I. Est de praelio in qno 'vims captns fuit

a. Caput de lerrarom suarum desolalione et traditione per suos inimicoa factA.

3. Est de bononim saonuD raobiliwm de se moventiiiin exsilatione et direptione per suos factâ et fieri permiisâ.

Quaerendum est primo, quo jure vel titulo ipse acquisierat et possLdebat terrain praedictam quae dicitiir de Ciarentiâ, vel pars principatûs Achi» , vel de la Moreyhe,

Igitur in primis sciendum est quod domina Helisabeth conjux prima domini infantis et domina ejiis mater fuerunt graviter op- ])ressae per principissam de la Moreyhe, et ejus gentes et procnratores, et specialiter per comitem de Xipheloniâ, et epis<H)pum Olinae et Nicolaum Maura , qui dictam dômiliain matrem dictae dominae Helisabeth ceperunt, et arrestatam tenuerunt, et multis injuriis afrcccrunt ; et dicebant sibi: «Hé! dedisti filiam tuamCatalanis; mala fortuna eiit tibi, quia totam tuam perdes. «Et de facto bona ipsius mobilia i^apuerunt, et terram suam, scilicet comitatumdeMathagriiTo occupârunt, et occupatiim tenuenint; et licet requisiti solemniter ex parte domini infantis restitaere, renuerunt. Et super hoc dominus infans, habito consilîo cnmD. rege Frcderico, et ipso annuente et adjuvante, fieri jussit armatam suam per mare et perrexit in Olarentiam ; et requîsitiohibus factis debitis gentibus et procuratoribus dictas principissse, et ipsis persistentibus et obdurantibus in suâ maiitid et denegatione juris et justitiae, invasit cum armis locum Clarentiae, et cepit eum et alia loca plura; terram autem' saam et dominae uxoris su» primse habere non potuit, quamvis ad ipsam habend^m conatus fuerit toto posse, etc.

Priùs dicendum est de personâ domini infantis, qaomodô et qualiter se gerebat in armis et aliis factis suis. Et certè ipse erat prudens, strenuus, et magnanimus in moribus suis-Siquidem prudentia ejus in hoc apparuit, quod cum dom.Sanâiis rex Majoricarum f rater ejus haberet eum exosum.propter sugge»tionem quorumdam consiliariorum suorum, ipse frandalentiam eorum attendens , sciensque fratrem suum sine proie , in posterum praevidens , duxit uxorera dominam Helisabeth prsBdictun, quam invenit in Siciliâ desolatam , ex quâ suscepit filium dominum Jacobum, nunc regem Majoricarum, quem infontulnin, defunctâ de partu ipsius dicta domina conjuge su A, quasi quinque vel sex mensium vel circà, misit per mare de Siciliâ ad dominam Sclarmundam matrem suam, reginam Majoricarum; et tum ipse cum armatà suâ post parùm temporis 'wmÀX

Clarentiam, ut praetactum est, et ibi similiter doxit uxorem sccundam, dominam Helisabeth, cbiisanguineam régis Cypri, ex quâ ortus est dominus infans Ferrandus, qui nune est secundo genitus ipsius domini praedieti, et in aliis etiam apparuit ejus prudentia, quia erat dives et opulentus, ut infrà apparebit. Magnanimitas vcro ipsius simul cum prudentià in hoc patuit, quod requisitione débita praecedente super injustitiâ et oppressionc et injuriis sibi et inclytae dominas consorti suae ac matri ejus illatis, et negatâ sibi penitus justitiâ agonizare satagens , cum paucis, nec illis omnibus bonis, expugnavit Clarentiam e» alia loca plura , et obtinuit et triumphavit de injuriantibus : ità quod comes de Xiphelonià et episcopus Olinae et Nichola M aura , qui pro principissâ haec faciebant , humiliaverunt se sibi, et fecerunt sibi bomagium, cum aliis pluribus generosis et popularibus; et ipse bénigne et clementer recepit eos, et fecit magnum convivium. Tandem posteà exploratâ familià dom. Infantis, et inventa forte iustabili et corruptâ, abierunt rétro et transfugerunt ad principissam , non ex fide sed potiùs quià cum multis militibus Gallicis vel Burgundis sciebant eam noviter advenisse, et matrimouium cum quodam nobili de Burgundià contraxisse, qui ut princeps para>dt se contra dom. infantem pra^ictum , comité praedicto sibi assistcnte , et omne malum contra dominum infantem procurante , tàm clàm quàm opertè. Dominus autem infans, audito quod princeps veniebat , contra ipsum para vit se ad eundum versus eum , et quùni quidam dissuadèrent sibi quod non iret, utinàm bono zelo, respondit et dixit quôd non sustineret quod princeps vastaret tcrram suam, quod est contra falsitatem, quam Andréas Guiterii proposuit dicens quôd dominus infans mandavit in testamento suo quôd dicta terra restitueretur. Quomodô enim exponeret se morli pro terra praedictà, si eam mandasset restitua, et quare pluries comminatus fuit illis qui sibi suggerebant quôd restitueret eam, et hoc vaidè moleste ferebat, et sic exivit de Clarentià cum paucis, utînam bonis, die tertià mensis julii qui fuit dics sabbathi , in occursu dicto priucipi , et venit ad locum vocalum TEspero , et inde venit die dominicâ sequenti versus principem, ità quôd ex locis utiiusque partis invicem se videbaiit

