‹ Fragments philosophiquesChapitre 86 sur 92 · Ibid. lY · texte numérisé non relu

Ibid. lY

c'est ce que nous apprend le titre : Anno m^ c° xxx» ii^ ab incarnatione Dornini editus liber Adam de Arte dialectica. Ce traité s'étend dans notre manuscrit du feuillet 246 r" au feuillet 262 r°; il occupe donc seize feuillets in-folio sur deux colonnes. Il est divisé en deux livres, dont le second commence au feuillet 253 verso, col. 2 : explicit liber primus Adam de Arle dialectica. Incipit secundus.

Nous allons en donner quelques extraits.

F° 246 r**, col. 2. ce Incipit ars dialectica. Principium « propositi de quo et ad quid et qualiter ars disserendi <( instituenda dicere; propositum autem de eo ad id et « sic (?) artis rationem instituere. Erit autem qualiter « arteminstitui conveniat, cognito ejus initio manifestius. « Ut igitur ab artis initio negotii initium sumi possit, sit « trium prœmonstrandorum primo prius ultimum.

« Innotescat igitur quoniam initium non idem scientiœ « et artis et facultatis disserendi. Id autem innotescet, ex « quibus horum initia cognitio ; sunt autem ex tribus, « ingenio, usu, arte. Tria igitur et quorum et ex quibus « initia, sed non ex singulis singulorum. Scientiœ enim (?) « disserendi ex ingenio absque cœteris initium ; artis au- « tem ex hocetusu ; facultatis autem ex hiiset arte. Cujus « enim primi dissererc propositum solo quidem ingenio « ad propositum exequcndum rationes invenire et expli- « care ejus attention! innotuit. Nondum quidem (?) dis- « cendi usus, nam adhuc tantum (?) initium. Nondum « disserendi ars ; prius enim disseri oportuit quam de hoc « ars fieret, prius enim de quo ars quam ipsa. Sic igitur « scientiœ hujus initium ex ingenio, non ex usu vel arte. « Non autem hoc dicere videamur quo) non ex horum

« quolibet disscrcndi scientia. Nani scicntia quantum (?) « ex uno quo corum; scientia) autem initium ex uno. « Non enira exusu vel arte, sed ante utrumque, ut ostcn- « suin est; artis autem initium ex ingenio, non sine usu. « Cum enim usus scientiam disserendi abundantiorem « redderet, eo quod pluribus scientiis disserebatur, eo « plures disserendi varietates paliuntur, ex ingenii quo- « niam (?) babilissima facilitate et usu disserendi fre- (( quenti. Incidit in boc qualiter dissereret considerantis « industria, ut comperiret sicut cœteras scientias arte el « disciplina faciliores, sic et de eis disserendi et eas in- « telligendi scientiam arte aliqua certiorem et faciliorem « posse fieri. Inde igitur ex quo modo jam tune disserere « consuetum allentiones industria paulo plus compe- « riente, artis quasi prima rudimenta comperiri contigil. « Sic igitur ex ingenio et usu artis hujus initium.

a Et primo autem de ea re * compertis, plurium plu- « ribus notitiam sumentibus, et posteriorum singulisin- « ventioni aliquid addentibus, diversorum diversis insti- (( tutionibus, plurima de arte ad disciplinam edisseri (( accidit. Artis igitur ratione plenius innotescente, usu « disserendi jam ad plénum augescente, ingenii indus- (( tria, arlis prœceptionem usu exequente, aliquid facul- <( tatis ad disserendum pervenisse non est dubium, si igi- « tur facultatis ex tribus quœ dicta sunt initium. d

Ce début justiûe bien le reproche d'obscurité que Ton avait adressé a Jean du Petit-Pont; et ce défaut n*est point racheté ici par une grande originalité de pensée. Nous omettons le reste du prologue, et nous arrivons au corps de l'ouvage.

\. Cod. aère.

po 247 jo^ (( Principium dissorcndi al) iiilorrogntione « vel enuiiîialione quoniam igidir ab ipso disseï endi priii- « cipio docendi disserere propositum inchoari conve- « niens, sic de eis docendi disserere principium a quibus « est disserendi. Quare nunc proposito non sil parum « qualiter ad principia prompti disserendo simus, expe- <( dire. Sunt autem disserendi principia non ab bis qufe <( dicta sunt sola, ut ab iis solis neab biis omnibus ut ab « bis omnia. Ab enuntiatione enim vel interrogatione <i non solum disserendi, sed et omnium pêne quœ ad dis- « serendum principia. Quare si qua in disserendo enun- « tiationes et interrogationes fieri convenit arte docueri- « mus, quod propositi nunc suscepimus executi erimus, « et proposito erit amplior propositi executio. Sic enim (( et ad principia prompti erimus et ad singula in disse- « rendo, vire plurimum babebimus.

« Est igitur enuntiatio veri vel falsi dictio, ut ad disse- « rendum. Interrogatio vero quid sit, notius est quam ut « difûniri oporteat. Quoniam autem non nisi de aliquo (( aliquid enuntiari vel interrogari contingit, est autem de « quoquam quid de eo prioris cognitionis, erit de quo ali- « quid enuntiari vel interrogari conveniat, et in arte do- « cere, et ex arte attendere, primum quid de eo secuu-

« dum confusa sit ad boc et in arte institutio et ex

« arte attentio. Duplicem * utrinque considerationem ad- (( bibendam instituimus, alteram eorum de quibus et quoe « dicuntur, alteram vcrborum quibus ea de illis. Quo- « niam enim quœ consideratione percipiuntur verbis de- « signari œque conveniens de quo et quibus enuntietur <( vel interrogetur, ex arte considerato qualiter secundum

