequi possum iudico ; sed quae collegit non niultum laboris ei imposuisse. Nanique maxima eorum pars, nunc etiam aliis quandoque uerbis, apud Giceroneni legitur et certe Ciceronis adiecit inuentis, non ipse suo innixus est robore. Gratior in praeceptoreni Plinius CaeciliusG'^) qui semper Qiiintilianum eundem ut discipulus piissime nominat, castigatissimaecjue doctrinae fuisse amplissino testimonio profitetur.

QVAE SCRIPSERIT SeNECA.

CaPVT UEGIMYM XONVM.

Nunc uero scripta Senecae recensere libet. Scripsit De remediis fortuitorum ad Gallionem fratreni librum unum ; Declœmentia ad Neronem duos; De beneficiis septem; De ira très; De uita beata unum: Gonsolationem ad Martiam ; Gonsolationem ad Albinam matrem, quam exul Gyrni edidit; De tranquillitate unum; ()uod in sapientem non cadit iniuria ; De causis ciuilibus: De artibus liberalibus ; De gubernatione mundi singulos ; De moribus et De formula honestae uitae adulterini sunt, nam qui scripsit christianus fuisse uidetur. Prouerbia etiam quae dicuntur Senecae, aut non sunt Senecae aut mistnram habent. Gonsolatio

(1) Inst. or., X, 1, 129.

(2) Fr. Philelphe (1398 1481). - Son fils Marip Philelphe (U26-1480) a laissé une œuvre littéraire afssez importante. Il existait dès la fin du XV« s. des éditions des lettres de Philelphe.

(8) Pline i.e Jeune, II, 14, 'J: ...e.v (^uintUiano praeceptore meo undisse meitthii. Cf!vi, 6, 3.

ad Pauliniim siue ad Polybiiim de Polybio liberto C. Caesaris cum sci'ipto annexe De breiiitate uitae ad enndeni (i), non est L. Senecae, sed C. Drusi. filii Drusi Gerinanici, qui Tiberium habuit patruum, Auguslum auunculum, M. Antonium aumn, Germanicum fratrem nafii maioi-ein, et is fjui scripsit tune exulabat. Talia de se indicat ipse liber. Vernm ego posteriorum temporum potius arbitror. uidelicet Prisciani, uel circiter in persona eins qui fuerit ex Caesarum familia. Id cum stylus prodere mihi uidetur, tum quaedam dictiones qnae apud ueteres inIVequentes leguntur: ut niultoties septeni mirncula orbis (2), connersatio (3), conipatior ( 4); praeterea ubi legitur : magnum misei'iarum mearum solatium est uidei'emiseriooi'diam eius (•^), Seneca dixisset clœmentiam. cum apud sloïcos ita haec a luiserirnrdia différât, ut a superstifione religio Scripsit etiam de cosmographia alicjuot uoluniina ubi in situ Indiae eos arguit f(ui Gangen dicunt septem liostiis descendere (6) et cum loquitur de situ et sacris Aegypti, circa ciuiialem Sienem locum esse ostendit quem Philas uorant. quod iilic Isis placata fuerit Ci). Scripsit etiam de naturalil)us quaestionibus libres pulcberrimos octo et quaedam alia minuta: Episiolarum moralium (|uinque et uiginti utilissimum atque amoenissinnim opus, sed non omnes eorum librorum partes extant. Indicat boc A Gellius (S), qui testatur Senecam in uicesimo secundo episiolarum in Ennium, in Giceronem, in Virgilium quaedam scripsisse, quae nusquam apparent. Leguntur etiam eiusdem libri aliquot declamationum : decem in manibus sunt et ut puto ipsi mutilati linminum incuria: sed non existimantur omnes unius (9). Fei-lur

(1) Confusion de nom*;. Le Df brev. rit. est adressé nd Paiilininii. L'autlienticilé de la Conx. ad Fol. a de tout temps été contestée, sans preuves sérieuses du reste.

(2) Conf!. ad. Foh/b.. \, 1.

(:^) De hrev. vif., 3, 3.

('4) Le mot est classique dans le sens de soi/f'rir ci ver.

(5) Cons. ad. Poh/b. , 13, 8.

(6) Plin., Nat. hist.,ei, 17; Servius ad Virfj. Ae>i., <•. 31.

(7) Skrvius ad Virg. Aen.J'i, 154.

(8) iV. A.. 12, 2.