HlSTOIBE Dl CoNSTAllTUfOrLB. T, II. 3^

et noclis illius die provocaveruDt in quodam nemore ibi propè, ità qiiod balistarii jacicbant sagittasinvicem.

Et die luDae sequcDti manè, cùm princeps moveret exercitum suum et iret versus Clarentiam cum acie suâ, Guillelmus de FoDtibus, et Guillelmus Den in equis suis equîtantes dixenmt domino infanti : Princeps cum suo exercitu facît vel tenet viim Clarentiae, et postquam estis ità animatus ad praeliandum, feriamus in retroguardiâ eorum , et dabimus eis magnum dam- Dum. Hic est multum in illis verbis advertendom quod cum debuissent taccre vel expectare moram, vel jussum domiDi infantis^ maxime cum princeps non veniret adversù^ eum, ipsi excitaverunt eum quem sciebant magnanimom, et quem sub colore audacise instigaverunt ad praeliandum, cum potiùs debuissent eum avertere, vel saltem silere, et stare parati dùm princeps longiùs pertransisset, potissimè cùm foret principem corn magno exercitu Gallicorum et Burgundorum, et dominom infantem cum paucis, et illis non bonis, imo apertè vacillantibus et paventibus et diversa consulentibus, quia modo dicebant unum et statim aliud; et hoc fuit causa ruinae domini infantis, quia si unanimes fuissent, dominus infans non fuisset interfectns. £t tune dominus infans non benè discemens ipsorum motus et voluntates, sicut ille Judas Machabeus qui in ultimo praelio suo quo mortuus est, ait : Surgamus et eamus ad adversarios nostros. Dixit, no no ^feriamus a toi; et dixit omnibus : Rogovos omnes quod teneatis me appropc, quia semper invenietis me juxta vexillum. Et tune Ademarius de Mosseto, et Guillelmus de Fontibus et Guillelmus Den, et quidam milites alii sicut erant vel videbantur meliores , posuerunt se circà dominum infantem ut diotus Ademarius dicit ; et cum appropinquasset ad acies prindpis dominus infans , dixit : Nunc est hora. Licet Guillelmus Den dicat et dixerit , non tamen in judicio , quod dominus infans dixit : HCf tant son ? Et ipse Guillelmus Den respondit : Ncm est modo hora, sed — data est palmada: volendo dicere quod non poterant retrocedere. Et super hoc dominus infans brocavit in exercitu principis , et specialiter aggrcssus fuit aciem comitis, qui erat principalis hostis suus , et reffrontavit eum fortiter, et ille qui portabat vexillum dicti dom. infantis cecidit, et tune

