‹ Gallia typographicaChapitre 25 sur 143 · Noël- 15 45, 2 janvier. — Baux passés par Olivier · texte numérisé non relu

Noël- 15 45, 2 janvier. — Baux passés par Olivier

Mallard, imprimeur-libraire, et sentence de prise de corps contre lui. (Cf. ibid., p. 183.)

(1) Toutes les dates indiquées ici sont ramenées au nouveau style. G. Lépreux. Gallia Typographica. P. I-. 1

2 GEORGES LEPREUX

6. — 1539, 17 janvier. — Lettres de François Ier instituant Conrad Néobar, imprimeur royal pour le grec. — « Franciscus Dei gratia rex Francorum, Gallicae reipublicae, salutem : Universis et singulisliquidoconstare volumus, nihilperinde nobis in votis esse, aut unquam fuisse, atque cum bonas literas praecipua quadam benevolentia complecti, tum juvenilibus studiis pro virili nostra recte consulere. Nam bis probe constituas, arbitramur non defuturos in regno nostro, qui et religionem sincère doceant, et leges in foro non tam privata libidine quam aequitate publica metiantur ; ac denique in Reipub. gubernaculis ita versentur, ut et nobis sint ornamento, et comraunem salutem privato emolumento praeferant./ Haec enim omnia, rectis studiis prope solis accepta ferri debent. Quare postquam haud ita pridem salaria viris aliquot literatis bénigne decrevimus, qui juventutem linguarum juxta ac rerum cognitione imbuant, moribusque probatis, quoad liceat, forment: uuum etiam nunc superesse animadvertimus, ad rem literariam provehendam non minus necessarium quam publiée docendi provinciam : nimirum ut quispiam diligeretur, qui nostris auspiciis atque hortatu, graecam typographiam ex professo susciperet, acin nostri regni juventutis usum graecos codices emendate excuderet./ Nam a viris literatis accepimus, ut e fontibus rivulos, ita e graecis scriptoribus, artes, historiarum cognitionem, morum integritatem, recte vivendi praecepta, ac omnem prope humanitatem ad nos derivari. Porro id quoque didicïmus, groecam typographiam tum vernacula, tum latina multo difficiliorem ; ac denique ejus modi esse provinciam quam nemo rite administrer., nisi et graecanicae linguae gnarus, et cum primis vigilans, et facultatibus denique non vulgariter instructus ; ac neminem fere inter nostri regni typograpbos esse, qui hcec omnia praestare possit, dico graeci sermonis cognitionem, sedulam diligentiam, et facultatem copiam : sed in his opes, in illis eruditionem, in aliis aliud desirari ; nam qui literis pariter ac facultatibus instructi sunt, hos quidvis vitae institutum persequi malle, quam rem typographicam, occupatissimam illam vivendi rationem suscipere./ Quapropter viris aliquot eruditis, quorum vel convictu, vel alioqui consuetudine

