LXV
Philippe de Thiette H Jean de JVamur promettent de garder les bons usages et coutumes des bonnes villes^ et de leur procurer pareille promesse de leur frère^ Robert de Béthune^ comte de Flandre (1 ).
A Pon toise, 8 mai 1Ô05.
Nous philippes de Flandres Cuens de thiette et de laureth tenant ladministration de le Conteit de flandres faisons sa^vok a tous ke nous entendons, ke de tant de tans qui peust souvenir toutes les besoignes ke li Conte de flandres qui par le tans ont estei, touchant communaument lestât dou pays, li dit Conte les ont traitiet et ordenei par les boines villes de le conteit. Et chouke par le seigneur et les dites boines villes a estei ordenei^ generaument il convint ke che fuist tenu et wardei par toute le conteit et les boins usages et costumes des dites villes nous avotis jure et promis a warder. Eii€0«!e pfY@ftmettons as dites boines villes ke se ens ou traitiet de le pais entre très excellent prince philippe par le grasce de dieu Roy de franee dune part no très chier seigneur et aisne iitere mon seigneur Robiert, conte de flandres, Nous et le pays de flandres dautre part aucune nouvielitei avenist encontre les dis usages e# costumes Nous volons et gréons ke che ne fâche preiudice nul as dites villes. Et se aucune chose enfuist faite si en après encontre les dis usages et costumes nous ne volons mie ke nuls le puist traire a usage ne a costume, ne mettre avant en acroissement de son droit. Et leur avons onconvent et promettons ke nous currons etpro-
(1) Archives d'Ypres, 2« bureau voûté, layette i, n» 12; original, deux sceaux en cire verte à doubles queues de parchemin.
îurrons enviers no chjer seigneur et aisne frère mon seîjneur Robiert conte de flandres deseure dit ke les choses ievant dites il leur prometlera a tenir et warder et a donner jees lettres. Et prions a no chier frère Jehan conte de Namur ce il aveucques nous le prometteche as dites villes si comme lous avons fait. Et en tiesmoingnage et seurtei des dîtes choses nous avons mis no saiel a ces présentes lettres qui 'urent faites a pontoyse, En lan de grasce mil. trois chens ît chiunc le huilisme jour del moys de may. Et nous Jehans Je flandres Cuens de Namur a le volentei de no chier seigneur et frère mon seigneur philippe de flandres Conte de hietle et de laureth, et as prières des dites boines yiHes avons nis no assent as choses devant dites. Et en tiesmoingnage le chou avons mis no saiel a ces présentes lettres aveuc le iaiel no chier seigneur et frère devant dit En lan et jour levant nommeiz.
Philippe le Bel mande au vidame d'Amiens et aux autres curateurs ou surintendants chargés de la garde des maisons du Temple en Flandre, d'acquitter des biens des Templiers, ce qu'ils devaient, au temps de leur arrestation, aux bourgeois d*Ypres (I).
12 mai 1309.
Phiiippus Dei gratia Francorum rex dilecto et fideli nostro
(1) Archives d'Ypres, original, 2« bureau voûté, layette l, n« 38 ; sceau en cire blanche à queue de parchemin.
Vicedomino Ambiano, Cœterisque Guratoribus seu superi tendentibus domorum templi custodise in partibus Flandrei sibus constitutis Salutem et dilectionem. Mandamus vol €t vestrum cuilibet quatenus ilias pecuniœ summas, quibus (emplarii de flandria, corum captionis tempore, bu gensibus de Yppra légitime tenebantur, et de quibus ipt non extitit satisfactum, prout de ipsis vobis constiterît, ipî burgensibus de bonis templi sine qualibet deliberatione se vatis. Volumus autem, quod in solutione hujusmodi ait vestrum alterum non expectet. Actum Parisius duodecin die Mayi M.CCC nono.
Lxvir
Répartition de taille dans la châtellenie d'Ypres (1). Entre 1307 et 1317 (?).
Ce sont les parroses et li liu, ki sont taillie, Ens le casi lerie dyppre :
A paiier xc<"lb. pour le taille le Roy.
Premièrement, li Cent de Roullers, de sous mon singne denamur. j."d. Ib., on les demandera a mon singneur namur.
Cil de miesines et des apendances. j.'^dc. Ib. on les c mandera al abbese de miesines.
Ce sont les parrosces del hoest anbocht, ki furent taill a. iij." Ib.
Stades et Gheits d.xxix Ib. Et les Gentieus Genslxxxj. 1
Hoghelede d.xl. Ib. Et les Gentieus Gens xxx. Ib.
(1) Archives du conseil de Flandre, fonds de Rupelmonde, K, I
48 PIÂGSS
Neuveglize et Rollers dxxvj. le. Et les Gentieus Gefiis niij Ib. X s.
Rumbeke et Oekene. dxl. Ib.
Ledenghiem et Rollenghiem dxl. Ib. Et les Gentieus Gens, l. Ib.
Ce sont les parrosces del west ambocht ki furent tailttel a ."Ib.
Boesinghes ccc. Ib.
Bexscotes cl. Ib.
Longhemarke dccc. H).
Rozebeke ce Ib.
Pdskendaile ccc Ib.
Morselede ccccl. Ib.
Besselare ccxx Ib.
Zinnebeke ce Ib.
