Tite-Live, I

id est, sanciendum fit fdcdiis; ninltisque id verbis, quin long(v ellata carminé non operaeest refcrre, peragit. Legibiisdeindo' recitatis: « Audi, inquit, Jupiter; Pater Patrate populi Romani; audi tu, i)opule Albane; ut illa i)alam, prima, postrema, ex illis tabulis cerave recitata sunt sine dolo malo, utique ea hic hodie rectissime intellecta sunt, illis legtbus populus Romanus priornon deficiet. Si prier dofetit publiées consilio, dolo malo; tu illo die, Jupiter, populum Romanum sic ferito, ut ego hune porcum hic hodie feriam : tantoque magis ferito, quanto magis potes pollesque. » Id ubi dixit, porcum saxo silice percussit. Sua item carmina Albani, suumque jusjurandum per suum dictatorem suoscpio sacerdotes peregerunt.

Formule du fécial '.

Legatus, ubi ad fines eorum venit, undc rcs rcpetuntur, capite velato filo (lana; velamen est) : « Audi, Jupiter, inqnit, audite, Fines (cujuscumque gentis sunt, nominal), audiat Fas. Ego sum publicus nutitius populi Romani, juste- |)ie(pic legatus vcnio, \erbisque meis fides sit. » Peragit deinde postulata. Inde Jovem testem facit : « Si ego injuste ini|)ie(pie illos homines illasquo res dédier nuntio populi Romatii mibi exposco, tun> |)atri» conq)oteni me nuiiquanï

1. Tite-Live, I, 32. — Tite-Live attribue à Ancus Marciiis l'insUlulion <lu fécial, Denys d'IIalicaniasse à Numa, et Cicéron à Tullus llosliliu».

sirisesse. » Ha?c, quum fines suprascandit, hîpc, quiciimqiie ei primus vir obviiis fuerit, haec, portam ingrediens, haec, forum ingrcssus, paucis verbis carminis concipiendique jurisjiirandi mutatis, peragit. Si non dediintur, quos exposait, diebus tribus et triginta (tôt enim solennes sunt) peràctis, bellum ita indicit : «Audi, Jupiter, et tu, Juno, JJuirine, Diique omnes cœlestes, vosque terrestres, vosque inferni, audite. Ego vos testor, populum illum (quicumque est, nominat) injustum esse, neque jus persolvere. Sed de istis rébus in patria majores natu consulemus, quo pacto jus nostrum adipiscamur. »

Cum his, nuntius Romam ad consulendum redit. Gonfestim rex his ferme verbis Patres consulebat : o Quaruni rerum, litium, causarum condixit Pater Patratus populi Romani Quiritium Patri Patrato priscorum Latinorum houiinibusque priscis Latinis, quas res dari, fieri, solvi oportuit, quas res nec dederunt, nec feeerunt, nec solverunt, die, inquit ei quem primum sententiam rogabat, quid censés? » Tnm ille : a Puro pioque duello qua?rendas censeo, itaque consentio, conciscoque. » Inde, ordinc alii rogabantur; quandoque pars major eorum qui aderant, in eam- (ItMii sententiam ibat, bellum erat consensu. Fieri solitum ut Fetialis hastam ferratam, aut sanguineam prseustam, ad fines eorum ferret; et, non minus tribus puberibus praesentibus, diceret : « Quod populi priscorum Latinorum hominesque prisci Latini adversus populum Romanum Quiritium feeerunt, deliquerunt, quod populus Romanus Quiritium bellum cum priscis Latinis jussit esse, senatus [populi Romani Quiritium censuit, consensit, conscivit, ut bellum cum priscis Latinis fieret; ob eam rem ego, populusque Romanus, populis priscorum Latinorum homini- Ibusque priscis Latinis bellum indico facioque. » Id ubi

dixisset, hastam in fines eorum emittebat. Hoc tum modo ab Latinis repetitœ res, ac bellum indictum : moremque eum posteri acceperunt.

Reddition de la ville de Collatie à larguin r Ancien •.

deditos Collatinos ita accipio, eamque deditionis for-

mulam esse. Rex interrogavit : « Estisne vos legati oratoresque missi a populo Collatino, ut vos popiilumque Collatinum dederitis ? — Sumus. — Estne popnlus Collatinus in sua potestate ? — Est. — Deditisne vos, populumque Collatinum, urbem, agros, aquam, terminos, delubra, utensilia, divina, humanaquc omnia, in mcam populique Romani ditionem ? — Dedimus. — At ego recipio. »

Prophéties du devin Mai^cius.

Priore carminé ^ Cannonsis prœdicta clades in hœc fermé verbe erat. » Amncm, Trojugena, Cannam, Romane, fugetj

^. Tite-Live, I, 38.