I. Est de praelio in quo vivus captus fuit

a. Caput de terrarum suarum desolatione et trsfditione per suos inimicos faotà,

3. ]^t de bonornm suorum mobilium de se moventium exsilatione et direptioiie per suos factâ et fieri permissâ.

Qua&rendum est primo , quo jure vel titulo ipse acquisierat et possidebat terrain praedictam quse dicitur de Ciarentiâ, vel pars prlncipatûs Achiae y vel de la Moreyhe.

Igitur in primis sciendum est quod domina Helisabeth conjux prima domini infant^ et domina ejus mater fuerunt graviter oppressas per pi*incipiàsam de la Moreyhe, et ejus gentes et prociiratores, et speciàliter per comitem de Xipheloniâ^ et epiSciopum Olinae et Nicolaum Maura , qui dictam domiriam matrem dictae dominae Helisabeth ceperunt, et arrestatam tenuerunt, et multts injuriis aflecerunt ; et dicebant sibi : «Hé ! dedisti filiam tuam Catalanis ; mala fortuna erit tibi , quia totam tuam perdes. « Et de facto bona ipsius mobilia rapuerunt, et terram suam, sciiicet comitatum de MathagrifTo occupârunt, et occupatum tenuerunt; et licet requisiti soiemniter ex parte domini iiifântis restituere, renuerunt. Et super hoc dominus infahs, habito consilio cùiùD. rege Frederico, et ipso annuente et adjuvante, fierî jussit armatam saàm p^r mare et perrëxit in Clarentiam ; et tequisitionibus factis debitis gentibus et procui'atoribtis dictae principiss», et ipsis persistentibus et obdurantibus in suâ malitiâ et denegatione juris et justitiœ, invasit cum armis locura Clarentiae, et cepit eum et alia loca plura; terram autem suam et dominas uxoris suae primœ habere non potuit, quamvis ad ipsam habendam conatus fuerit toto posse, etc.

Priùs dicendum est de personâ domini infantis, quomodo et qualiter se gerebat in armis et aliis factis suis. Et certè ipse erat prudens , strenuus , et magnanimus in moribus suis. Siquidem prudentia ejus in hoc appaniit, quod cum dom. Sancius rex Majoricarum frater ejus haberet eum exosuU) propter suggestionem quorumdam consiliariorum suorum, ipse fràudulentiam eorum attendens , sciensque fratrem suum sine proie , in posterum praevidens, duxit uxorera dominam Helisabeth praedictam, quam invenit in Siciliâ desolatam , ex quâ suscepit filium dominum Jacobum, nunc regem Majoricarum, quem infiantulum, defunctâ de par tu ipsius dicta domina conjuge suâ, quasi quinque vel sex mensium vel circà, misit per mire de Siciliâ ad dominam Sclarmundam matrem suam, regmam Majoricarum; et tum ipse cum armatâ suâ post parùm temporis venit

Clarentiam, ut prsetactum est, et ibi simîliter duxit uxorem' secundam , dominam Helisabeth , consanguineam régis Cypri , ex quâ ortus est dominus infans Ferrandus , qui nunc est secundo genitus ipsius domini praedieti, et in aliis etiam apparuit' ejus prudentia, quia erat dives et opulentus, ut infrà apparebit. Magnanimitas vero ipsius simul cum prudentià in boc patuit) quod requisitione débita praecedente super injustitiâ et opprcssione et injuriis sibi et inclytae dominae consorti suse ac matri ejus illatis, et negatâ sibi penitus justitiâ agonizare' satagens , cum paucis, nec illis omnibus bonis, expugnaVit Clarentiam et alia ioca plurà, et obtinuit et triumphavit de injtii^* riantibus : itàquod comes de Xipheloniâet epis<!;opùs Olinœ eV ^icbola Maura, qui pro principissâ hsec faciebant, bumiliavc-^' runt se sibi, et fecerunt sibi bomagium, cum alîis pluribos generosis et popularibus; et ipse bénigne et clementer recepit» eos , et fecit magnum convivium. Tandem pOsteà exploratâ familiâ dom. Infanlis, et inventa forte iustabili et corruptà, abierunt rétro et transfugerunt ad principissam , non ex fide sed potiùs quià cum multis milîtibus Gallicis Vel Burgundis sciebant eam noviter advenisse , et matrimonium cum quodam nobili de Burgundiâ contraxisse, qui ut princeps paravit se contra dom. infantem praefdictum , comité prsedicto sibi assistente , et omne malum contra dominum infantem procurante , tàm clàm quàm opertè. Dominus autem infans , audito quod princeps veniebat , contra ipsum paravit se ad eundum versus eum , et quùm quidam dissuadèrent sibi quod non iret, utinàm bono zelo, respondit et dixit quod non sustineret quod princeps ' vastaret terrain suam, quod est contra falsitatem, quam Andréas Guiterii proposuit dicens quod dominus infans mandavit in \ testamento suo quod dicta terra restitueretur. Quomodo enim exponeret se morli pro terra prsedictâ, si eam mandasset restitui , et quare pluries comminatus fuit illis qui sibi suggerebant quod restitueret eam , et boc valdè molesté ferebat , et sic exivit de Clarentiâ cum paucis, utinam bonis, die tertiâ mensis julii qui fuit dies sabbathi , in occursu dicto priiicipi , et venit ad locum vocatum TEspero , et inde venit die dominicâ sequenti versus principem, ità quod ex locis utriusque partis invicem se videbant Histoire de ConsTAiiTiiroPLE. T. II. 25