Zelebeke «c Ib.
Ghelevelt Ixxx Ib.
Zantforde ce Ib.
Houthem et Holebeke ccc Ib.
Wydschalen ceci Ib.
Dickebusch ccc Ib.
Formt'zieles ce Ib.
Flarmertinghe en partie .... Ixxx Ib.
Le parrosce dou Briele de hors . . c Ib.
Saint Jake et Saint Jehan .... cl. Ib.
Commines ec?iij Ib.
Wervy c. Ib.
Bas Warneston Ix Ib.
Kemmele parlie des hostes ki ne sont mie de sous Bas Varneston xxx Ib. li quel tienent de le Baillie dyppre.
Li oste mon singneur Watier de Ghistiele (1) de les Arlentieres. xx. Ib.
{{) D*après M. Van Praet, Recherches sur Lotus de Bruges, seigneur
JUSTlPIGAfTlVES. 44d
A Frelenghien li fius Williaume dou preit et se feme. xij Ib.
A WarneslOD lî feme Guyoide le haiie. x. Ib.
Somme de ceste taille, apartenans a le castelerie dyppre pour les deniers le Roy. xi."»c. Ib.
Reconnaissance de P échange de la châtellenie de Cassel (i). 28 octobre 1218.
Ego Michael de Harnes Flandrise constabularius notum facio omnibus prsesentibus pariter ac futuris, quod castellaturam Gasletensem, sicut eam tenuerunt antecessores mei et sicut eam tenebam, intègre tam infra Casletum quam extra reportavi et resignavi in manus carissimse dominae mesB Johannœ Flandrise et Hainoniœ comitissœ ab ipsa et heredibus suis perpetuo possidendam. Ipsa vero domina mea mihi dédit in excambium istius castellaturœ quicquid habebat in Broxella, in Fokrinchove^ in Rubruec et in Liedersella, excepto feodo Gilleberti de Haveskerk.
de la Gruthuyse, p. 46, ce Walier ou Gautier de Ghistelles était le fils puîné de Jean de Ghistelles, (chambellan de Flandre, mort en 1315, fils de Jean et de Marguerite de Formizeele ) et de Jeanne de la Gruthuyse, laquelle, par lettres de 1308, renonça au profit du dernier Gautier à son douaire sur la terre de La Motte, tenue du seigneur d'Armentières (la même terre dont les hôtes sont taxés ici).
(I) Archives du dép. du Nord, origin. parch. scellé, et 2® Cartul. de Fland re, pièce 578, 8« Cari. , éd. , p. 258. — Imprimé par M. Edward Le Glay, Hist. de Jeanne de Constantinople (Lille, 1841 ), p. 155, où il faut lire Folcrinchove au lieu de Polinchove.
Dédit etiam mihi annuos redditus quadringenlorum et um bodorum mollis avense ad brevia Henrici de Haseuk et sex denariorum, et ad brevia Rogeri de Walonis peila dédit ipsa mihi quinquaginta bodos tritici et quaingénia et quinquaginta bodos mollis avenœ. Dédit etiam hi nemus de Geraldimonte. Et sciendum est quod si ristiana uxor mea vel aliquis ex beredibus meis super »tellatura prsedicta ratione dotalitii vel aliqua alia occane prœfatœ dominée meœ ire vellent ad extorsam in quo ; concedo et approbo, quod ipsa domina mea ad omne ;ambium, quod mihi dédit, sicut prœnotatum est, verrai et illud libère saisiat et teneat, donec prœtaxata uxor a et omnes heredes mei memoratam castellaturam Casleisem ei intègre resîgnaverint, quitam clamaverint et inino guerpierint et cum satisdicto eveambio meo medieem totius castellaturœ Casietensis teneat, donec a prœfata Dre mea et ab beredibus meis omnibus prœscripta castelura ei plene fuerit resignata et légitime confirmata. Actum hoc, et recognilum fhsulœ, die mercurii proximo ante tum apostolorum Simonis et ludse, coram fidelibus meis, 11. de Wavrin, senescallo Flandrise, Petro de Bruec, Pelro Gamans, Goberto de Bondues, Urso de Ferlin, Hugone Lessines, Balduino de Bondues, Olivero de Bondues, Rode Anetieres, Gerardo de Avelin, et Roberto de Ancres. Anno domini MCC octavo decimo.
JUSTIFICATIVES. 45i
Retnise de divers droits en faveur du prieuré de Watten, Mars 1219, nouv. st.
Ego Michael de Harnes Flandrie constabuiarjus notum fieri volo omnibus ad quos littere iste pervenerint quod, cumfecissem excambium cum domina mea Johanna Flandrie et Hainoie comitissa, de omnibus que habebam Casleti et in tota Castellatura Casietensi, ad omnia que ipsa domina mea habebat in Liedersella, in Fochringhehova, in Rubruec, in Broxella, in Boilinghesella et in quadam parte de Pénis, Ego ecclesie Watenensi remisi totum Voudermoul, Waguenvard, Balphard, Herscot, Dincoorn, Fronecoorn, Waspenegebe, Widepenegehe, Winpenegehe, Gallinas et Ova, et omnia débita et servitia que mihi eadem ecclesia et ipsius hospites et censuarii debebant de terris et possession ibus quas eadem ecclesia in comitatu predictarum villarum possidet et propriis sumptibus et laboribus excolit vel aliis sub annuo censu suo nomine possidendas concessit. Concedo etiam ut dicta ecclesia vel hospites ipsius super terram ejusdem ecclesie manentes de cetero liberi sint ab illa exactione que vulgo dicitur Ulhland et ab omni tallia, rogatione et exactione. Si vero contingeret quod prefatum excambium per me, vel per uxorem mea m vel heredes meos vel per quemcumque alium in posterum revocaretur, in recompânsationem prcmissarum rcrum quas Watenensi remisi ec-
(I) Arch. du dép. du Nord, original ; imprimé dans les Mém» de la Société des antiquaires de la Morinie, IV, 198.