(:)) Voilà ce qu'il aurait dû dire plus hau'. d'une façon claire. Plusieurs «•onfusions auraient pu rtre évitées.

et idem accidisse declainationihiis Qiiiiililiani. Nam Po?lliuniiis lunior tertiiis. a pâtre Gaesar et Aiiii^ustus appellalns, in déclamai iotiihus adeo diserfiis fuit, ut eins controuorsiae scriplis (Jnintiliani (licantur insertae ('). et idem Seneca. in libro sexto, (hiintiliani cniiisdam {'^) declanialoiis iiieminit. Quapropter (|uidam Declamationes liuic attribuunf. Potuit auteni is auus esse M. Fabii Ouintiliani, et Piomae ilK^toreiii Fabio nepoti ^raduni facere. Fabio ceite et Flauius Doiiiilianns Gaesar familiaritor iisus est oique nepotnm euram delegauit r constituit autem et notiam scbolam et ex iisco salariiini. quae duo primo bominum Ouintiiiano Romae contingerunt 3). At Seneca declamationes suas Annaeo Vouato et Annaeo Senecae Melae filiis dicauit. Ifa index a(tbuc habet in libris uetustioris inRiius; scripsit et abquot bbros progymnasinatuni ad piaeexercitationes rhetoricas pertinentes. Ego bos eos pufo quos superius declamationum diximus, aut saltem quos appellauinms de eausis ciuibbus. Gerte nunc horum non leguntur nisi fragmentaria quaedam. Tragœdiae etiam extant quarum nomina sunt baec : Hercules furens, Tbiestes, Oedipus caecus, Hippolytus, Oedipus altéra, Troas, Medea, Agamemnon, Octauia, Hercules Oetacus. Oedipus prior imperfecta legitur. Nec omneseiusdem esse uolunt, sed paucas et peiores. Octauiam uero Senecae philosophi fuisse nemo sanr/e mentis existimabit qui atlontius eam legerit. sed ex eadem familia alius posterioris (-i). Duos fuisse omnino in numéro poetarum saeculo suo testafur Martialis cum inquit :

Huosque Senecas unieumque Lucanum Facunda loquitur Gorduba (5).

Et baec clarorum uirorum dinumeralio, quniu saepe facit addubitare cogit de Ouintiiiano cum nus(|uaui inter Hispanos eum

(1) Tkkbellils Pollio, Vie des 30 ii/ran.-i, -l, 2.

(2) Sénèquk ue Père, Contror., X, in-arf., 2.

(3) Suétone, Vespas., 18. — Hierox., CInoii., a. 838-842.

^4) Voilà forrmilée, probablement pour la première fois, rhypothèse suivant laquelle le recueil des tragédies de Sénèque serait, dans sa forme actuelle, l'œuvre collective île la famille île Sénèque. ("f. XrsAiiD, Études sur les poètes latins de la décadence.

(5) Epifjr., I, 61.

recenseat. Gerte niiror quare tacuerit praesertim cum ei nuiltum tribuerit, nam de eo ita loquitur :

Quintiliane, uagae moderaior siiinni[a]e iuuentae,

Gloria romanae, Quintiliane, togae (l).

Verum ipse Quintilianus Hispanos prouinciales siios appellat, qiia ex re proculdubio ex Hispana gente fuisse constat et si Eusebio C2) credimus, ex familia Calaguritana. Atque diuus Hieronymus (3) ex ea ciuitate fuisse scripsit ex qua etiam, tempore Theodosii Caesaris, Aur. Prudentium Glaènientem, latin\im christianum et non ignobilem poetani flornisse testatnr(4). Sidonius quoque ex nostris non infacundus, utrinsque Senecae eleganter meminit, Eius uersus hi sunt :

Non quod Corduba praepotens alumnis

Facundmn ciet hic putes legenduni,

Quorum unus colit hispidum Platona"

Incassumque suum monet Néron em

Orchestram quatit aller Euripidis

Pictum faecibiis Heschylum sequutus

Aut plaustris solitus sonare Thespin

Gui post pulpita trita de cothurno

Ducebantolidae mareni capellae (S).

Sed et Quintilianus de philosophe loquens sic ait : Omnem fere studiorum materiam tractauit ; nam et orationes scripsit et eius dialogi et poemata efferunfur f6). Nunc etiam legitur dialogus de descensu Glaudii in caelum ubi pulchri et acuti ioci sunt ; sed genus dicendi non placet. Idem Fabius aliquot exempta adducit de tragœdiis semperque eundem iiidetur signare. Ita eninj declamationum unius meminit, eodem nomi nato auctore: atque alio in loco sic loquitur : Memini iunenis admodum inter Pomponium et Senecam etiam de praefationibus esse tractatum (7). Vbi Pomponium Secundum intelligo,

(1) FJp!ffr.,U,dO.

