LES MANUSCRITS DE SILOS
tionné dans un catalogue du XIIP siècle sous ce titre : « Liber de Assumptione béate Marie ».
Le copiste s'est fait connaître dans les vers suivants :
« Venimus ad portuiu lilielli nimio sudore confecti ;
Quia sicut navigant! desiderabilis est portus,
Ita scriptori novissimus versus.
Obsecro, quisquis legeris, rétro tene digitos, ne litteraui ledas :
Qui enim ne?cit scribere nulluni rcputat iaborem.
Ora pro lohanne presbitero scriptore, si Christum habeas prutectorèm.
(> Scriptori vita, legenti pax, possideuti Victoria *.
Fuit scriptum in mense ianuario, in era TLXXaVlla ...
Archives de Silos, volume in-4°, sur parchemin, de 201 feuillets.
4. — 1052. Liber ordinmu. Pontifical mozarabe, suivi d'un nombre assez considérable de messes du même rit, avec notation musicale ■^ Il n'existe, à notre connaissance, aucun autre recueil aussi complet de cette partie de l'ancienne liturgie gothique. Le « liber ordinum ex patrum ordine collectum in unum » a été copié par le prêtre Barthélémy, sur l'ordre de Dominique, abbé de Saint-Prudence de Lalurce dans la Rioja, et terminé le 15 des calendes de juin de l'ère 1090 (18 mai 1052) : « Exaratum est huncordinem (sic) librum per iussionem domno Dominicus presbiter, qui et abba ex cenobio Sancti Prudentii, ammiculante Santio Garzeiz de Monte Albo simul cum sua uxore Bizinnina, ut .fiât remedio illorum anime. Ego Bartolomeus, licet indignus, prosbiterii tanien ordine functus, hune ordinum exaravi brebi formula conpactum, sed valde ordinibus eclesiasticis abtum, féliciter currente era TLXL*, xv kalendas iunias. Unde humiliter precamur presentium et futurorum piam in Christo dilectionem, qui in hoc libello sacriiicium Deo obtulerilis, predictos nos llagitiorum mole grabatos memorare non desistatis ; qualiter adiuti precibus vestris erui mereamur ab ardore Averni et vivere cum Christo in seculis sempiternis, amen » (fol. 331-332).
Archives de Si/os, volume in-folio, sur parchemin, de 344 feuillets.
1. Outre cet exemple et celui du ma- et Ewald, Exempta scriplura; visigothioae
nuscrit de l'Apocalypse que nous citons p. 18 et planche XXII. plus loin (p. 268), on trouve plusieurs for- 2. Bergaaza a publié une partie notable
mules analogues dans les manuscrits de ce manuscrit dans ses ^lM/(,9Merfarfes rfe
d'origine espagnole. Voy. Villanueva, Viaje Espana (t. II, page 624 et suivantes). Voy.
literario, t. VI, p. 75 ; J. Pelliccr, El aussi ci-dessus ;p. 39, note 2i une intéres-
monaslerio de liipoll {[8Ti), p. 113 ; Loewe saute formule empruntée à ce pontifical.
hdi Paléographie musicale (L I, planche II), publiée par les Bénédictins de Solesmes, a roproduit, en fac-similé photolypique, la page 19 de ce manuscrit.
5. — 10o9. Lectionnaire mozarabe. Recueil de lectures pour l'otlice liturgique de la nuit. 11 renferme le traité « de Virginitate béate Marie » de saint Ildeplionse, l'épitre de Sulpice Sévère « ad Bassulam » sur la mort de saint Martin et l'office de saint Michel (29 septembre). — On lit sur le verso du folio 82 : « Facta liver III feria, XII kalendas novembres, in era ÏXGVII (de Jésus-Christ 10o9). Blasco scrisi » '.