452 PiÉcçs
clesie, sepedicta domina mea comitissa vel ipsius heredes usque ad quindecim libras flandrinses annui reddiUis sibi retinereiit ubicumque vellent in excambio illo quod Comitissa Casleti et in Castellaiura Casletensi modo tenet. Quod ut ratum sit et firmum predicta omnia sigiili mei munimine conOrmavi.
Actum Insulis mcnse martio anno domini M^ CC*^ octavo decimo.
Ego Johanna Flandrie et Hainonie comitissa notum facio universis présentes litteras inspecturis : quod in mea et homindm meorum constitutus presentia nobilis vir Michael Flandrie Constabularius remisit ecclesie Watinensi de assensu meo. omnia débita et servitia, que eadem ecclesia et ipsius hospitcs et ceusuarii eidem Michaeli debebant die terris et possessionibus, quas memorata ecclesia possidet et propriis sumptibus et laboribus excolit, vel aliis sub annuo censu suo nomine possidendas concessit^ in comitatu quem de me tenet in villis de Folcrinenhova, de Lethersela, dé Rubruck, de Broxella, de Pénis et de Bolinseia : memoratam insuper ecclesiam et omnes hospites super terram ipsius commorantes, tam de illa exactîone que vulgo dicitur Ulhiand, quam ab omni tallia, exactione et rogatione liberos proclamavit in perpetuum et absolutos sicut in ipsius auihentico plenius continetur. Ego vero ad înstantiam scpe> dicti Michaelis constabularii huic donationi soienniter facte inanum apposui et eam approbavi, promittens sepedicte occlesie, cujus sum advocata, garandiam et defensionem, si quis eam super hoc molestare presumserit. In cujus rei
(1) D'après un ancien livre de privilèges de Péglise de Walten, sur papier, aux Arch. de la Flandre orient., fol. 5; inédit.
mcmoriam et tostimonium présentes lileras pcrfeci ot sigillé munivi. Aclum apiid Insulas anno M'^ CC'' XVIII*^, mense marlio.
Hoc autem sciendum, quod si excambium inler me et dominum Micliaelein stabularium factum quocunque modo in posterum contingel'* revocari, in recoinpcnsationem illarum rerum, quas idem Michael Wallcnensi remisit ecclesie, ego vel heredes mei usque ad quindecim libras flandrenses annui redilus relinebimus, ubicunque nobis placuerit in (xcambio illo, Casleti et in castellatura Qasletensi. Aclum apud Jnsulas.
Déclaration de Maelin de Meteren, relative à un arrangement intervenu entre le comte Ferrand et le connétable Michel de Boulera (i).
Septembre 1227.
Ego Maelinus de Meterne omnibus nolum facio prœsenles lillcras inspecluris, quod liilis est forma pacis inler reverendum dominum meum Fernanduni comitem Flandriœ et Hainonise et dilectum meum Michaelem de Bollers, conslabularium Flandriœ, quod ipse constabularius quilavil ei cenlum el viginti libralas lerrœ, et aquas el wastinas, quas
(1) D'après l'original, aux Archives de la Flandre orientale; — Charles de Rîipchnonde, n*> 26.
Le sceau de Maelin de Meterne est aux armes de Harnes (d'or à récusson de gueules), brisées d'un lambel de cinq pièces.
rcddidit ad opus reverendae dominae meae Johannae comitiss« Flandriœ, Yvoni ballivo Gandensi per pronunciationem, M. de Harnis, M. de Meterne et M. de Formcsel. Quitavit ei etiam villam de Erenbaudenghem (i) : residuum vero terrae : scilicet Haltert et aliam terram, quam lenebat, tenere débet pro ducenlis lib. annuatim,et si Cornes voluerit, faciet eam appreciari, usque ad festum omnium sanctorum per probos viros, quos comes eliget^ et si plus valuerit, quam ducentas libras, iliud débet dictus comes rehabere. Si vero minus valuerit, perficere tenetur. Et débet eliam dictas constabularius habere terram, quœ fuit Walteri de Rubroc, quœipsi fuit adjudicata in curia sua, quam comes ipsi débet warandire tanquam dominus; etsupradictam terram totam, quam habere débet dictus constabularius, et tenere, et homines in ea manentes per legem et judicium dueere débet, et si hoc non fecerit, et extra legem et judicium eos malè traclaverit, Comes terram suam saisire poterit et tenere, usque dum emendatum fuerit per duos probos" virés, quos ad hoc eliget, ita quod si unus decesserit, alter loco sui eligetur, ila quod semper duo remauebunt, et per tantunn quitavit dictus constabularius et quitas clamavit omnes alias conventiones, quas habuerint ad invicem dominus Comes et domina comilissa et ipse, et similiter omnes requestas, quas ipse fecerat domino comiti et comitissœ usque in hune diem de tensis et aliis, et ex hoc die in antea débet vadia sua et vestes suas et alia jura sua habere in curia domini comitis sicut habere solebat; et si dictus constabularius contra bas prœdictas conventiones venerit, nec consilium nec auxilium a me de cetero habebit; immo essem in auxilium comitis et in nocumentum dicti constabularii, donec id esset emendatum. Actum anno domini
(1) La senlence arbitrale de ces trois seigneurs fut prononci^e à Lille le 22 octobre 1226, et une convention à ce sujet était intervenue entre le connétable, d'une part, et le comte et la comtesse, d'autre part, à la date du 12 août 1227. Edw. Le Glay, Hist. de Jeanne, p. 175 et 177.