GALLLffi TYPOGRAPHICE DOCUMENTA 3

familiariter utimur, id muneris demandavimus, ut nobis quempiam invenirent, corn rei typographiae studiosum, tum eruditione pariter ac seJulitate comprobatum, qui nostra benignitate adjutus, graece excudendi provinciam obiret./ Nam hoc quoque in parte vel duplici nomine studiis opem ferendamduximus : partim, ut quando a Deo optimo maximo regnum accepimus, opibus coeterisque rébus ad vitae commoditatem necessariis, abunde instructum ; in constituendis studiis, fovendis viris literatis, ac omni denique humanitate complectenda, exteris nationibus nihil concedamus : partim vero, ut et studiosa juventus, ubi nostram erga se benevolentiam intellexerit, justumque eruditioni honorem a nobis haberi, alacriori animodiscendis literis percipiendisque disciplinis invigilet : et viri boni, nostro provocati exemplo, juvenilibus studiis formandis constituendisque. magis sedulnm impendant operam. Dispicientibus itaque nobis, cuinam ea provincia tuto posset demandari, commodum sese obtulit Conradus Neobarius. Nam cum is publicum aliquod munus ambiret, quo nostris auspiciis tum ad privatae vitae commoditatem, tum ad Reipub. emolumentum defungeretur : essetque a viris literatis nobisque familiaribus, eruditionis nomine ac industria commendatus : placuit nobis graecam typographiam illi committere, ut nostra fretus liberalitate, graecos codices, omnium artium fontes, in regno nostro, emendate excudat./ Verum ne institutum hoc nostrum reipublicae tranquillitati officiât, vel privatim fraudi sit Neobario typographo nostro, certis id rationibus, quasi formulis quibusdam, terminandum duximus./ Primum itaque nolumus quicquam ex iis, quae nondum typis mandata exstant, prelo ab ipso mandari, nedum in lucem emitti, quod professorum, qui nostro stipendio conducti, in Parisina Academia juventutem docent, non prius subierit judicium : ita ut prophana, politiorumliterarumprofessoribus; sacra, religionis interpretibus satisfecerint. Sic enim fiet, ut tum sacrosanctae religionis sinceritas, ac superstitione et hœrese : et morum candor ac integritas, a labe et vitiorum contagione vindice.tur./ Secundo, in graecis, quae ipse primus in lucem edet, singulaexemplaria ex singulis editionibus pri-

GEORGES LEPREUX

mis, in nostram bibliothecam inferet : ut, si qua calamitas publica literas inclementius afflixerit, hinc liceat posteritatilibrorumjacturamaliqua ex parte sarcire./Postremo, librorum quos typis mandabit, epigraphae adscribet, se nobis esse a graecis excudendis, nostrisque auspiciis graecam typographiam ex professo suscepisse : ut non hoc modo saeculum, sed et posteritas intelligat, quo studio, quaque benevolentia simus rem literariam prosequuti, et ipsa nostro exemplo admonita, idem sibi quoque in constituendis promovendisque studiis faciendum putet./Cœterum quia haec provincia, si qua alia, utilitati publicae cum primis inservit, integrasque hominis, qui eam sedulo administrare volet, opéras sibi vindicat, adeo ut temporis nihil ab occupationibus supersit, quod iis studiis possit impendi, quibus ad honores, vel alioqui ad vitae commoditatem, devenitur ; iccirco volumus Conradi Neobarii typographi nostri rationibus vitaeque trifariam prospectum./ Primum itaque decernimus ei aureos, quos solares vulgo dicimus, centum in annum salarium : ut et munus susceptum alacrius obear, et hinc impensas aliquantum sublevet. Deinde volumus eum a vectigalibus esse immunem, cœterisque privilegiis, quibus nos atque majores nostri, clerumadeoque Parisinam Academiam donavimus, perfrui : ut librorum mercimonia commodius exerceat, cœteraque omnia facilius comparet, quae ad rei typographicae usum spectant. Postremo typographis pariter ac bibliopolis vetamus, in regno nostro vel imprimere, vel alibi impressos distrahere libros tum latinos tum graecos, in quinquennio, quos Conradus Neobarius primus typis mandaverit : in biennio, quos ad veterum exemplarium fidem vel sua industria, vel aliorum opéra insigniter castigaverit./ Cui edicto si quis non parebir, is et fisco obnoxius erit, et nostro typograplio, quas in iis libris excudendis fecerit impensas, plene refundet. Mandamus insurper urbis Parisinae prœtori aut vice-prcetori, cœterisque omnibus, qui vel in praesentia sunt, vel in posterum erunt nobis a Reipub. gubernaculis, quo et ipsi hune nostrum typographum, concessis tum immunitatibus tum privilegiis légitime perfrui sinant, et alios^si qui illi vel injurias manus attulerint, vel alioqui abs re negocium exhi-

GALLLE TYPOGRAPHIC.E DOCUMENTA 5

buerint, digno supplicio coerceant. Volumus enim ipsum perbelle munitum adversus tum improborum injurias, tum malevolorum invidias, ut tranquillo ocio suppetente, et vitaesecuritate proposita, in susceptam provinciam alacriori animo incumbat./ Haec ut posteritas rata habeat chirographo nostro atque sigillo confirmanda duximus. Vale./ Luteciae, decimo septimo Januarii, anno salutis millesimo quingentesimo tricesimo octavo, Regni nostri vicesimo quinto. »