Archives de Silos , volume in-i", sur parchemin, de 90 feuillets \
6, — J072. Les Éti/mologies de saint Isidore. Ce superbe manuscrit est l'œuvre du prêtre Ericonus, qui le termina le 24 août 1072 dans l'abbaye de Silos, seize mois avant la mort de saint Dominique (voy. ci-dessus, p. hTi, note o).
Un moine du XIIP siècle y a inséré (fol. 46) un catalogue des manuscrits de Silos, qui formaient à cette époque un ensemble d'environ cent cinquante volumes. Nous croyons devoir le reproduire ici, bien que M. Delisle l'ait déjà publié en 1880 {Mélanges^ p. lOo). Nous l'avons revu sur l'original^ ce qui nous a permis d'y apporter quelques légères modifications. Voici cette liste: « Estos son los libros de la capiscolia : l.Labivlia (biblia). — 2. Dos omelias. — 3. Dos passonarios (ou « perssonarios », écvii pssona)'ios avec le/? barré). — 4. Vitas Patrum. — o. Coliationes Patrum, dos. — 6. Vini (bini) Apocalipsin. — 7. La Gimologia (les Etymologies de saint Isidore?).
l.Le copistealibellé cette signature de la façon suivante (les lettres italiques sont en roufîe dans le manuscrit) : BsLtASrCîOsi. Nous avouons n'avoir pas déchilfré cette énigme sans quelque peine.
2. Nous croyons devoir mentifuiner ;'i cette place un manuscrit de 1059, qui provient du monastère de Santa .Maria d'Aniago, ancienne dépendance de Silos.
C'est un Liber canticontm de la liturgie niiizarabe en écriture wisigothique. 11 débute par ces mots : » In noniine Douiini nostri Ihcsu Christi iii(i[(it liber canticorum de toto circulo anni, era millesima nonagesima septima ». A la fin, on lit : « Explicit liber canticorum et orarum (orationuni), Deo grattas. In XVil-' kalendas iuiiias era TLXLVll, Christoforus
indignus scripsit, mementote ». — Volume in-4, sur parchemin, de 173 feuillets. Il se trouvait au XIV"* siècle dans la bibliothèque de Santa Maria d'Aniago, comme en fait foi la note suivante, qui est de cette époque : " Isle liber est conventiis Saucte Marie de Aniago. Quis furatus fuerit in paltibulo] suspendantur [sic). Martin Pa ». Il appartint plus tard au coleijio mayor de (luenca (à Salamanque) et se trouve aujourd'hui dans la bibliothèipie privée du roi d'Espagne [Biblio/eca pnrliciilar del l\ey, 2, j. 5). Le dernier folio a été reproduit en fac-similé par Ewald [Exempta scriplurae t'/siV/o/Z^cœ, planche XXXII). Voy. aussi Riaùo, Notes on early spanish music (1887), p. 27-28. — Sur lo prieuré de Sainte- ^ Marie d'Aniago, v(iy. ci-dessus, p. 22l)-22".
LES MANUSCRITS DE SILOS 2(i3
— 8. Paschasio. — 9. Los decrelos. — 10. Duodecim profeiariim. — 11. Gesla Salvatoris, — 12. Gcranlicon (Senlenliit'. Palruni sou Dialogi sancti Grogorii papa'.Voy. Villanueva, Viaje literario, t. XI, p. 173). — 13. El psalterio glosado toletano (ce dernier mot est presque elîacé). — 14. Super psalterium. — l.o. Lifier pastoralis. — 16. Las homelias loledanas (sur le sens précis de ce mot, voy. Bihiioth. de f École des chartes, t. 43, p. 238). — 17. Très libros de virginilalis béate Marie. — 18. Liber Ordinuni. — 19 El psalterio glosado tolelano. — 20. Olficerio toletano. — 21. Liber epistolarum. — 22. Missal toletano. — 23. Très abecedarios, — 24. Liber orationum. — 25. Dos libros de thomos. — 26. Liber premiorum. — 27. Liber diurnarum et noctium. — 28. Liber sermonnm — 29. Liber de assumptione béate Marie. — 30. Liber institulionum. — 31. Dos procardos (brocardes?). — 32. Très reglas tolctanas. — 33. Et dos reglas de lelra fransisca. — 34. Un [sic] Cintillarios, dos. — 3o. Incipittheologia, primun capitulum de Trinitate. Duo (mot surajouté).