JUSTIFICATIVES. il^
fnillesimo ducentesimo vigesimo septimo , mense Septembri.
Échange de terres à Niepe {Niepeglise) et à Merlebeke^ au pays (TAlost^ contre d'autres terres du même pays ^Àtmt {A).
9 mai 1228.
F. Flandriœ et Han. cornes et Johanna uxor ejus Fland. et Han. comitissa omnibus présentes literas inspectons salutem. Noverit universitas vestra, quod nos dedinous et concessimus fideli nostfo Domino Radulpfao de Rodes in excambium pro terra, quam dictus R. habebat apud Niepeglizeet propter id, quod habet in Merlebeke, excepta «avi ecciesise, quidquid habebamus in Melle et in Gontroden et in Lantscoutre et in Botelar et in Munte et in Molsine et in Scelderoden et in Ghentbrugghe habendum et tenendum év nobis et de heredibus nostris bene et in {>ace sicut nos tenebamus (Insuper nec Baliivum nec Villicum in prsedictis villis hflbere débemus) (â) : et si gentes nostrœ deadvocatin vel servi et ancillœ venerint inorari in prœdictis villis, per matrimonium légale vel per hereditatem ; dictus R. ea habebit, et si gentes suœ de advocalia, vel servi vel ancillœ, in
(1) Arch. de la Flandre orientale; — Chartes de Hupelmonde , n« 30. Un premier acle fut passé avec la comtesse Jeanne seule, le 12 octobre 1226, à Gand. Hist. de Jeanne, par Ed. Le Glay, p. 173.
(2) La phrase entre parenthèses se trouve en interligne.
terrain nostram venerint, nostrse erunt. In cujus rei testimonium praesentes litteras sigillorum nostrorum munimine
fecimus roborari. Actum anno Domini M.CC.XX. octavo; feria tertia infra pentecosten.
Franchises accordées aux manants du métier de Lederzeele et de la terre du comte à Bollezeele (i).
Août 1232.
Fernandus Flandriœ et Hainonise cornes et Johanna uxor ejus Flandriœ et Hainoniœ comitissa omnibus présentes litteras inspecturis salutem. Noveriiit universi quod nos universos in ministerio de Liderseles et eos, qui censum et furagium (2) nobis debent, terram etiam nostram in parrochia de Bolinzele et homines nostros ibidem manentes seu alios quoscumque qui ibi venerint manere prseterquam de dominio nostro, quitos clamamus in perpetuum erga nos et heredes nostros ab omni tallia exactione precaria prece et omni injuria et de prœteritis forefaclis roansurarum vacantium, debentium stationarias mansiones (5) et etiam ab
(1) Archives du départ, du Nord, i^' Carlul. de Flandre, pièces 558 et 618.
(2) Annona et fodrum, Baluze, CapituL, II, 769.
(3) Stationes et mansiones, dans les codes de Théodose et de Justinien , aux titres De cursu publico, angariis elparangariis. Voir aussi la loi 18, § 27, au Digeste, De muner, et honor. (50, 4), la loi 4 du cod. Just., De cens, (II, 57), et le titre du même code De omni agrodeserto {II, bS).
omoibus forefactis quœcumque evénerint in terra nostra usque ad deliberationem nostram, exceptis incendio, violentia mulieribus illata, morticidato et furto et quod omnes prœdictos perpetup tractare debemus bona fide secundum jura, leges et consuetudines et seabinatum temporibus bonse mémorise Philippi comilis approbata et conservata. Expeditiones et resias (i) tantum taies nos et successores nostri a dictis hominibus nostris habebimus, quales ipsi solebant exsolvere tempore principis antedicti. Prseterea omnes baillivi nostri et présentes et futuri debent jurarefidelitatem nobis et prœdictis hominibus nostris super prsedictis omnibus observandis coram scabinis in pleno placito, antequam a nobis aliquam accipiant potestatem, similiter et clerici, qui cum juratis terrœ erunt eamdem jurabunt fidelitatem super jure domini et totius populi observando. Ut autem prœdicta omnia rata et inconvulsa in perpetuum permaneant prsesentem paginam sigillorum nostrorum munimine fecîmus roborari. Actum anno domini M«CC°XXX«IP. MenseAugusto.
Lxxiir
Sentence arbitrale au sujet des droits respectifs du chapitre de Saint' Amé de Douai et du comte de Flandre^ à Merville (2).