(2) EusEB., Ckroii., cf. note 5, ci-dessoup.

(3) HiERON., Chron., a. 838-842.

(4) Aurelius Prudenlius C.lemen?:, né en Espagne (Halagunis?) en .S48.

(5) SiD. Apoll., c. 9, V. 230-238.

f6) 1,1 st. or., X, 1, 120.

^7) Insi. or., VIII, 3, 31.

latinonim tragiformn principoni (1). cnni Sonocn cliam, ut credi par est, poêla et eodoin philo>oplio contendisse. Contentio uero inter eos fuit de génère dicendi siiic de modo eloijuutionis an gradus éliminât in tragœdia dici opportuisset pro eo quod est, si recte coniicio, exit domo. Extat et libellus epistolarnm, qnae quibusdam inuicem missae erediintiir et a Paulo Apostolo ait Senecam et a Seneca ad Pauluni, indicium magnae amioitiae. Sed nonnnlli mnltis rationibus eam ojiinionem explodere nitnntnr, praecipiie quod caracther ntrinsf|ne scripti nnius eiusilomqiie scriptoris esse uidetur. qiiodque elegantiam antiquitatemquc illam castigatiorem sapere non iiidentnr. Sed bi confligunt cum scriptis diiii Hieronymi (-), nain illarnm extat nieniio in eins npero De uiris illustribus. Ego btem liane decidere non ausim, quin de ea re id esse potuisse assentior quod Hieronymum coniici p<otes>t et decet existiniasse. Sed et Augusîinus in Epistola ad Macedonium (3) meminit epistolarnm Pauli ad Senecam. Fuisse uero ipsum in omnes gratos amicos liberalem Vel (sic) lunenalis ostendif. fum ait :

Nemo petit modicis quae mitfebantur amicis

A Seneca (^).

Aiii Sanctorum catalogo adiicinnf. alii mère aeflinicnm uixisse contendunt.

De sentenths Senecae.

Gapvt vicesimvm

Sententias uero quis coUigat? Esset enim uolumen per se. Sed ut ex bis aliqua nostris rébus inferamus. de Deo, de Fato. de Natura et de Fortuna sic sensit. Xon intelligis, inquit, te, cum liicis : Natura boc mibi praestat, mutare nomen deo. Quid enim e?!t aliud natura, quam deus et diuina ratio toti mundo et partibus

fl) Jnsf. or.. X, 1, 98.

(2) HfKROv., De srripf. pccL. c. \2 : ...qnpm non ponevem in rr(fctJof/o ftinrtonti». ni^i me ppistolne ilJne p)'ovocare)if, qiiap lefiitntuv a pfiiriiin's, Potdi ad Senecam et Senecae ad Paulnm.

(3) Epixf., 153, 14: ...Seneca, qui temporibns apostolonnn fuit, niiiifietiam ■qiiaedam ad Paulnm apo'itolmn legnntur episiulae.

(4) Sat. V, 108-109.

eius insorta? Qiioties uoles, libi licet aliter hune auctorem rerum appellare et loueji) Optimum Maximniii rite dices, et Tnnantem et Statorem, qui non ut historici tradiderunt ex eo quod post uotum pusceptum acies Romanoruni sfetit a fiiga, ged quod stant beneficio eius oiimia, stator stabili/orque est. Hune eundemque et si Fatum dixeris non mentieris, cum fatum nil aliud sit quam séries implexa causarum. lUe est prima omnium causa ex qua caeterae pendent: quaecumque uoles illi nomina proprie aptabis uim aliquam effectumque caelestium continentia : tôt amplexiones eius possunt esse quot munera : hune et Liberum patrem, quia omnium parens sit; Herculem quia uis eius inuicta sit quandocjue lassata operibus editis in ignem recessura : Mercurium, quia ratio pênes illum est. Quocumque te flexeris, ibi illinn uidebis: opus suum ipse implet. Ergo nihil agis qui te negas deo debere sed naturae, (|iiia nec natiira sine deo, nec deus sine natura, sed idem est utrumque nec distat. Si quid a Seneca accepisses. Annaeo te diceres debere uel Lucio, non creditorem mutares, sed nomen. Sic nunc Naturam uoca Fatum Fortunamc(ue, omnia eiusdem nomina sunt ('; . Idem de morte : Mors est omnium dolorum exolutio et finis ultra (|uaiii mala nostra non exeunt, quae nos in illam tranquillitatem in qua anteqiiam nasceremur iacuimus reponit. Mors nec bonum nec malum est (->. De purgatione animorum sic : Integer ille animus nihilque teri'is lelincpiens fugit : paulum supra nos commoralur, dum expm-gantur inhaerentia uîfia, situmque omnis mortalis aeui excutil (S). De mundo et elementis sic: Nihil quo stat loco stal)ii : omnia sternet abdiicetque secum uetustas; necabit omne animal orbe summerso et ignibus uastis torrebit incendel(|ue mortalia; sidéra sideribus incurrent et omni flagrant i materia uno igné (^uicquid nunc ex disposito lucet ardel)it. Felices animae ex aeterna sorte cum deo corpora in anti(jua nertentur eiementa(-4). Do uita nostra fréquenter dixit : Omnis uita seruitium (^).

