CXLV
bet juridictionem omniniodam, ordinariam, merumque et mixtum imperium, nullum habeas dominum vel judicem resortalem niai Regem seu no mi ne regio Senescallum B. et N., ipseque cornes babet ibidem suum judicem et alios officiarios ordinarios qui omni tempore ibidem tenent curiam comitalem, bono consilio doctorum, licenciatorum et baccallariorum, notariorum et aliorum praticantium munitam.
In dicta villa est curia archipresbyteralis que ibidem tenetur per archipre8byterum, vel ab eo commissum pro domino episcopo Nemauseasi in spiritualibus causis, qui est ad modum offîciali8 foranei in qua continue justicia ministratur.
Villa A. est sita in bona et fertili patria, in fructibus habundans, in eaque priscis temporibus ad causam fertilitatis et aliàs propter ejus discenciam fuit fundata universitas studii generalis.
Per premissa apparet que villa A. est villa insignis et talis in qua boneste et rationabiliter potuit et debuit fundari et erigi predicta collegialis. . . . pro responsione ad boc que dictus dominus Archiepiscopus in suis litigatis dixit dictant villam A., minus insignem et in qua non habitant... nisi quidam rustici pauci l Ecclesia Alesti ante erectionem in collegialem erat parrochialis, habet pulcbra hedifficia, suum pulcrum pignaculum, campanas magnas, médiocres et parvas, décentes et honestas, non solum pro ecclesia collegiata sufficientes, sed etiam pro una ecclesia episcopali.
Sanctissimus dominus noster Papa Six tus ad plénum certifficatus de premissis et qualiter predicta villa A. erat, sic ut premissum est, insignis et populosa, cupiens divinum cultuin continuum recipere incrementum, anno 1472, 11 Kal. septembris,* non ad alicujus instanciam sed motu suo proprio, ex sua certa scientia et auctoritate apostolica dictam ecclesiam parrochialem S» J» Alesti in ecclesiam collegiatam erexit, constituit et ordinavit eidem ecclesie sic in collegialem erecte omnia jura, privilégia, preeminentias seu prerogativas de jure ecclesie collegiali débitas et requisitas concedendo prout in bulla fundationis latius continetur.
Ut ipsa ecclesia collegiata esset decentior et honorabilior, ipse dominus noster fundator statuit et ordinavit que in dicta collegiali ecclesia esset unus decanatus et unus decanus, ipse que decanatus esset prima et principalis dignitas in ipsa ecclosia quodque (sic) decanus pro tempore existens esset in ipsa ecclesia ut et caput et prelatus immediatus ;.... fundator ordinavit et statuit que in ipsa collegiali ecclesia essent una sacrista et
unus sacrista, ipsaqua sacristia esset et sit officium, et sacrista pro tempore existens habeat curam animarum, exerceat que alia que officio sac ri s te incumbunt facienda et administranda ut etiam in predicta bulla fundationis continetur ; fundator ordinavit et statuât que in dicta ecclesia collegiata ultra decanum et sacristain essent octo canonici, absque diguitate vel officio, qui unacum decano et sacrista facerent et faciant unum corpus sive unum capitulum seu collegium....; que in ipsa ecclesia essent undecim prébende de quibus decanus haberet in signum preheminencie duas, et quilibet aliorum novem canonicorum, incluso sacrista, haberent quilibet unam prebendam. Fundator in signum dominii et superioritatis sibi retinuit collationem decanatus, statuendo insuper que presentacio sacristie et aliorum octo canonicorum, quotiens contingeret locacanonicaliavaccare, egregio et venerabili viro domino Jobanni de Viridario, legum doctori, qui baro et de principalioribus habitatoribus dicte ville existebat et existit, et suis successoribus in futurum pertineret, et expectaret institutio vero decano et capitulo. Fundator voluit... que ipse decanus et capitulum dicte ecclesie... possunt et possint facere statuta et ordinationes pro augmento et exercicio divini cultus in dicta ecclesia in perpetuum celebrando, prout etiam rationis et juris existit ; ex potestate eis concessa, decanus et canonici in divini cultus augmentum decreverunt recipere et receperunt decem prebendarios presbyteros, ultra numerum predictum decani et canonicorum, et eis constituerunt et assignaverunt prebendas presbyterales perpétuas ut de jure fieri débet estque fieri solitum in collegiatis ecclesiis ; ultra dictos decem presbyteros prebendatos, decanus et capitulum... decreverunt et posuerunt in ipsa ecclesia, etiam in augmentum cultus divini, quatuor corerios pro interofficiendo in choro unacum decano, canonicis et prebendariis, horis opportunis et consuetis, et eis assignaverunt sufficientes prebendas pro vite sustentatione, ut in talibus est ûeri consuetum, et ultra predictos canonicos, prebendarios et corerios, in ipsa ecclesia rémanent presbyteri et clerici qui in dicta ecclesia erant ante erectionem, qui omnes in dicta ecclesia deserviunt et de emolumentis ecclesie vivunt, ex permissione dictorum dominorum decani et canonicorum ; sic in ipsa ecclesia collegiata sunt decem canonici incluso decano, et decem presbyteri prebendarii, et quatuor pueri corerii, et sic 24 persone et prébende tam canonicales quam simplices presbyterales personis predictis correspondentes, licet ex integro solvi non possint cum fructus non suppor-
tant, obstantibus litibus super beneficiis unitis exortis et pendentibus, tain in curia presenti que alibi in diversis curiis.