et noctis illius die provocaverunt in quodam nemore ibi propè, ità quod balistarii jaciebant sagittasinvicem.

Et die lunse sequenti manè, cùm princeps moveret exercitum suum et iret versus Clarentiam cum acie suâ , Guillelmus de FoDtibus, et Guillelmus Den in equis suis equitantes dixerunt domino infanti : Princeps cum suo exercitu facit vel tenet viam Cl^rentiae, et postquam estis ità animatus ad praeliandum, feriamus in retroguardiâ eorum , et dabimus eis magnum damnuîn. Hic est multum in illis verbis advertcndum quod cum debuissent tacere vel expectare moram, vel jussum domini infantis, maxime cum princeps non veniret adversùs eum, ipsi excitaverunt eum quem sciebant magnanimnm, et quem sub colore audaciae instigaverunt ad praeliandum, cum potiùs debuissent eum avertere, vel saltem silere, et stare parati dùm princeps longiùs pertransisset, potissimè cùm foret principem cum magno*exerciitu Gallicorum et Burgundorum, et dominum infantem cum paucis, et iilLs non bonis , imo apertè vaciilantibus et paventibus et diversa consulentibus, quia modo dicebant unum et statim aliud; et hoc fuit causa ruinse domini infantis, quia si unanimes fuissent i dominus infans non fuisset interfectus. Et tune dominus infans non benè discemens ipsorum motus et voluntates, sicut ille Judas Machabeus qui in ultimo praelio suo quo mortuus est, ait : Surgamus et eamus ad adversarios nostros. Dixity no no^y feriamus à tôt; et dixit omnibus : Rogo vos omnes quod teneatis me appropè» quia semper invenietis me juxta vexillum. Et tune Ademarius de Mosseto, et Guillelmus de Fontibus et Guillelmus Den, et quidam milites alii sicut erant vel videbantur meliores, posuerunt se drcà dominum infantem ut dictus Ademarius dicit ; et cum appropinquasset ad acies principis dominus infans, dixit: Nunc est hora. licet Guillelmus Den dicat et dixerit, non tamen in judicio, quod dominus infans dixit : Hûj tant son? Et ipse Guillelmus Den respondit : Non est modo hora, sed.... data est palmada: volendo dicere quod non poterant retrocedere. Et super hoc dominus infans brocavit in exercitu principis , et specialiter aggressus fîiit adem comitis, qui erat principalis hostis suus , et reffrontavit eum fortita:, et ille qui.portabat vexillum dicti dom. infantis cecidit, et tune