— 36. Liber Leandri episcopi, — 37. Los evangelios toletanos. — 38. Bebriario (breviario). — 39. Missa buelto con psaterio. — 40. Vita sancte Seculine et sancti Pelagii. — 41. Liber Ysidorus de origine officiorum. — 42. Interpretationes verborum per alphabetum composite. — 43. Misai toledano de pergamino de trapo. — 44. Dos libros de epistolas Pauli. — 4.3. Dos libros de super Matheum. — 46. Liber Lucam. — 47. Alexandre; oreias de plata (c.-à.-d. dont la reliure a des coins d'argent). — 48. Liber Eyangeliorum ; las oreias de plata. — 49. Las liomelias de oreias de plata. — oO. Contra Judeos.
— ol . Très pares de homelias chicas. — 52. Très libros de Zmaragdos.
— 53. Flores sanctorum. — 54. Dos libros de historias. — 55. Dos libros de Dialogorum. — 56. El psalterio de sancto Domingo. — 57. La cronica.
« Estas son /os libros meiiudos : 58. Institutiones innocencie. — 59. Boecius, de Gonsolatione. — 60. Liber interprelationum. — 61 . Liber passionis Cirici et lulite. — 62. Liber Salusti. — 63. Liber de fide. — 64. Vita Sancti Emiliani. — 65. Liber karitatis. — 66. Glose super epistolas Pauli. — 67. Super epistolas Pauli exposiciones. — 68. Stacius Thebaidorum. — 69. Sancte Sanctorum. — 70. De conversione et convcrsafione. — 71. Glosas de Oratio. — 72. El kalendario. — 73. Glose de maledicine Ade et Eve et serpentis. — 74. Liber consuetudinum. — 75. El sermonario. — 76. Paulo Osorio. — 77. El
lucidario. — 78. Très (mot effacé) IIII libros del quarto libro de las sentencias. — 79. Cantica canticorum, — 80. Vila sancli lirandani (biffé). — 81. Liber Boecii. — 82. Liber hympnoriim. — 83. Osculetur me osculo oris siii. — 84. Et XI psalterios toledanos. — 83. Los Evangelios de maestre Hodas. — 86. El responserio del coro. — 87. Et el responserio. — 88. Et el sanctural gordiello. — 89. Et el officerio vieio. — 90. Et el officerio gordiello. — 91. Et el del ciiero negro. — 92. Et el de don Miguel de Tormiellos. — 93. Et YI psalterios de letra francisca. — 94. Et otro de medios viersos. — 93. El psalterio de don Bons. — 96. Et qualro proserios. — 97. Et el versero. — 98. El doctrinal. — 99. E un compoto. — dOO. Sophisteria de logica. — 101. Las derivaciones. — 102. Exposiciones de Job. — 103. Exposiciones epistolas Pauli.
« Estos son los libros que fueron de don Gard Romero : — i04. Vita sancti Dominici. — 103. Dos psalterios glosados. »
Bibliothèque nationale de Paris^ nouv. acq. lat., 2169. Volume in-folio, sur parchemin, do 383 feuillets. Voy. Delisle, Mélanges, p. 103.