(1) Debeii., IV, c. 7 et 8.

(2) Cons. ad Marc, 19, ^.

(4) Ibl<l., 26, 6 et 7 passim.

(5) Cette idée revient à plusieurs reprises (ians les duivres de Sé^èque et [.'articulièrement dans la Consolntio ml Miirciani.

- Ml —

Dicebat etiain : nos ab eo pendere cui qiiod optimum in nobis est debeamus ('). De sapionte et tinibns et uirlutibus alque affectibus disseiebat ut exacte Stoïcus. llcjstis irae contra palrociniiim Peripateticorum. Pudoiem et uerecundiam probauit supra stoïcum, quod et Gicero in Olticialibus suis fecit. Lactantius iinprimis eum carpit super diffinitiono philosophiae (2). De statuis sic aliquandu scripsit in libris moralibus : Simulacia doorum uenerantur: illis supplicant, illis slipcm iaciunt, fabros aateiii (jui illa Cecere contemnunt. (jiiid iutor tani contrarium quam statuarium despiccre, statiiam adorare et ne conuictu quidem admittere qui deos tibi faciat i'-^). De quibusdam scriptoruiu etiam loquutus est: Homerum (|iiidem omnia scisse ; ^'iigilium nouisse res uerbis et uerba rébus conferre : Ouidium nescire quod bene dixif relinquere J). De Tullio sic dixit : Lege Giceronem : compositio eius una est, pedem seruat, curuat lenta et est sine infaniia mollis (5). Et alio in loco : Quorundam non est compositio, modulatio est, adeo piauditur; quid de illa loquar in qua uerba differuntur et diu expcciata uix nd clausulas redeunt? quia in exitu lenta. (jualis Ciceronis est deuexa et molliter desinens nec aliter quam soleat ad morem suum pedemque respondens i*i'.

Dk NOBILITATE CoRDVBAE ET RELIQVAE HiSPANIAE.

Capvt vicesi.mvm phlmvm.

Haec de Seneca et Lucano. Sed prius libet quam huic liistoriae iinem faciam, de Gorduba colonia romana et in Hispanis prima quaedam notari, praecipueque ex lectione Strabonis. Incolae, inquit, putantur sapientia praecellere et litterarum sludiis antiqiiissime usi sunt, ut memorandae uetustatis liabucrint uolumina uatumque antiqiiissimos codices, leges quoque uersibus

(1) Citation de Sénèque dans [jActaxcic. lustif., I, 7, 13.

(2) r.ACTANGE. Ittsfif., III, 15, I.

(3) JhhL, IF, 2, 14.

(4) Le jugement sur Ovide est extrait des œuvres de Sénèque le Père, (Contr., IV, 27.) — Ceux qui concerr.enl Homère et Virgile ne paraissent pas être des citations textuelles.

(ô) Ep. 100, 7.

(•i) Ep. 114, 16.

conscriplas ab uscjue annorum sex milibus. Praeteiea neque una fuere lingua contenti ('). Nam in monumentis est Asclaepiadeum Myrleanum in Turdetanis litterarii ludi niagistrum fuisse (2); sed et graeca utebantur poeticamque Gordubae exagitatam nec Cicero tacet, nec Seneca, qui in declaniatione Ciceroniana Giceronis uerba refert (3) : ea sunt in oratione pro Archia. Q., in((uit, Meteilus Pius usque eo de suis rébus scribi cupiebat, ut etiani Gordubae natis et pingue sonaniibus alqiie peregrinuni aures suas dederet (4). Nunc uero plurinium armis eius incolae dediti sunt. Philostratus (5) est auclor Apolloniuiri Theaneuni Rethicaui coluisse et eas urbes quae Bethin attingunt. Bethis quidem fluuius est qui proxiuie Gordiibam alkiit ab ortu circumacto alueo; pulcherrinium habet ponteni, ubi ingens roi a ad leuandas in canalem arci seniienteni, Urbs nostra tempestate ciuiuni capila habet circiter duodecim mil lia. Basilicam primariam continet titulo Semper V^irginis, columuis nobilem : sunt enim mauro artificio ad delectabilem prospect inn satis ingeniose dispositae et ultra numéro quam mille et trecentae, aliae porphyreticae, aliae synadicae, aliquae etiam onychitides, et aliquae ex ophitico lapide (6). Ingens earum numerus ex romanis aedificiis, si quidem huius modi res Theodoricus Luithprandusque (7) aliique Gotici atque Longobardi et deinceps llauennae exarchi principesque barbari in.uaria loca translulerunt. Ex hac ortos ciuitate tradunt praeclaros illos naturalium

