Peut-être Ursinus, référendaire de Clotaire II
requirenclum, in villas superius nominatas, quicquid tempore présente « veditur * possedire ^ aut adhuc, ut dixemus «*, a nobis vel a suecedentebus ^ régis vel a Deo timentis hominebus f inibi si addetum ^ vel delegatum fuerit, ipsa judieiafia potestas non présumât ingredere, nisi sub intégra immunitate pars ipsius monasterii ^ vel omnis congreg^tio ibidem consistenlis absque introitum judecum J , ut dixemus '^*, sub intégra emunitate ' possidere valeat "^ vel dominare. Et ut hec preceptio cessio nostra perhennis " temporibus firmiorem optineat vigorem, nos et prçeelsa genetrix ° nostra, domna BaldechildisPregina, signaculis manus nostri 7 eam subter decrevimus aflirmare ^ *,
a. présent!, C*. — b, vidctur C*. — c. possidere, C*. — d. diximus, C*. — €. succedentibus, C. — f, bominibus, C*. — g. ibidem, C*. — h, additum, C*. — i. monastcric, B, — j. judicum, C, — k. diximus, C*. — /. immanitate, C*. — m. valeat possidere, C^. — n, hec preceptio cessio nostra ut perhennis, C^. — o. genilrix, C. — p. Balthecildis, C. — q. nos- Ire, C*. — r. adGrmare, C^.
1. Là s'arrêtent les manuscrits B etC*; là s'arrêtaient toutes les éditions antérieures à celles de K. Pertz. On trouve dans C^ une addition postérieure à la rédaction, qui a été reproduite plus ou moins complètement dans les autres manuscrits et qui a été imprimée pour la première fois par K. Pertz. Nous la publions ci-dessous :
« Anno gracie Verbi Oominici sexcentesimo sexagesimo secundo. Reolus Remensis archiepiscopus vigesimo sexto subscripsi. — Berthefridus Ambianensis episcopus nono subscripsi. — Niphonus episcopus subscripsi.
— Audoenus archiepiscopus Rothomagensis subscripsi. — Genesius Lugdunensis archiepiscopus subscripsi. — Caoaldus episcopus subscripsi. — Gautiobertus episcopus subscripsi. — Boso episcopus subscripsi. — Ragnobertus episcopus subscripsi. — Audobertus episcopus Cameracensis subscripsi. — Dado episcopus subscripsi. — Emmo episcopus subscrip'si. — Leodebaldus episcopus subscripsi. — Crodoberlus Parisiensis episcopus subscripsi. — Paternus Egloensis episcopus subscripsi. — Drauscio Suessionensis episcopus subscripsi. — Pharo Meldensis episcopus subscripsi.
— Audomarus Teruanensis episcopus subscripsi. — RuITo episcopus subscripsi. — Etoaldus episcopus subscripsi. — Eligius Xoviomensis episcopus subscripsi.
Facta est autem carta sub die octavo idus septembris, anno vii^ régnante
Chlothachario rege, Captonnaco in palatio publico.
Syggo diaconus cartam praelibatam scripsit (locus monogr.). »
Cette date et ces souscriptions ajoutées au xii* siècle dans le cartulaire
C n'ont jamais appartenu au diplôme de Clotairc III; une note placée
661, 23 décembre, Eterpigny.
Le roi Clotaire III affranchit de tout tonlieu le monastère que sa mère Balthilde a fondé k Corbie.
H, Copie de la fin du x* siècle, cariulaire i, Bibl. impériale de Berlin, Phillipps, n« 79, fol. 123 (31), d'après .4.
C*. Copie de Caulaincourt, xvi^ siècle, Bibl. Nal,, ms. lat. 10111, p. 349, d'après B. — C. Copie d'André Duchesne, xvii' siècle, Bibl, Nat., Armoires Baluze, i. 42, fol. 213. d'après des noies de Sirmond prises sur B, — D*, Copie de Bonnefons, xvii* siècle, Bibl. Aa(., ms. lat. 17142, fol. 122, d'après a. — Z>>. Copie du xviii» siècle, Bibl. Nat.y dom Grenier, t. 53, fol. 4, d'après a. — E. Copie de Lévrier, xviii® siècle. Bibl. Aa(., Vexin, i. 46, fol. 59, d'après une copie de a.
a. Sirmond, Concilia aniiqua Galliae, I, p. 501, d'après B. —
b. Lecointe, Annales ecclesiastici Francorum, III, p. 494, d'après a. —
c. Gallia Christiana, X, instrumenta, col. 281, d'après a. — d. Labbe, Concilia, VI, col. 526, d'après a. — e. Hardouin, Concilia, III, col. 1010, d'après a. — f. Bouquet, Recueil des historiens de la France^ IV, p. 643, d'après a. — g. Pardessus, Diplomata, Chartae...^ II, p. 115, d'après a. — A. K. Pertz, Diplomata, I, p. 35, n® 38, d'après B.