13 avril 1265.
Universis présentes litteras inspecturis. Frater Michaei
(i) Resta : dans Froissart Rèse et Rèze, du flamand Reize, voyage. (2) D*après l'original aux Archives générales du département du Nord.
de Novirella, prîor fratrum ordinis predicatorum insulensium , magîster Simon , Ihesaurarius S. Amaii Diiacensi», magister Galterus de Furnis, canonicus TornacensiSfSalutem in DomiiM). Quum inter illustrem Dominsm Margaretani, Flandrie et Hainonie comitissam ex parte una ; deeanumqae et capitulum ecclesie S. Âmati Duacensis ex altéra, super quibusdam jurisdictiooibus , proveniibua et justiciis de Menreville, appendiciis et hominibus diète ville, infra allodia eecleste S. Amati predicte manentibus suborta fuissel materia qQestionis, tandem partes in nos compromiseruai secundum formam inferius annotatam. Nos Margareta, Flandrie et Hainonie comitissa et nos Th. decanus et' capi^ taliim ecclesie S. Amati Duacensis universis présentes litte* ras inspecturis Salutem. Noverit universiias vestra quod ciim inter nos comitissam ex una parte et nos decanum et capitulum predtcto» ex altéra, super quibusdam jurisdictionibus, proventibus et justiciis de Menreville, appendiciis et hominibus dicte ville^ rnfra allodia ecclesie. S. Amati predicte manentibus suborta fuisset materia questionîs, tandem pro bono pacis et ut omnis discordie materia sopiatur super omnibus articulis, sive ad nos comitissam sive ad ecclesiam spectantibus, quantum ad jurisdictionem et justiciam altam et bassam infra allodia de Menreville et proventus, appendicia et homines dicte ville; qui videlicel articuli declarati sunt et declarari poterunt pacta et ailestationes quommdam testium super predietis articulis et aliis alias produclorum de nostro assensu communi publicalas, sigillis thesaurarii S. Amali et fralris Michaelis do Novirella sigillatas. nec non per munimenta et privilégia predicte ecclesie^ que ipsi valere debeant secundum dictum arbitrorum inferius nominatorum, et super aliis omnibus ad predicta pertinentibus, compromisimus nos comitissa et nos Decanus et capitulum predicti in viros discrètes fralrem Michaelem de Novirella, priorem fratrum ordinis predicatorum de Insula, magistrum Simonem thesaurarium ecclesie S. Amati Duacensis et magistrum Galterum de Furnis, ca-
aonicum Tornacensein,tanquam in arbitres seu ordinalores de alto et basse, sub bac forma, quod atlcstationes prediclt* valere debenl pro iilraque parte ac si audite fuissent ab arbilris seu ordinatoribus supradiclis. Et procedere debenl dicli arbilri seu ordinalores de plano^ omni slrepitu judiciali et advocalorum semoto, et prediclas attestai iones, privilégia et munimenta debenl inspicere diligenler H audin* testes quos utraque pars producere voluerit super predictii^ articulis et aliis quibuscumque, ita quod quelibet pars ultra quindecim testes non producat. Audilis autem et examinatis teslibus et inspectis attestationibus diligcnter ac privih giis seu litleris et ceteris omnibus que utraque pars proponere voluerit vel ostendere coram ipsis quicquid predicli viri vel duo ipsorum arbitrando vel ordinando pro bono pacis bona fide de alto et basso prouunciandum duxerint, nos inviola* biliter et sub pena quingcntarum librarum Parisiensium tenemur observare; ita quod pars que ab arbitrio seu ordinalione aul dicto ipsorum trium vel duorum ex ipsis pertinaciler resiliret parti alteri prefatum arbitrium seu ordina- (ionem aut diclum observanti dictam pecuniam reddere teneretur dicto ipso seu arbitrio aul ordinalione in sua permanentibus firmitale. Promittentes nos comilissa procuraturam quod Guido cornes Flandrie, filius noster, arbitrium seu ordinationem aul diclum prediclorum aut duorum ex ipsis cum probatum fueril ratum habebit et firmum, et per suas patentes litleras promittet illud se inviolabililer observare. Dalum annoDomini MCCLXIV, mense februario. Et nos Decanus et capilulum predicli promitlimus nos procuraturos quod prepositus noster prefatum arbitrium seu ordinationem aut diclum, cum probatum fueril, ratum habebit et firmum et per suas litleras promittet se inviolabiiiter servaturum. Dalum ul supra. Nos autem onere arbitrii seu ordinationis in nos susceplo, visis instrumenlis seu litleris, et audilis ac inlellectis diligenter attestalionibus supradiclis, audilis insuper ac examinatis, productis testibus et ceteris omnibus que utraque pars ostendere voluit
vel proponere coram nobis et omnibus ad dictam causant spectantibus rite factis, die ad pronunciandum arbitrium seu ordinationcni nostram partibus assignata, videlicet feria secunda post oct. Pasche anno Domini MCCLXV, partibus pcr procuralores sufficienter comparentibus, videlicet D"* comitissa per Johnnnem Marescalli canonicum Senogienseni et ecclesia S. Amali per D. Walterum ejusdem ecclesie capellanum,etins(anterrequirentibus quod arbitrium noslrum aut ordinationem proferremus : Nos, adhibita sollicitudine et conciiio prehabito cum peritis, ordinationem nostram proferimus in hune modum.