(1) Strabon, III, 1, 6 : XoqpôiTaToi b'èteTdZovrax tuùv N^t'iptuv oûtoi, K«i Ypa^uaTiKr) xpAvToi, Koi Tfiç Tra\aiâç fivri|.iriç ëxouai (TUYYP"LiuaTa K«i iTouTf.ioTa Kai vôiiouç euiierpouç éEuKiaxiXûuv eriûv*, ùjç qiutn- Kai oi àXXni b"l(5r)peç xpiÎJVTrti YP"f-iM«TiKri, où uid ibtu, oubè y"P tXii-ittii iiui.

*^TrUjv (éd. Mfiiieke).

• [2] Î^TI^ABON, Iir, 4, .S . 'AiTK\l]TriU(M]Ç 6 Mu/)\t«v6ç, (tvi^p tV Tt] ToUpht^TKvifl

TTaibeûauç T(( Ypauu«TiK(''. Krù TrepnVfn'^'v tivu. tidv fHvniv ^v^f^tuKlilç

TlDv TaÛTl].

(3) Sénkql'k lf: Pèhr, Suas., (\ 27.

(4) Pro Archia, 10, 2G.

(5) Philostratk, Vil. ApoU., 5, 6-10.

(6) C'est la fameuse Mosquée (aujounl'hui Calliédrale) de Cordoue, le chefd'œuvre de l'architecture mauresque en Espagne. Elle coinplii, dit-on, 14K^ colonnes; il n'en reste plus guère que SôO.

(7) Tliéodoric, roi des Goths, et Luitprand, toi des Lomhanls.

scriptores Auicennam ('), Auerrhoini (2), Rhasini (3), Albucassein uel Abubacherein (-i), Aliabalam (ô) et Anampacem (♦^), lingLiae oinnes Aral)icae, sed ingenii praecellentis; in (juKbu^s praenilet Auerrhois, cuni Arabes oinnes naturali credatur anteisse doctrina, Hinc etiaui et Algazales U) qui eadeni dialeclo iiielaphysica et Alpliarabius 8, Aibunasar cognoinento, qui de disciplina militari scripsere. lios se(iuitiir non uulgaris scriplor palria Gerundensis, nomine Moses '^), fato iudaeus, professione theologus. Sed lios oiiines praecessit Zoard*", praenoniine Eben, hoc est dominus. Fuit eniin rex Gordubensiuni et princeps scholae quae Arabi graeca, a graeca et arabum lilteratuia dicta est. Sed et Alphonsus, rex prinius, tabulam qua nunc utimur nunicrariain astronoiniaeC) digessit ostenditque, quod

(1) Avicenne (Abouibn-Sina), né en Perse vers 980, mort à Hamadan en 1037. Philosophe et médecin arabe. Il étudia et fit connaître Aristole.Traduction latine de ses }:réce|)les de médecine puliliée à Venise en 1483. Certains l'ont fait, à tort, naître à Gord^ue. Antomus, Bibl. hisp. vef., t, II, p. 6 9.

(2) Averrhoès (ll)n-Rochd), né à Cordoue au milieu du Xlle siècle, mort vers 12O0. Il traduisit et commenta les (euvres d'Aristote. (Euvres publiées a Venise en 1482 et 1484.

(3) Rasis ou Razi (Mohammed-Âboubekr-Ibn-Zakaria), né vers 850, mort en 923. Médecin arabe; voyagea en Espagne. Œuvres publiées à Bresciaen 1486.

(4) Albucasis (Abul-Gacem), né à Aizarah (Esp.), mort à Cordoue en 1107. Médecin arabe. Œuvres traduites en latin. — Ou Ali Albucazem, de Tolède iX« s.), auteur d'une Astroloijia iadiciuria.

(5) L'identification de ce personnage est douteuse, son nom étant probablement corrompu.

(6) Avenpace (Ibn-Badjih), né à Cordoue vers 1100, mort vers 1138. Philosophe arabe.