omnes fugernnt , exceptis paucis usque ad ^pïehi vel cîrca , qui pro majori parte errfnt de terra illâ , et fecerant sibi homagîum , qui in dicto praelio ceciderunt. Et dom. înfans transivit altrà, et invenit se solum cum Adheiuario de Mosseto, et Guillelmo de Fontibus , et quodam sculifero Bertrandi de S. Martîali, et quodam puero Guillelmi Den , qui equîtabat in equo aiforraco. Et dura praedieti loquerentur cum eo,persuadendo sibt ut fugeret, prout dictus Adhemarius dicit, versus Clarum-Montem, I>. infans dicebat : Non adhuc. Et cum iternm sibi dicerent: Domine, evadatis, quia vexillum vestrum est perditum: Dominus infans dixit : Non adhuc. Et tune Guillelmus de Fontibus' dixit sibi : Vaia que can 7>olret ho poret. Et cum iteruM. dicerentsibi: Domine, penzate evadere, quia ecce una banderià' princ^is et una alîa alba Burgundorum veniunt, aliàs mortuus estis. Ipse dixit : Equus meus non potest ire. Et dum îrent sic loquendo versus Clarum-Montem dominus infans videns qupsdam milites de famiiiâ suâ, à longè clamavit, et vocavit scûtiferum Bertrandi de S. Martial i, dicendo: Raymunde, vade ad alios milites de familiâ ut veniant. Et Adhemaro dixit : Equusf meus non potest ire. Et Adhemarus dixit eî: Descendatis de equo yestro , et ascendads quem ducit ille puer. Dixit de dicto puero Guillelmi Den. Et super istis vérbls dictse Banderiae appropinquaverunt , et irruerunt inimici in dictum dominum infantem, quem dictus puer ostendit eis; et ut Adhemarus dicit, diviserunt eos, sic quod dominus infans remansit solus inter inimicos suos, et dictus Adhemarius fuit percus^us, ut ipse dicit et equus ejussaltavit, et postea non vidît dom. infantem; et sic ipse et Guillelmus de Fontibus et alii fugerunt versus Belveser, salvi tamen et illaesi, licet equus Adhemarii esset vulneratus, ut dicit, et licet G. de Fontibus esset impedîtus per aliquot milites partis ad versse, ut Adhemarius dicit secredere; et tune dom. in fans fuît afferatus et circumdatus et captus per inimicos suos, et ibidem fuit deeapitatus; et postmodum prout Berengarîus Maleti deponît corpus domini infantis fuit sibi et Guillelmo de Sono ostensus per inimicos in campo ubi erat adhuc , et dictus Berengarius qu* captus fuit in dicto praelio vidit dictum corpus ' sine aliquo vulnere, et- sine aliquo operimento , exceptis femoralîbus, si ve

bragetis, et equus domini infantis jacebatmortuus juxta ipsum sine frçno , et sine celià , et corpus domini infantis erat sine capite. Sed posteà dictus cornes in camerà suâ caput domini infantis ostendit dicto Bereugario, et tota faciès, at dictus Be~ rengarius deponit, erat vulnerata pluribus ictibus; despuncto, et videbatur os ejus modicum fissum , et aliud vuinus non erat in corpore , vel capite dom. infantis , nec in tibia , ubi erat mo~ dica laesura quae fuerat facta, ut ipse vidit « sub gamberiam.

His ità super praelio breviter pi^aelibatis, dicendum est de clandestinis tractatibus et pariamentis habitis cum inimîcis D. infantis, super terrae tradiiione, et de nunciis et litteris missis per dictum Andream illico ad Adhemarium de Mosseto et alios milites qui fugerant, et erant in loco de Belveser, et d'Estemira; et mani-, festè constat et probatum est , quod in crastinum dicti praelii facti inimici appropinquaverunt affidati ad portale Clarentiae , et dixerunt quod redderet se, quia dom. infans era(mortuus, et ostenderunt caput ; et confestim Andréas Guiterii exivit lo~ cutum bis vel ter cum eis extra ad partem, et incontinenti fuit inter eos securitas , vel treugia facta ; et fuerunt missi nuncii cum litteris ad locum Belveser et d'Estemira, et nuncii fuerunt. Bertranduç Gaulcelmi pro dicto Andréa, et quidam B.urgundus miles pro dicto principe ; ^t venit cum eis scutifer Bertrandus de S. Martiali, et fuerunt Ipcuti cum Adbemario de Mosseto , et Guiilelmo de Fontibus in loco de Belveser , et similiter iverunt adEstemira, et locuti sunt cum Guiilelmo DenetBertrando deS.Martiali^etaliquadixeruntcoram omnibus, etaliqua dixe~. runt ad partem. Coram omnibus dixerunt si volebat consentire , paci quam princeps tractabatcum dicto Andréa et quod veniret Clarentiam. De aliis verbis et factis ipsi...licet interrogati; de boc inter se discordant et non conveniunt benè , adeo quod magna suspicio insurgit ex dictis ipsorum, vel celatis, vel aliàs.coloratis Gontrà ipsos^ prout inferius latius patebit. Super istis locutionibus, et nunciis et litteris, videantur dcpositiones scilicet Pontii de Eibera, Joannis Catalani, Bernardi deVallicrosa, Romey de Incu- , dio, Guillelmi Den, Guillelmi de Fontibus , Adhemarii de Mosseto, et alionim. Intereà vero antequam praedicti mUites venirent,, dictus AAdrCfas fuit factus capitaneus per Almugarios plures,