7. — 1073-1109. Commentaire de Beatus sur F Apocalypse^ suWi du commentaire de saint Jérôme sur Daniel. Tout le volume est orné d'une centaine de grands tableaux représentant les scènes principales de la vision de saint Jean et de la prophétie de Daniel. Les vignettes sont bien plus nombreuses encore et le tout est admirablement conservé'. Ce manuscrit renferme en outre les opuscules suivants: 1° « Genealogia. Auctor mei generis mici pater est » (fol. 218) ; 2** « Incipit liber Iheronimi presbiteri de salute anime. Salvum me faciat )> (fol. 268) ; 3° « Item Iheronimi presbiteri : Sit sermo tuus » (fol. 269) ; 4° « Beatus Gregorius dixit : Omnipotens domine Deus noster » (fol. 270) ; 3° « De animabus defunctorum. Très ordines sunt » (fol. 270, v") ; 6" « Epistola Iheronimi narrât : Quod si in ieiunio » (fol. 271) ; 7" « De guila [sic] restringcnda. Nemo potest » (fol. 272j ; 8" « Beati Macarii visio. In diebus illis abbas Macarius »
1. 1)11 trouvera plusieurs fac-similés de ces illustratious dans les publications suivantes : Recueil de la société paléographique, planches n»» 48 et 49 ; Catalogue of Ihe mannsci-ipt maps, chart and plans in the lii itish Muséum, 184i, t. I, p. 12; W'estwood, l'aliEog raphia sacni piclorial, 1866. Plusieurs vignettes ont rté reproduites par le I". Marliu daii?: le IV>= Vdluuie
des Mélanges d'archéologie el d'histoire (p. 162), et un plus grand nombre dans les Nouveaux mélanges- (presque tous les dessins intercalés dans le texte du travail du P. Tailhan sur les Bibliothèques espagnoles, p. 217-346. Cf. p. 330, 349). Voy. au'^si Gay, Glossaire archéologique, au mot « Broignc ». — Ajoutons que tous les dessins du uianuserit sont en couleurs.
LES .MANUSCRITS DE SILOS 26o
(fol. 272, v**^ ; 9° < Capitula monacorum. Opus monaci est ut sit mansuetus, humilis, castus » (fol. 273) ; 10" « De sij^no ccclesic ordo. Tuendam inlipri'ogantem me » (fol. 274} ; M"» Dccanones sanctorum Patrum » (fol. 27o) ; 12° « Vita vel gesta sancti Ildefonsi... a beato Elladio édita. Ecce dapes » (fol. 278, v"}.
Les annotations des divers moines de Silos qui ont travaillé à ce manuscrit nous apprennent qu'il fut commencé, par ordre de labbé Fortunius (élu en 1073), par le prêtre Dominique et son parent le prêtre Nunnio et terminé le jeudi 18 avril 1091, à la sixième heure du jour. Les illustrations sont l'œuvre du prieur Pierre, qui finit ce longtravail le 1" juillet 1109. — Voici les notes qui nous font connaître ces détails. Elles intéressent assez l'histoire littéraire de Silos pour mériter d'être publiées intégralement malgré leur lungueur. Folio 6 v°. — « In nomine Ingenite Prolisque ac Procedentis conexa unius semper natura Deitatis. Incipit liber revelationis ipsius domini nostri Ihesu Ghristi; editus et firmatus ab bis auctoribus, id est, Iheronimo, Augustino^ Ambrosio, Fulgentio, Gregorio, Ticonio, Hireneo, Abringio et Isidoro, ob honorem sancti Sebastiarii et comitum eius martirum Christi, et sancte Marie semper virginis et genetricis {sic) domini nostri Ihesu Christi, et sancti Martini episcopi, et sancti Dominici confessoris Christi et abbatis, digne vero regiminis cura gerente {ici une demi-licjne grattée). Ille qui ante presidem stetit silens, mecum Petro incipiente ad liberandum sit regens. In secundo {sic) adventus sui gloria, vel futura {sic) examinalionis diem, fruar gratia et mercedis pro labore ; tercio demum die e sepulcro Dominus resurgens^ omnes patres paradiso restituens, incidentem me in peccatis nunc resurgam et cum patriarchis dexteram tenens régna polorum fruar, amen ».