(7) Al-Gazali. né vers 105^, mort en UU à Bagdad. Piiilosopbe arabe. 11 étudia les écrits d'Aristote.

(8) Alfarabi, mort en 9ô0. Philosophe arabe. Il étudia les écrits d'ArisloLe. Comme le précédent, il n'est cité qu'à titre de disciple et de continuateur des philosophes mentionnés plus haut.

(9) Moses.Ilestcité par Antonius, o. c, t. II, p. 36, n» 1, parmi les scn/j/oré-s- Hebraïco-Hispani du XI1« s., sous le nom de R. Moses Ben Nachman Gerundensis.

(10) Abenzoar ou Avenzoar, né à Pénaflor près de Séville en 1169, moi t en 1261. Médecin arabe de reliprion juive. Traité de médecine traduit en latin et publié à Venise en 1490.

(11) Alphonse X le Sage (1226-1284), Les Tables Alphonsines ont été universellement employées jusqu'au commencement du X VI<^ siècle.

opus lainen alii referunt ad quendani Ifalini ('). clarissimum astro]ogum : is cognoinine dictas est Eben Rhagel, quia et ipse ex regulis fuit. Item alius Eben niuiti nominis dictus Arenos (2). rex Valentiae, eiusdem generis, qui libres de animalium natura îiemulatione Aristotelis conscripsit satis affluente copia. Est igilur clarissima nol)ilitate ingeniorum Hispania, nec iani Italiae •Graeciaeque cedit. et ut liquido hoc intelligatur, libet niihi €uneum quendaui hoc loco interserere uirorum illuslriuri. Mitto Viriattum Lusitanum (3), niitto Mandoniuni N) et Indibilim (5), claros duces. An Traianus. an Hadrianus, an Theodosius, Arcadius, Honorius et Tiieodosius alter Romani Caesares pudendi fuere (6)? Hinc Vlpiorum nobile genus: liinc Melae iurisconsulti et iunior et senior ("). Regulorum quo(|ue familiani tradit losephus exGorduba originem habuisse(S). Vnde cum alii multi tumis Haemilius Regulus qui in Caligulam coniurauit (3). ■Silius Italiens ex Italica'lO) m-be Baetica, Pompeius Trogus,

(1) Ali-Ibn-Younis (Aboul-Hasan), célèlirp astronome arabe, né à Misr fCaire) vers le milieu du X" siècle, mort en 1008, est l'auteur de la Grande table on Table hakeinite.Povap'û'ms semble le confondre avec l'astronome Ali Aben Ragel, de Tolède, dont l'ouvrage De iiidiciis seii fatissteUariim fut éditô à Venise en 148ô.

(2) Le nom est-il corrompu ? Le Z)e i//s^or/« «»/»î«?/hw ou De ain'malib)!^ est attribuée par Antonius à Zeit Abuzeit, roi de Valence, d'abord mahométan puis chrétien (XIII^ s.). Mais cette attribution est douteuse.

(3) Viriatus Lusitanus. Viriathe; tué en 141 av. J.-(\

(4) Mandonius, chef espagnol.

(5) Inilibilis, chef espagnol. Ils sont tous deux mentionnés par Polybe (I. IX et X) et, Tite-Live (I. XXV-XXVH) comme jouissant dans leur pays d'une très grande autorité.

(6) Trajan, né à Italica en 52; Hadrien, né à lialica ou à Rome: Théodose !> né en Espagne (Italica?), vers 346; Arcadius, né en Espagne en 388; Hono rius doit être né non en Espagne, mais à Conslantinople, en 384; Théodose II né en 401.

(7) Le géographe Pomponius Mêla était espagnol: mais on n'a pas de 'détails biographiques touchant Fabius Mêla, le juriste, souvent cité dans le

Diï,'este et qui paraît avoir vécu au temps d'Auguste.

(8) Flav. Jos., Ant. iud. (éd. Niese], XIX, 17 : Aiui'\i6ç Te -(ùp 'Rtn^oç ék KopbûpriÇ Tfiç €v 'ipiipia y^voc auveîxev.

(9) Ihid.

(10) Nous avons dit plus haut qu'il n'était pas certain que Silius Italicus tirât son nom de la ville d'Italica. Cf. Bibl. Jusp. vef., t. I, p. 1 10 et suiv.