In nomine patris et fiiii et Spiritus Sancti. Dicimus quod olim ecclesia S. Amati habuit et possedil totam Menrevillani infra allodia, cum silvis, pratis, molendinis, terris cultis et incultis cum décima cumque omni respeclu persolvende legis, prout in caria ac privilegio. clare memorie Roberti senioris, comitis Flandrie, continetur, qui plenius exprimit quod B. Maurontus pr^dicta et alla plura beato Amato contulit ut digne posset ascribi numéro et consortio beatorum. Postmodum vero hominum crescente malicia qui dictam ecclesiam in bonis et juribus ac justlciis sibi competentibus perturbabant, ita factum est et habitum et observatum inter ecclesiam predictam et antecessores predicte domine comitisse, Flandrie comités quod comes Flandrie in justiciis et quibusdam aliis habere débet portionem que inferius est subscripta in qua participât cum ecclesia supradicta, ad hoc et propter hoc, ut dictus comes Flandrie, quicumque pro tempore fuerit, impendat dicte ecclesie et hominibus suis ea que inferius similiter sunt expressa et per ordinationem nostram proferimus et pronunciamus ea in posferum a predictis partibus observanda, prout inferius subscribuntur. Ecclesia si quidem S. Amati in omnibus forefactis dicte vilh» infra allodia adjudicatis per Scabinos ipsius ville in tribus placitis generalibus et in noctibus placitorum habet et habere débet duas partes, et Comes Flandrie et ejus in poslerum successores comités Flandrie terliam partem eorum-
JliSTIFICATlVES. 461
dem habere dcbtbtint in mobilibus et in fiindo. Et propter hoc débet diclus Confies, quicumque pro tempore fuerit, per se vel per ballivum suum, reclcim jusliciam facere in tribus placilis siipradictis et in eorum noelibus-, et tenere tria placita predicta in curia ecclesie supradicle et defendere bona fide dictam ecclesiam, pcrsonas scilicel dicte ecclesie et bona eorum de Menrevilia et homines dicte ville et bona eorum, quando videlicet ab ecclesia super hoc requisitus fuerit; ita quod si comes vel ille qui fuerit ex parle comitis facial injuriam dicte ecclesie vel omittat defendere ecclesiam, homines et res ecclesie de Menrevilia, sicut débet quando videlicet nécessitas fuerit, et ecclesia super hoc comitem requis.ieril, ecclesia postquam super eis emendandis monuerit comitem; si ipse comes ea non emendaverit aul fecerit emendari poteril partem forefactorum comitis arrestare et majori ac Scabinis de Menrevilia precipere ne faciant aliquid pro comité, dicta videlicet placita generalia tenendo, donec ecclesie fuerit emendalum ; et ipsi in hoc debent ecclesie obedire. Nichilominus lex intérim fiet in villa de his que soient sine tribus placitis generaiibus judicari vel tractari.£lsi ecclesia forte injuriam faceret aliquam comili, comes vel ballivus suus, postquam ecclesiam super hoc monuerint, predicta placita generalia poterunt arrestare, donec comiti fuerit emendatum. Nichilominus lex intérim fiet in villa de his que soient sine tribus placilis generaiibus judicari vel tractari.
Homines dicte ville non possunt tractari extra legeni ville in his videlicet que de consuetudinecadunt sub judiclo Scabinorum. Comes non potest suam tertiam partem forefactorum accipere, donec ecclesia suas habueritduas parles, si sit ubi accipi totum possit; si vero non appareat aut non extel ubi vel unde totum possit accipi forefactum, comes habebit suam tertiam partem in eis que ex illo forefacto inveniri poterunt aul haberi, postquam ecclesia in eis suam habueril portionem. Major de Menrevilia est homo comitis de his que lenel de ipso, scilicel de majoria de Menrevilia
46â PIÈGES
est homo feodalis ecclesie S. Amali ; et nichilominus débet servire dicto comiti, etiam ratione majorie sue in quantum cornes habet rectam justiciam, facere et tenere placita supradicta, prout hactenus major in hujusmodi servire con*suevit. Prisiones et vadia debent poni in domo ecclesie apud Menrevillam et ibi servari, prout hactenus extitit observatum.