\, Cod. (hiplicationem,

a locutionem utrumque ut ad disserendum designari con- « veniat, non minus attente considerandum. Erit autem « utrinque modus attentionis non idem. De quibus enim « et quœ enunliari vel interrogari conveniat nostrœ in- (1 titutionis rationi primo, ut docebitur^ perspiciendum. (( Disserentis industria demum non videbitur eligendum. « Hujus enim cognitionis ab bac arte principium; reli- « quum ex arbitrio considerationis. Qualiter autem, de (( quo et quibus enuntietur vel interrogeturdesignandum, « ut a pluribus ex loquendi rudimentis pernoscetur, ut (1 disserenti conveniat, et ex nimia multitudine compe- * rietur. Hujus enim cognitionis ab ea quam loquendi « rudimentum vocamus principium, reliquum ex nostrœ (( artis eruditione, etc. »

F° 253 v°, Explicit liber primus Ada de arte dialec* tica : incipit secundus,

« Ad prioris a sequenti libro sit distinctiones quid in « hoc dicendum, quid in illo dictum interserere. De quo « et ad quid et qualiter artis disserendi institutio prœ- « monstravimus. A quibus disserendi principium in eo-^ « rum principiis duplicem, in ipsis dupliciter duplicem « disserenti attentionem prœscripsimus, de quo dicat et « qualiter id designet; post principia item duplicem : <( quid de eo dicat et qualiter id assignat. De quibus au- « tem dicat primo in quatuor, denique distinctius dis- (( tinximus, et ex hoc principiorum gênera quae sunt et « ad quœ docuimus, etc, »

Voici la dernière colonne : f° 262 r®.

« De his inde quœ separate multiplicia appellamus an « electivis connumeranda sint an disciplinalibus dubitare « poterit, primam interrogabilium distinctionem remi-

« niscens. Quoniam eligentis arbitrio expositis sumenda (( est ad hoc responsio, a disciplinalibus non electam dif- « ferre invenientur. Quoniam autem nec ad hujusmodi « sic est, ut non respondendum videtur, et non ex œquo « tum affirraationis tum negalionis ad liaec sit responsio. (( Nec ex duobus tantum semper elegit. Ab electivis per « eadem differre videntur per quœ disciplinalia ab elec- « tivis, a principio distinximus. Sed ne ibi dicta aut inter « se aut his dicendis contraria videri accidat, intelligan- « tur eorum quœdam, quœ ad prima illa interrogabilium « gênera internoscenda diximus, ne ut quœlibet unius

« generis a quibuslibet alterius internoscendum sed

« pleraque a plerisque et separate multiplicia non disci- « plinalibus sed electivis dicta rationeannuntientur. Elec- « tive ergo quœrendorum multiplicia a simplicibus, et « multiplicium gênera sex, ut dictum est, internoscantur. (( Dubitari autem poterit quibus talium annumeranda sunt <( quœ sitquœruntur ; ut an omne verbum sit ambiguum, « ut ait CbrysippuSj an nullum, ut Diodorus, an nec « omne nec nullum, ut plurimis videtur. Quoniam? non « huic et tamen afûrmando respondetur; simplex autem « quando (?) dicetur, cum triplicatum videatur, sed nec « aliquod prœdictorum quinque modorum multiplex ap- « paret. Quoniam (?) autem hujusmodi interrogatio dis- « similitudine principii non partis se det... »

Le manuscrit s'interrompt brusquement avec ce mot. La dialectique d'Adam du Petit-Pont est donc ici incomplète. Mais ce que nous en avons vu n'est pas de nature à faire regretter bien vivement la perte du reste.

Guillaume de Co?îcues.

Le manuscrit de Saint-Germain n°^H2, in-4'', d'une écriture du douzième siècle, renferme, en outre de Tépître apocryphe d'Aristote à Alexandre connue dans le moyen âge sous le nom de secretum secretormriy et des règles d'Avicenne de- conservafione sanitatis^ deux opuscules de Guillaume de ConcIies intitulés : secunda philosophia et terlia philosophia. Ce sont les mêmes ouvrages dont V Histoire littéraire de la France (tome XII, page 465) fait mention d'après le manuscrit du Roi 6588. Gomme le dit l'Histoire littéraire, le premier est un dialogue sur l'anthropologie entre le maître et le disciple ; et le second, dans la même forme que le précédent, est un abrégé de cosmographie, tiré de ce que l'auteur avait dit sur ce sujet dans sa Philosophia 7ninor , intitulée, dans l'édition qui en a été donnée parmi les œuvres de Bède : irspl ^i^a;£wv, sive quatuor iibri de elementis philosophiœ. Ce dernier ouvrage lui-même n'était qu'un abrégé de la Magna de naturis philosophia ^ où Guillaume de Couches avait traité fort au long de toutes les matières que la philosophie embrassait de son temps. Ainsi, en suivant cet auteur dans ses différents écrils, nous le voyons procéder par résumés successifs de sa Philosophia magna; il la reprend tout entière dans sa Philosophia minor^ qu'il décompose dans sa philosophia secunda et philosophia tertia. Ces deux petits traités offrent peu d'intérêt par eux-mêmes, comme nous nous en sommes assuré, et ne renferment guère d'idées que l'auteur n'ait

exposées avec plus crétendiie dans ceux de ses écrits qui sont publiés. Nous croyons devoir nous contenter do donner la table des chapitres de l'un et de l'autre, avec quelques-uns des chapitres qui se rapportent plus particulièrement à la philosophie.

Incipiunt capitula in lil)ro qui dicitur seciinda philosophie magistii Willcroii de Conchis.

ï. De homine.

Page 1