Folio 263 v". — « Explicit explanatio Danielis prophète, Xllkalendas maias, hora VI, die V feria, sub era T=^ C* XXVIIIP, régnante rex Adefonso in sedis Toleto etKastella, Legio adque Gallecia, Nagara sive Alava in Castella »
Folio 266. — « Bencdictus Dominus qui me adduxit ad portum operi meo. Et benedico celi quoque regem me qui ad istius libri finem venire permisit incolumen, amen. »
Folio 27.3 v°. — « Explicit féliciter, amen. Deo gratias semper. In nomine Domini hic liber Apocalipsis abuit inicium iussu Fortunii abbatis ; sed, morte eius interveniente, minima pars ex co facta fuit.
Eodemque modo contigit in tempore Nunni abbatis. Ad ultimum vero, tempore lohannis abbatis, domnus Petriis prior, consanguineus Nunni abbatis, complevit et conplendo ab integro illuminabit *. Explicilusque est in ipsis kalendis iulii mensis (Alphonse VI mourut le 30 juin; voy. Florez, Mc7no)'ias de las reijnas catlwlicas, t. I, p. 183, 231 et 240), quando obiit gloriosus Adefonsus, totius Yspanie imperator, era T""'* GXLVIP ».
Folio 276. — Dans un grand tableau qui prend toute la page se trouve l'inscription suivante, tracée dans une série de petits carrés et d'une lecture très difficile : « Ob honorem sancti Sebastiani, abba Fortunio, librum Munnio prcsbiter titulabit hoc ».
Folio 277 v". — « Aime Trinitalis divine celitus inspiramine compulsus, ego Dominico presbiter et consanguinei mei Nunnio presbiter exigui libri huius prescribere solerter cepimus opus, erumnose vite huius peracto hoc gestum Siliensis cenobii sub atrio
1. Les faits sigualés ici ont leur importance pour l'iiistoire de Silos et nous les ignorions lorsque paraissaient les premières feuilles du présent volume. Ils nous apprennent que l'abbé Nuûo (Nuuius ou Nuunus, voy. ci-dessus p. 24) gouverna le monastère de Silos après la mort de D. Fortunius et qu'il faut faire remonter l'abbatiat de. D. Jean I'"'" au.\ premières années du Xil" siècle. De plus, ils nous confirment dans l'opinion que l'abbé D.
Martin, signalé par le P. Nebreda après D. Fortunius (voy. ci-dessus, p. 79), n'a jamais existé.
Il est un autre texte historique, inséré dans ce manuscrit, qu'il convient aussi de reproduire intégralement. C'est l'acte par lequel, en 1IIJ8, l'abbé D. Pedro distribue entre les divers otïices claustraux les revenus du monastère. L'original nous a été conservé, mais mutilé en plusieurs endroits et incomplet. La copie insérée sur une page blanche dt: notre manuscrit (fol. 267) est non seulement contemporaine, mais de la main même à qui nous devons l'original. — Voici ce document qui complète le texte publié dans notre Recueil des chartes de l'abbaye de Silos (p. 90-93) :
>< la Dei nomine etindividue saucte Trinitalis, ego Petrus, Dei gratia Sancti Domiui, llcet indignus, nuper factus abbas, ne fi)rte in postenim aliqua inde orirefur
dissensio, que in eadeui ecclesia minus ordinata inveni, ex mandato domini nostri lohannis, Toletani archiepiscopi et lli'^pnnlarum primalis, cum assensu nostri capituli, prout potuimus, hordinavimus, et ne a memoria laberetur scripto mandavimus : videlicet reditus helemosinarie, infirniarie , operis claustri et domorum, refectorii, vestiuni monacorum et sacristanie.