ïionobstante contradictione aliquoriim, et gessit se pro capi-' taneo , et recepit homagium à multis, et ipse fecit eis, et fieri fecit praeconizationes ex parte suâ. Posteà vénérant milites* praedicti , et inter alios Giiillelmus Den. Contradixerunt qnod ipse eràt capitaneus iti vitâ D.infantis et finaliter qualitercumque dictas Andréas fuit confirmatus per eos in capitaniâ , et tune fuernnt factae praeconizationes ex parte D. Jacobi filii infantis.^ Fama fuit quod ipsécorrumpebat Almugarios qui tenent partent' suam , et dederat eis pecuniam.

Postmodum autem fuit tractatum palam cum inimicis de pace faciendây et fuerunt facta plura et diversa consilia in domo minorurn, et quandoque in domo dicti Adhemarii, et in domo dicti Andreae; et ab initio Almugari tenueruut fortiter quod terra tèneretur, et Guillelmus Den , et quidem vocatus Beylestat , et alii plures insistebant pro terra tenendâ, et quod notificaretur D. régi Majoricarum, vel D. Frederico, qui propè erat; et gentés Clarentiae hoc idem yolebant. Posteà paulatim decli-^ naverunt, et maxime milites extra dictum G. Den ad terram inimicis tradendam , praetendentes quod non erant victualia, et quod Almugarii transferebant se ad inimicos ; et tamen probatum est plenissimè quod erant satis yictualia et messes instabànt ; et probatum est quod Almugarii libenter tenerent terram et defenderent, si dictus Andréas vellet eos qui tare, sed victualia frandulentèr abscondebantur et prohibebantur, et qnitatio negabatur per dictum Andream dicentem quod ipse non quitaret eos , nec habebat monetam, licet satis haberet, sicut inferius patebit.

Et in istâ discordiâ fuerunt electi duodecim pro faciendis et tractandis et ordinandis omnibus , qui finaliter fecerunt compositioném de terra tradendâ et prout fuit fama et communis' opinio fuit data multa pecunia pro praedictis; et dicta compositio fuit facta in tra pau eos dies, et infradecem, ut aliqui testes deponunt et àUi întra i5. Et oninia castra fuerunt tradita inimicis, excepta Clarentiâ, ubi ipsi stabant pro negotiis suis facien-> dis, et bona domini infantis diripiebantur , et comburebanturquae autem et qualia seu quanta erant bona D. Infantis /cértè' multà et magna et valde precâosa. Siquidem dos domin» uxoris

suae primae fuerat trigipta millium librarum'pecuniad unâ cum terrâ suâ, item dominiis iufans erat inultum abundans in argento , et vasis argenteis , et in coronis aurcis et lapidibus pretiosis ^ etc.

fiertrandu^ de S. Martiali majordomus domini infantis.

Item habuit (D. infans) ab episcopo Olinae quem tenuitcaptum quia conspiraverat cum inimicis suis et loquebatur cum eis secrète muUa bona valentia 40 millia hyperperorum et plura alia.