omnes fugerunt , exceptis paucis usque ad septem vel circa , qui pro inajori parte erant de terra illâ , et fecerant sibi homagium , qui in dicto praelio ceoiderunt. Et dom. infans transivit ultra, et inTenit se solum cum Adhemario de Mosseto, etGuillelmo de Fontibus , et quodam scutifero Bertrandi de S. Martiali, et quodam puero Guillelmi Den , qui equitabat in equo alforraco. Et dum praedicti loquerentur cum eo,persuadendo sibi ut fugeret, prout dictusAdhemarius dicit, versus Clarum-Mon> tem, D. infans dicebat : Non adhuc. Et cum iterum sibi dicerent: Domine, evadatis, quia vexillum Testrum est perditum: Dominus infans dixit : Non adhuc. Et tune Guillelmus de Fontibus dixit sibi : Vaia que can volret no poreL Et cum iterom dicerent sibi : Domine, penzate evadere , quia ecce una banderia principis et una alia alba Burgnndorum veniunt , aliàs mortuas estis. Ipse dixit : Equus meus non potest ire. Et dum irent sic loquendo versus Clarum-Montem dominus infans videns quosdam milites de familiâ suâ^ à longé clamavit, et vocavit scutiferum Bertrandi de S. Martiali, dicendo: Raymunde, vade ad alios milites de familiâ ut veniant. Et Adhemaro dixit : Equus meus non potest ire. Et Adfaemarus dixit ei : Descéndatis de equo vestro , et ascendatis quem ducit ille puer. Dixit de dicto puero Guillelmi Den. Et super istis verbis dictae Banderiae appropinquaverunt , et irruerunt inimici in dictum dominum infantem, quem dictus puer ostendit eis; et ut Adhcmarus dicit, diviserunt eos, sic quod dominus infans remansit soins inter inimicos suos, et dictusAdhemarius fuit percussus, ut ipse dicit et equus ejus saltavit, et postea non vidit dom. infantem; et sic ipse et Guillelmus de Fontibus et alii fugerunt versus Beiveser, salvi tamen et illaesi, licet equus Adhemarii esset vulneratus, ut dicit, et licet G. de Fontibus esset impeditus per aliquot milites partis adversse, ut Adhemarius dicit se credere; et tune dom. infans foit afferatus et circumdatus et captus per inimicos suos, et ibidem fuit decapitatus; et postmodum prout Berengarius Maleti deponit corpus domini infantis fuit sibi et Guillelmo de Sono ostensus per inimicos io campo ubi erat adhuc , et dictus Berengarius qu^ captus fuit in dicto prselio vidit dictum corpus sine aliqiio vulnere, et sine aliquo operiroento, exceptis feraoralibus, sive

bragetis , et cquus domini infantis jacebat mortuus juxta ipsum sine ffeno , et sine cellâ , et corpus domini infantis erat sine capite. Sed posteâ dictus cornes in camerà suft caput domini infantis ostendit dicto Bereugario, et tota faciès, ut dictus Berengarius deponit, erat vùlnerata pluribus ictibus; despuncto, et vidcbatur os ejns modicum fissum , et alîud vulnus non çrat in corpore , vel capite dom. infantis , nec in tibia, nbi erat modica Isesura quae fuerat facta, ut ipse vidit , siib gamberiam.

His ità super praelio breviter praelibatis, dicendum est de clandestinis tractatibus et parlamentis habitis cum inimicis D. infantis, super terrae traditione, et de nunciis et litteris missis per dictum A ndreara illico ad Adhemarium deMosseto et alios milites qui fugerant, et erant in loco de Belveser, et d'Estemira; et manir festè constat et probatum est , quod in crastinum dicti praelii facti inimici appropinquaverunt affidati ad portale Clarentiae, et dixcrunt quod rcddcret se, quia dom. infans erat mortuns, et ostenderunt caput ; et confestim Andréas Guiterii exivit locutum bis vel ter cum eis extra ad partem, et incontinent! fuit inter eos sccuritas , vel trcugia facta ; et fuerunt missi nundi cum litteris ad locum Belveser et d'Estemira , et nuncii fuerant Bertrandus Gaulcelmi pro dicto Andréa, et quidam Burgundns miles pro dicto principe ; et venit cum eis scutifer Berirandus de S. Martiali, et fuerunt locuti cum Adhemario de MassetO| et Guîllelmo de Fontibus in loco de Belveser, et similiter iverunt ad Ëstemira, et locuti suntcum Guillelmo Denet Bertrando deS.Martiali,ctaliquadixeruntcoram omnibus, et aliqna dixerunt ad partem. Coram omnibus dixerunt si volebat cohsentire paci quam princeps tractabatcum dicto Andréa et quod veniret Clarentiam. De aliis verbis et factis ipsi...licet interrogàti; de hoc inter se discordant et non conveniunt benè , adeo quod magna» suspicio insurgit ex dictis ipsorum, vel celatis, vel aliàs colonds contra ipsos, prout inferius latius patebit. Super istis locutioni-' bus, et nunciis et litteris, videantur depositiones scilicet Pontii de Ribera, JoannisCatalani, Bernardi deVallicrosa, Romey de Incudio, Guillelmi Den, Guillelmi de Fontibus, Adhemàrii de Biosseto, et alionim. Intereà vero antequam praedicti milites venireot, dictus Andréas fuit factus capitaneus per Almugarios plares, '