(i Decimam igitur furni domus nostre et furnorum que sunt in burgo, novas plantationes vinearum dei burgo, decimam omnium iufurcionum refectorii, buturi ]at]que mellis et saginiinis communis decimam, ganati etiam quod adquisieverimus decimam, insuper Pennam Covam cum duobus iugis bouum, de lectis mortuorum decimam, nec non tricesimum caseum porcionis refectorii helemosinarie assignavimus.
(' Infirmarie : Villam Longani, cum duobus iugis bouum, ac omnem reddilum ecclesie Sancti Pétri, ipsumque essar de Orla ; de ganato quod adquisieverimus, prêter boves masculos, qui agriculture dentur, duas partes, cellario tercia ; bulirum quo- ([ue, caseum, mel et sagimcn iiilirmo de refectorio dent, servienti famulo inlirmorum porcionem de cellario.
" Opéra claustri et domorum : decimam olfcrcnde et caseorum, vineam etiam ma-
LES MANUSCltlTS DE SILOS
reliqiiias ferente Sobastiani et comilum eius, et sancte Marie virginis et genelricis domini nostri Ihesu (Ihristi, et sancti Martini episcopi, et apostolorum Pelri et Pauli, et sancti Andrée apostoli, et reliqiiie plurimoruni sanctoruni aliorum, et corpus beatissimi Dominici presbiteri et confessoris Christi, intra aula ecclesie tumiilatum, in quo tiiint innumerabilium virtiituni quo (sic) operatur Dominus per fidelem suum, rej^enle Fortiinio al)ba monacorum katerba. Perfcctus est igitur hic liver, cxplanalionem in se mirilicam continens Apocalipsis lohannis, Christi iubante dextera, diemque tcmporis XIIII kalendas maii, hora VI, die V feria, sub era TCXXVIIII% régnante rcx Adefonso in Toleto, sive Legione, adqne Gallecia, simulqiie Kastella, cum Naggara adque Alava. — [lis vero premissis iam superius nominatis, humiliter poscimiis, comniendantes prosentibus et fuluris, qui in hoc libro fuigidam sacre explanationem Apocalipsis avide legeritis, in orationibus vestris sacris memorare non desistatis, qualiter vobis intercedentibus concedatur nobis a Domino premium
gistri, vineamque cellerarii et porcionem de cellario contulinius.
« Refectorio : in augusto panem, in vindemiis vinum, ab auno in annum {ici quelques mots qratlés ; dans l'original : iusta mensuraui a nobis statu tam) ; caseoruin, bntiri, nieilis et sagiminis niedietateni, relicum cellario, prêter ea que superius aliis iam coUata suut ; mortuoruni quoque usque duos pêne aureos in refectorio in caritate concedimus, tam de possessione quani auro vel etiam de ganato, de cetero medietalem, alteram nobis ; omnes enfurciones decaniaruni, morabetinorum quoque duas partes pro emendis piscibus in tempnre quadragesimali, terciam nobis tribuimus.
« Ad opus vestium monacorum : diniidiam partem redditus del burgo, ganati et oferende terciam dedimus partem ; caseorum etiam, qui ad ecclesiam feruntur, terciam largiti sumus.
« Addimus etiam ad opus refectorii ilia foz, ut inde semper dominicis et precipuis festis monachi caritatem ciphorum haberent vini.
« Camere omnes mortuorum lectos, prêter decimam, quam eiemosinarie iam dedimus, esse disposuimus.
« Si quis hoc nostrum factum infringere
temptaverit, sive laicus, sive clericus, analhema sit, et cum Datan et Abiron graves penas luat, et cum luda Domini proditore partem habeat in inferno inferiori ; insuper etiam, sive sit abbas, sive sit monacus, et ordinem et graduui amniittat, et a monasterio proiciatur.
<i Ego Petrus abbas hanc cartam roboro et coufirmo.
'< Facta carta viiii kalendas agusti, noio die, va feria, era niacaLxxxxavia, régnante rege Sancio in Gasteila, rege P'eruaudo in Gallecia.