— 3"il -

qui iiistoriaiii tum uberein sci-ipsiUO, Coinus poêla C-i) el lunius Columella (^) itaditani : .M. Martialis el Licinianus poetae Celtiberi ex urbe Bilbili N); P. Licinius Barciiionensis ; ex Barcinone quoque claniit llomae Surarum (5) familia salis anipla; Valerianiis(<^) et Prudeiitius (?) ex Galagurio ; Decianu» poêla («) et Iulianus orator Eiiierilensis(-^) : ex Tarrhacone Paulus Orosius historiens (10), qui in patria diii iiixil, (laiMliagine apud Aphros obiit, sed Homae scpuitus est iii Faiio Eusebii ad Tropaea Marii; Auilus(ll), graece eruditus, uertit dogniata Luciani in lalinam lingiiam, notissimus Orosio; Isidorus(l2), uariae eruditionis sed cont'asaneae, ex Garthagine Spartaria : Paclianus 'J3) Barcinonensis; Dexter(i^) item, Pactiani episcopi filius, ad «lueni niisit dedicauitque Hieronymus libium De uiris illuslribns : fuit is praefectus praetorio, ut legitur in Denionstratiua eius-

(1) Trogue-Pompée, contemporain de Tile-Live. On discute encore le lieu de sa naissance et son origine. Justin, 43, 5, 11 : Trogua maiores suos a

Vocontiis (Gaule Narbonnaise) originem ducere, etc. On voit qu'il était loin d'être de Cadix ! C'était néanmoins l'opinion lie plusieurs chi'oniqueui*. Cf. BibL hisp. ret., t. I, p. 110.

(2) 11 s'agit de Canius Rufus, mentionné par Martial, Epigr., I, 61 : Gaitdent iocosae Canio suo Gades.

(8) Voir p. 283, n. 6.

(4) Ibtd., n. 4.

(5) Sans doute s'agit-il de L. Licinius Sura, de Barcelone, mentionné par Martial, Épigr., I, 49. (Voir aussi, C. I. L. II, 4508, une inscription que Pompilius, naturellement, ne connaissait pas.)

(6) L'empereur Valérien (203-260) : P. Licinius Valerianus ? Pompiliu'^ se base sans doute sur le nom genlilice.

(7) Voir p. 314, n" 6.

(S) Martial, Epigr., I, (il : Emerita Deciano meo. Cf. 1. II, piaef.

(9) Aulu-Gelle, n. a., 19, 9 : Antonius Jtdiarius... Hispcuio ore floretithque hoino facundiae et renim litternriinique veteriim periius.

(lOi Paul Orose (IV<^-Ve s), né à Tarragone.

(11) Avilus Bracarensis. contemporain d'Orose, a traduit en lalin \e De inveniione reliquiarum S. Stephani... de Lucianus. Cf. Genxadius, De script, eccles., c. 47 : Aritus j)resbglcr, Homo Hispanus génère...

(12) Isidore de Séville, mort en 636. Son père était gouverneur et son frère évêque de Carthagène.

(13) Pacianus (St Pacien), évêque de Barcelone au IV'' siècle.

(14) Flavius Dexter, fils de S' Pacien, ardent défenseur du cliristianisme HiERON., de cir. iU.. ch. 106 (Pacianus) et 132 (Dexter).

Faider 10

deiii cunlra Rufinum ('): ["uil et Barcinoiiiu? Olympius (2) qui scripsit aduersus eos qui dicunt non inohedientia. sednatuia insertum naturaeiiumanae nialum; Damasus papa (3). ut credilur, ex agro Gerundensi; Leander i"^), frater Isidori, episcopus Hispalensis, cui idem Isidorus in dignitate successit. ad quem niittit dicatquo librum Moraliuni diuus Gregoiius ; item Maximus Gaesar Augustanus(5), episcopus et ex Hispania historicus ; in his non ignobilis Braulio(f') etiani Gaesar Augustanus, floruit Mauricio Caesare, ad quem dicata suni Collectaneanatuialis historiae Isidori ; turn Iulianus ToletanusC'); tum Eutropius, praesul Valentinus. elegans scriptor, cum lusto, eius fratre, episcopo Ilergetano (8); Helius luuencus i^). présbyter Gardinalis, qui Euangelia heroico explicuit; praeterra Haiylius Seuerus (10). de génère illius Seueri ad quem Laclantii duo epistolarum uolumina scripta sunt ; scripsit is librum do uita sua, noinine catastrophen. et Valentiniano principe obiit; Latronianus (11) quoque, metrico opère ueteribus comparandus : caesus est Treueris cum Prisilliano Felicissio et Encratio a factionis Hyctianao auctoribus; fuit etiain ex Hispania

(I) lliEROx.. De riris ilhifitr., l'rol. - Contv. liiif., 2, 23: Ante annos ferme (h'ceni rnin Dexier nniiciis meus, qui j)raefectHram administravit praetorii, etc.