Hallivus comitis, quotiens mitlatur apud Menrevillam, débet ecclesie vel illi qui est ibi ex parte ecclesie significari per patentes litteras comitis que pênes ecclesiam remanebunt; et débet jurare antequam se intromittat Je justicia dicte ecclesie, quod ecclesiam, homines et res ecclesie et jura eorojm bona fide servabit. Si casu aliquo contingente, homicidium vel crimen aliud manifestum accident propter quod tria placita generalia non soleant vel debeant exoptari, comes vel ille qui eril ex parte comitis habebit exequi justiciam, et partem tertiam forefacti habebit comes et ecclesia duâs partes. Si casus lèse majeslatis evenerit ut cum ledetur ille qui erit ex parte ecclesie vel ex parte comitis ad faciendam justiciam deputatus vel crimen heresis vel aliud crimen quod non cadit sub judicio scabinorum, in omnibus que ob predicta crimina obvenire seu provenire poterunl, ecclesia duas partes et comes tertiam partem habebunt in mobilibus et in fundo; banni et proclamailones que fiunt vel fient in dicta villa sic soient fieri et debent quod ex parte dicli et ecclesie S. Amati comitis et castellani proclamentur. Scabini quaudo mutantur, vel fiunt debent fieri in presentia illius qui erit ex parte ecclesie et illius qui erit ad hoc ex parte comitis, prout hactenus extitit obseryatum. Castellanus est homo comitis Flandrie feodalis et non ecclesie et ex parte comitis habet exercere justiciam et jura dicte ecclesie et comitis débet conservare, ita quod si ipse non faceret rectam justiciam vel non defenderet jura ecclesie prout deberet, ecclesia possel placita, sicul predictum est superius, arrestare ; in emolumentis que proveniunt ex bastardis vel de exteris seu exteriis que vulgariter estropier vocantur, ecclesia
habebit duas parles et cornes tertiam partem tam in catallis. quam in fundo. liera ecclesia S. Amali habel theloneum, el ad jus ecclesie perlinel super ponlem Lisie apud Menrevillam; el si aliquld forefactura fîeret super pontem, velî aliquis ibi alium super debilo vei aliquo alio iinpeleret, débet judicari per judicium scabiuorum de Menrevilta, ac si fîeret in ipsa villa, nisi casus esset tantus quod judicium excederet scabinorum. Fluvius Lisie et piscalura in proprietate et justicia ad comitem Flandrie pertinent pleno jure. Si tamen navis aliqua ad littus applicet, et in navi applieata fiât claraalio aliqua super aliquem vel arrestaiio, iliud judicabitur per judicium scabinorum dicte ville ac si predicta clamatio vel arrestaiio esset facta in ipsa villa.
Homines de Menrevilla habebunt communem usum aque ad suas aisias, sicut soient habere; et si forte aqua excreverit, poterunt canales seu alveos facere unius pedis vel duorum in latum per terras suas proprias et super ripas fluvii ad hoc ut aqua per dictos alveos vel canales ad Au-vium deducatur et terre eorum vel prala exuautur ab aquis; el d^bent ponere plancas super ipsos alveos vel canales, per quos secure et apte possit super ripas incedi ; poterunt etiam terras suas vel prata dicare altius solito ad tempus, quando fluvium Lisie solito plus inundare continget, ut occurrani inundationi, dummodo via super ripas vel littus navigia trahentibus vel ilinerantibus apta fiai. Item dicimus quod piscatio in rivulo qui dicitur Boura secundum quod exlenditur per allodia dicte ecclesie communis est ad omnes qui voluerini ibidem piscari. Et si delictum fiai in ipsa Boura vel clamatio super aliquo vel arrestaiio, illud judicabitur per judicium scabinorum dicte ville ac si predicta essent facta in predicta villa. Item scabini de Menrevilla debent ire ad montera seu ad cumulum apud Hasebruec, prout hactenus soient ire; et si statuitur ibi aliqurd per majorera parlera curauli scabinorum, débet ab omnibus observari, sicut est hactenus observatum. Quidquid tamen ibi statuatur, seraper
fient in Menrevilla intra allodia omnes banni et proclama tiones et justicie ex auctoritate et ex parte ecclesie et comitis et castellani et scabinorum dicte ville. Si quis de hominibus Menreville intra allodia per francam veritatem de Casleto protrahitur de furto vel alio crimine seu maleficio, habebitur apud Menrevillam pro protracto etcondemnato, dummodo ecclesie S. Amati vel illi qui ex parte ecclesie faerit institutus denuncietur suflBcienter ab illo qui erit ex parte comitis institutus ; sed si delictum laie est per quod omnia bona ejus debeant confiscari, ecclesia in illis bonis, si SQnt intra allodia S. Amati, habebit duas partes et cornes tertiam tam in mobilibus quam in fundo, sive in immobilibus bonis. In omnibus aulem casibus in quibus aliquis fandus ratione forefactorum obveniet comiti pro sua parte, ecclesia ipsum fundum a comité redimere poterit; et cornes suam partem tertiam in ipso fundo vendere tenebitur, rationabili et juslo precio mediante, ecclesie supradicte; et ecclesia pro tanto habebit quantum alius dare voiuerit bona iîde et sine fraude. Item sciendum est quod prêter predicta omnia, comes per se solum sine ecclesia scilicet habet in hominibus de Menrevilla, etiam intra allodia ecclesie exercitum et habuit ab antiquo in retrobanno, ita quod retrobannum intelligimus et inlerpretamur quod post octo dies post quam apud Gasletum vel in terra comitis Flandrie exercitus fuerit proclamatus et submonitus débet similiter et potest apud Menrevillam exercitus submoneri et proclamari. Item comes habet per se solus sine ecclesia scilicet emendas si aliquis vel aliqui forte omiserint ire more debito in exercitum vel redierint ante tempus, vel rachatum, si ipsi voluerint redimere se ne vadant in exercitum, et comes hoc voiuerit acceptare. Si quis hominumMenreville de allodiis super debito nemoris deNepa impetatur, si est certum vel liquidum debitum, vel impetitus illud fateatur, ballivus de nemore vel serviens comitis débet significare illi qui est ex parte ecclesie vel majori vel scabinis Menreville et ipsi debent debitum intus facere venire per justiciam ville infra octo
(lies ; et si non feceriut, ballivus vel serviens comilis, id per se poterit facere. Si autem debilum non est certum, nec impetitus debitum recognoscat, debebit certitudo fieri per illos qui suut ex parte comitis ad hoc, videlicet per forestarios comitis.