« loANMi, archiepiscopo présidente Toleto, confirmât. — Peirls, episcopus Burgensis, confirmât, — Ioaknes, episcopus Oxomcnsis, confirmât. — CEneBRUNus, episcopus Segontineusis, confirmât. — Guillelmus, episcopus Secobiensis, confirmât — Pas- CHALis, uuper abbas factus, hanc cartam roborat et confirmât. — Abbas .Michael Sancti Pétri Asilance, testis. — .Michael abbas Gomellensis, testis. — PriorMartinus confirmât. — Prior Blasius confirmât. Prior ViNCE.NTiLS confirmât. — ABSI^CIL'S confirmât. — Petrls Camere confirmât. — Marti- Ms de Salas confirmât. — Et omne capitulum Sancti Dominici confirmât. — Et prior DoMiNicus confirmât ». — vVoy. ci-dessus, p. 8.J, ce que nous avons dit de cet acte.)
2li8 HISTOIRE DE L ABBAYE DE SILOS
regni celestis gaudiumque perpétue felicitatls. amen. Preterea, si culparum noslrarum onus nobis inclinaverit ad inferni supplicia, huius tamen laboris soUerlia simul cum pia exoratione vestra proveant nos féliciter ad cclestia régna, amen ; ut illuc mereamur una pariter cum omnibus nobis consortium beatorum, ubi Christo régi in dextera Patris sedenti incessaviliter gloria^, laus honorque canitur ab innumerabilium turmis angelorum martirumque et omnium sanctorum, adque cum ipsis vivere valeamus per inlinita semper secula seculorum, amen.
« Fratres karissimi, quisquis hune codicem legerit ex vobis, presentibus et futuris, prespicaci [sic] mente légat, aures, oculos, os, cordis quod legerit discrète intcllegat et intelligenda opéra Domino Deo indesinenter teneat ; et infundat preoes ut in vitam eternam cum editoribus et aucloribus vel abtutoribus atque facientibus libri huius, vel cum omnibus sanclis locum inveniat habitationis, amen. — Orale pro hos scriptores, si regnatis cum Domino redemtore, amen ».
Folio 278. — « In nomine Ingeniti Prolisque ac Procedentisconexa unius semper natura Deitatis, explicitus est liver revelationis ipsius domliii iiostri Ihesu Christi, editus et firmatus ab his auctoribus, id est, Iberonimo, Augustino, Ambrosio, Fulgentio, Gregorio, Ticonio, llireneo, Ambringio et Isidoro, ob honorem sancti Sebastiani et comilum eorum [sic]^ et reliqiia que superius retexuimus pagina.
« Labor scribentis refectio est legentis. Ilic déficit corpore, illc prolicil mente. Quisquis ergo in hoc proficis opère, operarii lavorantis non dcdignemini meminisse, ut Dominus invocatus inmemor sit iniquitatibus tuis, amen, et pro vocem tue orationis mercedem recipias in tempore iudicii, quando Dominus sanctis suis retribuere iusseril retribulionem. — Quia, qui nescit scribere laborem nullum existimat esse. Nam si velis scire singulatim, nuntio tibi quam grabe est scripture pondus. Oculis caliginem facit, dorsum incurbat, costas et ventrem frangit, renibus dolorem iiimittit, et omne corpus fastidium nutrit. Ideo tu, lector, lente t'olias versa, longe a literis digilos tene ; quia sicut grando fccunditatcm telluris tollit, sic lector inutilis scripturam et librum evertit. Nam, quam suabis est navigantibus porliiin exlreinum, ita et scriptoris novissimus versus. Explicit. Deo gratias semper ».
lirilis/i Mmeiim, n" M.G9."), volume in-folio de 279 feuillets en
LES MANfSr.lUTS DE SILOS 269
parchemin, acheté par le Musée britannique, te 9 mai 1840, à Joseph Bonaparte, comte de Surviiliers, ex roi d'Espagne '.