'2) Gennadiu?, De script. Ecoles, c. 23 : Oli/nipius natione Hispanus Epis, copus, scripsit librum Fidel ndversus eos /jiti natiiram et non arbifriuni in culpatn vocanf, ostendens non creatione, sed inohedieniia insertnm naturn mal II m.

(3) Damase, élu évêque de Rome en 366. Origine espagnole ou portugaise. Antomus, Bibl. hisp. vet., t. T, p. 182,

(4) S' Léandre, frère aîné d'Isidore de Sévilie, mort à la fin du VI"" siècle, (ô) Maxime de Saragosse, cité par Isidore de Sévilie. Il est l'auteur d'une

Historin Gothorum.

(6) S' Braule ou Rraulion, évêque de Saragosse, mort en 6.^1, et ami d'Isiilore, dont il acheva l'ouvrage.

(7) .Julien de Tolède, auieur d'une (irs grt(>nninti(ta (VII' s.).

(5) Eutrope, évêque de Valence au VI* s. (Isidokk, c. 32.). Juste, évêque de Lérida.

(9) Juvence, le poète qui vécut sous Constantin. S* Jiîrômk {De script, eccl. c, 81) l'appelle nobilissimi generis Hispanus presbyter.

(10) Acilius Severus, mentionné par S' Jérôme (De script, écoles., c. 111.).

(11) Latroniaaus {alias Matronianu?). Les détails donnés par Pompilius, sont tirés de S' Jérô.\ie {De script, écoles., c. 122.).

P. Audieiitiiis ('). (|ni scripsit opulenlissinios coininenlarios eonti-a Maniclieos, Sabellianos, Anianos el IMiolinio.-, (|ni et Bonosii cognominati fuere; item, ut ad iiiFeriora teîii[)ora descendamus, Rarriundus Barcinonensis (21, quo adiutoio in Decretaliuni libris Gregorius papa usiis est. et alter Ramundus Lulius (•^) ex insula Maioribus; tum Luciami.s Goloininius (4) : js Maioribus obiit et sepultus est; sed et luulti alii obscnrioris iioininis quos recensere taedio esset. Adiiciani liic quo((ue aliquid gratia Coluinellae: eundem Stral)oneiii testari in uno aetatis suae censu equesiris ordinis Gaditanos uiros quingentos esse censos, quod in nuila tune italicarum urbiuni praeter Patauinos euenit (5). Id uolui notari ut quanta fueiit Hispania tum hominum claritudine, tum rerum omnium splendore, eo tempore coniici possit, cum ex una ciuitate et quae in angulo orbis terrarum est, et in oceano, tanta nobilitas conspici potuerit. Nos uero haec colligere scribereque supersedissemus, si quae Fabius Rusticus in historia complexus est intégra haberentur. Is enim uitam omneni Senecae diligentissime conscriptam suis inseruisse historiis ab omnibus credi potest qui Corn, Taeiti legerunt Annales. Scribent uero alii fortasse plura, sed maiori diligentia accuratiusque ut historiae ueritas eluceat certum habeo fore paucissimos.

PaVLI POMPILU DE VITA SeNECAK AD LOPIM DECANVM VaLENTINVM HISTORIA FINIT. Ex SODALITATE L1TTERAT0RVM SaXCTI ViCTORIS ET SOCIORVM IN QVIRINALI .

(1) A.udenLius (IV« s.). Gen.nad., De script, ecdes., c. 14 : Andenti-is EpiscopHS Hispaniis scripsit ddversus Manirheos, etc. On suppose qu'il fut evêque de Tolède.

(2) S. Raymond dit de Penyafort, que certains ont prétendu être originaire de Barcelone; dominicain (XIII* s.), auteur de la Compilatio Decretalium Gregoiii Papae IX. (Bihl. Hisp. vet., t. II, pp. 67-69.)

(3) Raymond Lulle, né vers 1232 à Palma dans l'île Majorque; lapidé à Tunis en 1315. Philosophe el éc^rivain d'une extraordinaire fécondité. Marius André, Le bienheureux Rai/mond Lulle (1232-I315i, Paris, 1910.

(4) ?... Rappelons que Paulus Pompilius avait lui-même écrit une Historia Balearica.

(5) Strabon, III, .5, 3 : 'HKOuoa yoûv ev \x\q. tûjv KoO't'mâç Ti|Liri06Ujv irevraKoaiouç àvbpuç TUiiiOévTaç iTTiriKOÙç Tabiravoûç, ôcrouç oùbe'vaç oûbè TUJV 'iTaXuuTuùv TT\t'^v Tifjv TTaTauivujv.

Page 1