Sirailiter si quis hominum Menreville de allodiis saper furto nemoris vel banno infracto nemoris fucrit impetitus, si est certum vel liquidum delictum, vel ab impetito recognitum, justicia ville primo débet requiri; et si per eam non fuerit emendatum et forefactum solutum infra octo dies, ballivus vel servicus comitis id per se poterit facere. Si aulem delictum vel forefactum certum seu liquidum non fuerit, nec impetitus illud recognoscat, débet certitudo fieri per forestarios nemoris. Si iu alicujus domo apud Menre* villam ligna vel mairenia nemoris inventa fuerint queipseab aliquo emerit qui ea rapuerit vel furto asporlaverit, servienti comitis restituentur ablata ; et ille qui émit non tenebitur de forefacto aliquo, si ostenderit venditorem et probaverit se émisse, nisi de dolo ejus constiterit per judicium forestariorum. Hoc autem quod diximus de debitis vel furtis nemoris specialiter dicimus pro bono pacis ad débita nemoris vel forefacta et non ad alia référendum. Item dicimus et or- (iinamus quod omnes querele hactenus habite occasione predictorum,sumptus et expense, delicta^ injurie et exhorta sopiantur et sint omnia relaxata hinc inde et extincta. Predicta autem pronunliamus et ordinamus salvis ipsi ecclesic et ipsi comiti juribus seu jurisdictionibus suis in omnibus nliis que hic non sunt expressa. Item ordinamus et dicimus quod partes dent sibi invicem litteras de ratificatione hujus ordinationis nostre, videlicet D'*^ Comitissa predicta suas et D"' Guidonis Flandrie comitis litteras sigillis suis roboratas; et ecclesia suas et prepositi sui litteras sigillorum suorum appensione munitas; et postquam ista fecerint, partes ia hoc consenserunt quod pena in arbilrio seu compromisso expressa cessabit et extincta erit; ita quod a neulra parte poterit ipsa pena exigi vel requiri, sed nichillominus ipsa
dinatio prediela firma et stabiiis permanebit. In predic> rum autcni perpetuam firmitalem presens scriptum fecius sigillonim nostrorara appensione munhFri. Actum et onunciatum apod Montes in Hannoina , anno Domini CCLXV, mense aprili^ feria secunda post ociavaB Pasche.
'anchise des manants du Tarweland à Berquin et Steenwerck, accordée par Robert de Jérusalem ^ et confirmée par Thierri d'Alsace (1).
neo.
In nomine sanclse et indrviduœ trinitalis. Amen. Noveit tam prœsentcs qiiam futur! : quia ego Theodoricus dei atia Flandriœ co.nes, el Philippus una filius meus, homibus nostris de Berkin, et de Steenwerc usque ad calceam Staires triticum annuatim nobis solventibus, eandem ricedimus libertatem, quam cornes Roberlus et uxor ejus smenlia eis concesserunt.
Sint igilur, sicut fuerunt lempore comitis Roborti ab ini servilii opère liberrimi : videlicet ut non eant in exerum : Mt nullus ministrorum nostrorum ab eis aliquid tat, sive sit praeco, sive foreslarius vel efliam castellanus. ut sit ista libertas fîrmior, habeant potestatem eli^endi M super se ministrum, qui eos manuteneat, oui responant, qui eos présente dapifero nostro vel nuntio ad causam
1) D'après une copie du xiv* siècle, en parchemin, aux archives Ja CIbambre des comptes à Lille, case II.
JUSTIFICAtIVES. 467
coDvocet et eos saWo jure nostro ad justitiam advehat. Quod si minister il!e, quem elegerint, eos per violentiam injuste oppressent, licentiam eum deponcndi habeant et aliuro substituendi. Si autem aiiquis castellanus vel alius nostrorum ministrorum eos oppresserit, habeant licentiam appellandi nos, ut ante nos quod injuste eis inferebatur, terminetur.
Quod si aiiquis eorum in silvam ad ligna pro igné suo faciendo ierit: silvaticum suum persolvat, alias non. Si vero ligna ad ignem faciendum in domo sua vel in curia sua habuerit, nullus forestarius vel alius eos propter hoc inquietabit. Prasnagium dabunt, si porci in silvam ierint, herbagium similiter.
Si autem forefactum evenerit, minister eorum ponct fidejussoresusquedum per dapiferum nostrum vel per nostrum nuntium in causa communi jus nostrum habeamus et compositio de forefacto fiât.
Si quis autem alienigena eorum aliquem de aliquo inquietaverit, in causa secundum morem patriœ constitula illi respondeat : alias non.
Quod ut ratum maneat, sigilli nostri auctoritate roboramus.
Actum anno domini MCLX apud Ariam in caméra comitis bis testibus :
Ghileberto Dapifero de Aria.
Christiano de Stracelle.
Gallero de Beverna.
Wilberto de Broca.
Will. Brochon filio Comitis.
Berengario notario.
Eustachio de Lardario.
Dirolfo et Waltero Stillam et aliis quamplurimis.