Item probatum est quod D. infans sotum per unnm annum tenuit Clarentiam et aliam terram, ita quod anno expleto et re- Yoluto parum plus vel minus, nisi per duos vel très dies vel circa vità functus est anno domini i3i6, quintâ die Juiii; et eodem anno fuit corpus ejus portatum apud Perpinianum , et sepuUum in domo praedicatorum in crastinum onininm sanctor rum vel circa et tune fuit incepta inquisitio contra dictos Adhemarium et Bertrandum de Sancto Martiali et alios eorum complices , ^ed quibusdam de consilio Dom* régis Sançii oculis conniventibus transeuntibus non fuit processum u^ debuit» prout patet per processum factum per eos, etc.

Tertia suspicio est clandestina nunciorum et litterarum roissio facta in crastinum per dictum Andream solum ad duo castra , scilicet ad Pulcbrum-videre , ubi erat Adhema* rius de Mosseto, et G* de Fontibus praedicti, et ad £^temira ubi erant Bertrandus de S, Martial et G. Den , et nunciorum qualitas , unus enim erat Bergundus ex parte principis, et alius Bertrandus Gaucelmi ex parte dicti Andreae , etc.

Ad boç etiaip praestat adminiculum 'magnum depoûtio Romey de Incudio qui dicit quod iocuti fuerunt ad partem in quadam terratà de Claromonte, et scrutabantur ejus voluQtatem, et quia ipse dixit quod tenerent terram, displicuit eis , et facit etiam ad boc dictum Bemard de Vallirosâ qui deponit quod G. Den in^ duxit Bremundum de Seyano ad deserendum Lauriol, et dixit quod D. infans numquam receptaret eum defide, quasi praesciens facta et fienda super praedictis ; et fuit ad Estemira locutus cum nuntio Bergundo ad partem , et dixit quod G. de Fontibus et Adbemarius erant mortui in bello, et ista verba fraudulenta

DE CHARTES. Bgi

erant comperta ; item facit qaod Andréas fuit locutus cnim comité et cum principe , ut dixit Joannes Catalani. Item Adhema*rius invitavit archiepiscopum de Lepanto, qui venit pro tractatu traditionis teiTae, et dixit multa falsa dicens quod rex Majoricanim erat mortuds , et rex Aragonum et rex FredericUs.

Quarta suspicio est insihuatio seu notificatîb omissà fieri D. régi Majoricarum, vel D. Frederico, imo quod pejus est, eoruin ignorantia afîectata , quod manifesté apparet quia Bergerîo de Ulmis et ejus famiiise quam D. regina Majoricarum mittebat clauserunt purtalia Clarentiae et TÎctualia negaverunt, et Adhemarins de Mosseto , et G. de Fontibus exiverunt de Clarentiâ et ascendemnt in taridas ubi erat famiiia, quam t>. regina mittebat, et praedicaverunt ibi ad inducendum quod non descenderent in tèrram, verba sua falsa et decèptiva dicendo, quod pax erat facta et quod redirent et quod facerent eis libenter succursum sicutfra tribus suis, etsupervenit quidam adahil vocatus Belestat, et dixit contrarium, dicendo : Non audiatis istos prôditores qui vendiderunt D. infantem, sed descendatis et teneamus terram , et vindicemus necem D. infantis. Et tune dicti Adhemarius et Guillelmus tacuerunt et recesserunt, et dum dictus Adhemarius loquebatur barba sua tremebat; et confestim familia invito procuratore Amaldi de Cassiano qui erat jam subomatus et prohibebat eos accipere arma, ad terram descendens saltavit in barchis, et yenerunt ad terram , et tune fuit rumor in Clarentiâ, quod Andréas et sui prohibebant intrare familiam , et Almugarii qui erant in Clarentiâ clama verunt : Non aperiemus fratribus nostris ? moriantur prôditores , et ^periamus. Et tune fecérunt aperiri portalia , et intraverunt praedicti, ita quod fuit ibi magnus tumultus : Teneamus terram, daman tium; et fecerunt insultum, in barrium quem inimici tenebant, et miserunt ibi ignem et Andréas vel sibi adhérentes miserunt nuncium ad comitem de Xiphelonia , quod veniret cum suo exercitu ad terrendum istos, quia tune jam erat princeps mortuus; et dictus comes venit, et sic minis et terroribus , et victualia prohibendo omnes paulatim acquieverunt , et finaliler redierunt cum magnâ desolatione et penuriâ, quia Arnaldus de Cassiano victualia quae satis erant in taridis vendidit in Sicihâ, et ipsi famé peribant, et febribus;