Indiq. : Bréquigny, Table chronologique des diplômes, t. I, p. 62, sous l'année 661. — De Foy, Notice des diplômes, p. 77, sous l'année 661.
dans le ms. Z)* (fol. 17 bis) aurait dû mettre K. Pertz en gaixic contre elles, si ses connaissances de la diplomatique mérovingienne étaient insuflisantes. Le ms. Z>* porte simplement : « Facta autem est hec caria sub die viii<* idus septembris, anno gracie Verbi dominici sexcentesimo sexagesimo secundo, régnante Lothario rege, Captannaco in palatio publico. — Siggo diaconus cartam prelibatam scripsit. »
Le ms. E* ne donne que la date de rincarnatïon :
« Anno gratic Verbi Dominici sexcentesimo sexagesimo secundo. »
Sur cette date et ces souscriptions, voy. plus haut, p. 27-29 et p. 161.
Htablissement du texte d'après B,
Chlotharius, rex Francoruin, vir[is] inlus[iribus]', omnibus agentibus tam prcsentibus quam futuris. Cognoscat magniludo seu industria veslra, pro mercedes ^ nostre augmentum et divino intuitUf talem, acloribus seu discursoribus monasterii virorum Corbeia, quem domna et genetrix nostra Baldehildis regina suo opère construxit, prestitisse benelîcium, ut quociens/^umque monachi missi vel discursores ipsius monasterii partibus provintiae vel per reliqua loca ad cappas comparandas aut reliqua oportunilate ipsius monasterii exercendum, seu cellario fuerint egressi mercandum, in quibuslibet locis vel territuriis, seu porturia, ubicunique consucludo, telloneo, pontateco, rodatico, ceterasque redebuliones fiscus noster discursoribus seu iter agentibus exigere consuevit, habeant hoc monachi de .jam dicto monasterio Corbeia consistentes, tam praesentes quam futurum inibi advenientes, in omnibus indultum simulque concessum ; ea scilicet ratione, ut neque vos neque juniorcs aut successores vestri, nullo umquam tempore de ea, quod superius continetur, ad monachos aut missos vel discursores ipsius monasterii exigere nec rcquirere nuiJis locis nullisque ordinibus infra termino regni nostri exigere non presumatis ^ ; sed, ut super habetur insertum, habeant ipso beneBcio jam dicti monachi sanctç congregationis Corbeia monasterio et actores eorum ex nostra largitate muniiiccntia concessum simulque indultum, quo potius delectat ipsa sancta congregatione pro ipso benctîcio pro stabilitatem regni nostri Domini misericordiam cxorare. Et ut hec preceptio lîrmior habeatur et per tempora conservetur, nos et precelsa genetrix nostra, domna
a. vif inluster, B. Correction de J, Havet. — b, corr. mercedis, a. — c. On trouve dans les éditions : ea scilicet ratione, ut neque nos neque
juniores aut successores nostri non presumatis. Cette faute servit à
légitimer une opinion de 3/. Bou tarie que combattit Fustel de Cou langes. Ce dernier proposait de /restituer vos et vestri. Nos et nostri n étaient pas, comme il le supposait, une faute du copiste, mais une faute du premier éditeur, Sirniond, trop fidèlement suivi. Cf. F. de Coulanges, « Étude sur r immunité mérovingienne », p. 27, note 3. On trouve une faute du même genre dans un diplôme original d'immunité de Childebert III pour Saint- Maur-deS'Fossés : Idioque per présente preceptione decernemus urdcnandum [quod in perpetuumj volomus esse mansurum, ut neque nus,
neque junioris seu subcessoris vestri, nec quislibit (Original, Arch^
Nat., K. 3, n» 123. — Tardif, Mon. hist., p. 34, n» 41. — K. Pertz, Diplomata, I, p. 64, n^ 72.) // faut nécessairement lire vos au lieu de nus.
Baldechildis regina, ma [nus] ' nostri ^ signiculis subter eam decrevimus adfirmare.
Vidrehadus * jussus [opiolil] **.
Signum glorioso domino Chlothario rege.
Signum precelse Baldechilde regine.
Data sub die xxiii mensis Decembris, anno v regni nostri, StiT>»niaco *. In Dei nomine fe[liciter] ^.