nonobstante contradictione aliquoriim, et gessit se pro capitaneo , et recepit homagium à multis, et ipse fecit cis, et fieri fecit praeconizationes ex parte suâ. Posteà venerunt milites praedicti , et inter alios Guillelmiis Den. Contradixerunt qiiod ipse erat capitaneusin vitâD.infantis et finaliterqualitercumque dictus Andréas fuit confinnatus per eos in capitaniâ , et tonc fuerunt factae praeconizationes ex parte D. Jacobi filii infantis. Fama fuit quod ipse corrumpebat Almugarios qui tenent partem suam , et dederàt eis pecuniam.

Postmodum autem fuit tractatum palam cum inimicis de pace faciendâ, et fuerunt facta plura et diversa consilia in domo minorurn, et quandoque in» domo dicti Adhemarii, et in domo dicti Andrcae; et ab initio Almugari tenueruut fortiter quod terra teneretur, et Guillelmus Den , et quidem vocatus Beylestat , et alii plures insistebant pro terra tenendâ , et quod notificaretur D. régi Majoricarum, vel D. Frederico, qui propè erat; et gcntcs Clarentiae hoc idem volebant. Posteà paulatim déclina verunt, et maxime milites extra dictum G. Den ad terram inimicis tradendam , praetendentes quod non erant victualia , et quod Almugarii transferebant se ad inimicos ; et tamen probatum est plenissimè quod erant satis victualia et messes instabant ; et probatum est quod Almugarii libenter teqerent terram et defenderent, si dictus Andréas vellet eos quitare, sed victualia fraudulenter abscondebantur et prohibebantur, et quitatio negabatur per dictum Andream dicentem quod ipse non quitaret eos , nec habebat monetam, licet satis haberet, sicut inferius patebit.

Et in istà discordiâ fuerunt electi duodecim pro faciendis et tractandis et ordinandis omnibus , qui finaliter fecerunt compositionem de terra tradendà et prout fiiit fama et communia opinio fuit data multa pecunia pro praedictis; et dicta compositio fuit facta intra paucos dies, et infradecem, ut aliqui testes deponunt et alii intra i5. Et omnia castra fuerunt tradita inimicis, excepta Clarentiâ, ubi ipsi stabant pro negotiis suis faciendis, et bona domini infantis diripiebantur , et comburebantur quae autem et qualia seu quanta erant bona D. Infantis, certè multa et magna et valde preciosa. Siquidem dos dominas uzoris

suae primae fiicrat triginta millium librarum pecuniae unâ cnm terni su<l , itoni dominiis iiifans erat multum abundans in argento, et vasis argenteis, et in coronis aurcis et lapidibus prctiosis , etc.

fiertrandus de S. Martiali majordomus domini infantis.

Item habuit (D.infans) ab episcopo Olinœ quem teniiitcaptom quia coDspiraverat cum inimicis suis et loquebatur cum eis secrète multa bona valentia 40 millia hyperperorum et plan alia.