Je ne me porte pas garant de l'authenticité de ces lettres qui, non seulement présentent certaines formes de rédaction absolument inusitées à l'époque (telles que Gallicx Reipublicx salutem ; Lutetix, au lieu de Parisius ; anno salutis, au lieu de anno Domini), mais qui encore sont écrites dans un latin du Moyen Age, à l'époque même où le roi cherchait à bannir cette langue des actes officiels et où la Chancellerie ne l'employait plus que pour les lettres de légitimation.

Elles ont été publiées pour la première fois, avec traduction française en regard, par G. A. Crapelet {Progrès de la typographie au xvie s., p. 28-37), qui les avait tirées d'un recueil de la Bibliothèque Mazarine (n° 16029), de pièces sur l'imprimerie, dont elles forment le numéro 9, sous ce titre : « Francisais Dei Gratia Francorum... Parisiis. Per Conradum Neobarium, regium in graecis typographum, via ad D. Hilarium^subD. V. Maria ». 2ff. n. ch. En dépit de cette souscription, je doute que cette impression soit de Néobar lui-même. Crapelet a encore reproduit ces lettres dans ses Etudes sur la typographie (pp. 88-97); elles ont été publiées de nouveau, avec une traduction personnelle, par Duprat (Hist. de l'Impr. Impér. 1861, pp. 521-525.) 7. — 1539,17 janvier. — Lettres de naturalité accordées par François Ier à Conrad Néobar et à son frère. — « Françoys,... savoir faisons que nous avons receu l'humble sup-

GEORGES LEPREUX

plication de noz bien amez Conrade Neobare, nostre Imprimeur es lettres grecques en nostre Université de Paris, et Gilles Neobare, frères natifz du pays de Kempis Vorst, diocèse de Cologne, en Allemaigne, enffans légitimes de Geoffroy Neobare et d'Ovyde Lefranc, natifz dudict Heu, contenant que longtemps a que led. Neobare est demeurant en nostre bonne ville et université de Paris, home d'estude et faisant profession de bonnes lettres et aussi que led. Gilles Neobare, son frère, est pareillement demeurant en nostre d. ville, en laquelle il a par cy devant exercé et exerce de présent Testât de cousturier, ayans iceulx voulloir et intention de prendre leur demourance et résidence en nostre royaulme et en icelluy tenir à quelzques biens, béneffices, estatz ou offices, mais ilz doubtent que cy-après on leur voulsist obvyer qu'ilz ne fussent à ce cappables pour les statutz et ordonnances de nostre d. royaulme, au moyen de ce qu'ilz ne sont natifz d'icelluy, ains dud. lieu de Chempis Vorst en Allemaigne, comme dit est, se par nous n'étoient les dicts supplians pourveus de nostre grâce. Humblement requeroienticelle. Pour ce est il, corne pour ces choses et considérations, inclinons libérallement à la supplication et requeste desd. supplians, mesmes dud, Conrade Neobare, nostre imprimeur, comme dit est. A iceulx avons permis et octroyé, permettons et octroyons, de grâce especial, par ces présentes, qu'ilz puissent résider et demourer en nostre Royaulme et en icelluy acquérir tous telz biens tant meubles que immeubles qu'ils y pourront acquérir... Si donnons en mandement par ces dites présentes à nos amez et feaulx les gens de noz comptes à Paris, Prévost de Paris... Donné à Paris le XVIIe jour de janvier, l'an de grâce mil cinq cens XXXVIII, et de nostre règne le XXVe. »(A. N., JJ.2531, f° 18.)

Ces lettres sont indiquées par P. Renouard {Documents, p. 200), comme portant la date du 16 janvier, ce qui est une erreur. Elles sont exactement cataloguées à leur date du 17 janvier, dans les Actes de François Ier, t. III, p. 691, n° 10671.

1539, 26 janvier. — Rachat d'une rente à Jean Longis,

Page 1