Item probatum est quod D. infans solum per unnm annimi tenuit Clareutiam et aliam terram, ita quod anno expleto et revoluto parum plus vel minus, nisi per duos yel très dies ^el circa vità functus est anno domini i3i6, quintà die Julii; et eodem anno fuit corpus ejus portatum apud Perpinianum , et sepultum in domo praedicatorum in crastinum omnium sanctorum vel circa et tune fuit incepta inquisitio contra dictes Adhemarîum et Bertrandum de Sancto Martiali et alios eonim complices, sed quibusdam de consilio Dom. régis Sancti oculis conniventibus transeuntibus non fuit procesaum ut ddmit» prout patet per processum factum per eos, etc.

Tertia suspicio est clandestina nunciorum et litterarom missio facta in crastinum per dictum Andream solum ad duo castra , scilicet ad Pulchrum-videre , ubi erat Adhemarius de Mosseto, et G. de Fontibus praedicti, et ad Estemira nbî erant Bertrand us de S. Martial et G. Den , et nunciorum qualitas , unus enim erat Bergundus ex parte principis, et alios Bertrand us Gaucelmi ex parte dicti André», etc.

Ad hoc etiam praestat adminiculum magnum depositio Romej de Incudio qui dicit quod locuti fuerunt ad partem in quadam terratâ de Claromonte, et scrutabantur ejus voluntatem, et quia ipsc dixit quod tenercnt terram, displicuit eis , et facit etiam ad hoc dictum Bernardii de Yallirosâ qui deponit quod G. Den induxit Bremundum de Seyano ad deserendum Lauriol, et dixit quod D. in fans numquam receptaret eum defide, quasi praesdens facta et fienda super praedictis ; et fuit ad Estemira locutus cum nuntio Bcrgundo ad partem , et dixit quod G. de Fontibus et Adhemarius erant mortui in bello, et ista veiiia fraudulenta

erant coniperta ; item facit quod Andréas fuit locutus cum comité et cum principe , ut dixit Joannes Catalani. Item Adhemarius invitavit archiepiscopum de Lepanto, qui venit pro tractatu traditionis terrae, et dixit multa falsa dicens quod rex Majoricarum erat mortuus , et rex Aragonum et rex Fredericus.

Quarta suspicio est insinuatio seu notificatio omissa fieri D. régi Majoricarum, vel D. Frederico, imo quodpejus est, eorum ignorantia aflectata, quod manifeste apparet quia Bergerie de Ulmis et ejus familiae quam D. regina Majoricarum mittebat clauserunt portalia Clarentiae^et victualia negaverunt, et Adhemarius de Mosseto , et G. de Foutibus exivcrunt de Clarentiâ et ascenderunt in taridas ubi erat familia, quam D. regina mittebat, et praedicaverunt ibi ad inducendum quod non descendcrent in terram, verba sua falsa et deceptiva dicendo, quod pax erat facta et quod redirent et quod facerent eis libenter succursum sicut fratribus suis, etsupervenit quidam adahil vocatus Belestat, et dixit contrarium, dicendo : Non audiatis istos proditores qui vendiderunt D. infantem, sed descendatis et teneamus terram , et vindicemus necem D. infantis. Et tune dicti Adhemarius et Guillelmus tacuerunt et recesserunt, et dum dictus Adhemarius loquebatur barba sua tremebat; et confestim familia invito procuratore Amaldi de Cassiano qui erat jam subornatus et prohibebat eos accipere arma, ad terram descendens saltavit in barchis, et venerunt ad terram , et tune fuit rumor in Clarentiâ, quod Andréas et sui prohibebant intrare familiam , et Almugarii qui erant in Clarentiâ claraaverunt: Non aperiemus fratribus nostris ? moriantur proditores , et apcriamus. Et tune fecerunt aperiri portalia , et intraverunt praedicti, ita quod fuit ibi magnus tumultus : Teneamus terram, clamantium; et fecerunt insultum, in barrium quem inimici tenebant, et miserunt ibi ignem et Andréas vel sibi adhaerentes miserunt nuncium ad comitem de Xiphelonia , quod veniret cum suo exercitu ad terrendum istos, quia tune jam erat princeps mortuus; et dictus comes venit, et sic minis et tcrroribus , et victualia prohibendo omnes paulatim acquieveruiit, vi finaliler redierunt cum magnâ desolatione et penuriâ, quia Arnaldus de Cassiano victualia quae satis erant in taridis vendidit in Siciliâ, et ipsi famé peribant, et febribus;