Item diclt dictus sindicus que à tempore dicte erectionis usque in diem presentem fuit celebratum et celebratur divinus cultus tam per dictos dominos decanum, canonicosque, per prebendarios et corerios... tam laudabiliter et assidue sicut in aliqua ecclesia civitatis... ; qualibet nocte et in média nocte seu circa dictum fuit et celebratum, dicitur que et celebratur continue et incessanter per ipsos dominos... officium matutinale, alta et intelligibili voce cum nota, psalmis, lectionibus, antiphonis, versibus et responsis et orationibus prout in aliis eccl. cathedr»« et colleg»* est ûeri consuetum; etiam alie hore canonicales, videlicet hore prime, terciarum, mendiei, vesperorum et completorum dici consueverunt; item omni die... dicuntur tre9 misse al te solempniales et plures alie misse ad laudem Dei et in divini cultus augmentum. Sic predicta erectio sorti ta fuit suum plénum effectum cum sit et fuerit facta ab illo qui pie-
nissimam habet potestatem Dominus noster Papa conside—
rans que ecclesia non débet edifncari, erigi seu constitui niai dotatione sive fundatione prehabita... motu proprio, ex sua certa scientia et auctoritate apostolica et cum decreto. . . .
Ex parte domini Archiepiscopi dicitur que unio facta de beneûcio de Carmagno est a jure multum exorbitans cum per eam fiât alienatio rei ecclesiastice et diminutio juris ordinarii ; dicitur que uniones non sunt a jure communi exorbitantes sed permisse et approbate; non solum Papa sed etiam episcopi qui majori funguntur auctoritate facere possunt uniones (1)....; ex parte d» Arch» dicitur que per unionem fit diminutio juris ordinarii; respondetur que hoc est de jure possibile ; potest enim
Papa rem auferre uni et alteri dare alicui potest rem suam
aufferre ; Papa habet plenitudinem potestatis maxime circa
bénéficia ecclesiastica Talis et tanta est potestas Pape circa
bénéficia ecclesiastica que ipse potest privare quem suo beneficio, etiam sine causa; plena et libéra dispositio beneûciorum ecclesiasticorum pertinet ad Papam... Papa nondum pote9t quem jure seu titulo beneficiali privare, sed etiam episcopum ab archiepiscopatu dismembrare... Papa dum vivit est dominus et potest mutare cadrata rotundis... Satis responsum cum dominus Arch. dicit que unio dicte ecclesie est exorbitans quia sit
(t) Il voulait sans doute écrire minori et non majori ; c'est ainsi qu'un peu plus bas il a écrit nondum pour non solum.
alienatio rei ecclesiastice et juris ordinarii di minutie.., Papa omnia premissa et multum maiora facere potest, etiam sine causa, et maxime hoc casu in quo causa subest necessaria...., in casu posito : in augmentum divini cul tus ..
In litigatis... archiep» dicitur que uniones debent ûeri in presentibus et vocatis quorum interesse. Dicitur que cum Papa aliquid facit quod est in potestate ejus non est necessaria partis vocatio... ut hoc casu ubi agebatur de beneficiis que sunt in plena potestate ipsius summi pontificis, et maxime in unionibus faciendis quas Papa potest facere sine convocatione cardinalium et prelatorum et capitulorum ecclesie inferioris unde dépendent ecclesie quarum fit unio
Cum per dictum Aum dicitur que ecclesia predicta de Alesto est pinguis et habundans in redditibus, illud negatur cum ipsa ecclesia ante erectionem esset parrochialis, paucos habensredditus qui non possunt sufficere ad sustentationem collegii, ideo fuit et est necessaria unio dicte ecclesie de Carmagno et alie uniones...
Cum per d. A0™ dicitur que fructus ecclesie de Carmagno eseent ecclesie collegiali inutiles, quia consummarentur in recolligendo, propter distanciam 40 leugarum, respondetur que eumptus faciendi pro recolligendo fructus sunt modici, cum [bénéficia communiter leventur per arrendamenta, et nulli sunt sumptus nisi pro viagio sindici pro faciendis arrendamentis qui vix ascenderent unam vel duas libras turonenses.
In litigatis ipse Arch1" dicit que ecclesia ipsa de Alesto non est collegiata, quia erectio non est sortita effectum, et quia locus de Alesto non est insignis cum paucissimi rustici in eo inhabitent, et que Papa fuit deceptus per dictum de Viridario ut haberet patronatum ; dicitur que... patet responsio per bullam in qua expresse Papa dicit dictam erectionem fecisse motu suo proprio per qua verba ex motu, licet non sint servata solempnia requisita in dispositionibus
Insuper cum Archas ponit in facto, que archipresbyter de Carmagno tenetur nunciare archiepiscopo crimina presbyterorum sui archipresbyteratus, et ministrare eisdem presbyteris, annis singulis, sanctum crisma, que cessarent si unio sortiretur effectum, dicitur que ex adverso posita non servantur sed in desuetudinem habuerunt. Denuntiator... criminum.... olïiciaiis habet omnem cognitionem prout notorium et manifestum, et si per archipresbyterum fieri debeat denuntiatio criminum et distributio sancti crisma, potest fieri per decanum et capitulum Alesti vel per eos deputandum; vel decanus et canonici si volue-
rint... poterunt de jure communi presentare vicarium perpetuum pro regimine cure animarum quem archiepiscopus tenebitur justificare... et talis vicarius poterit facere que pertinebant archipresbytero.
AUI dixit que uniones debent fieri de ecclesiis invicem propinquis ; dicitur que in hoc de jure non est limitata po testas Pape qui 'potestatem et juridictionem habet per totum mundum ; nec est novum fieri uniones de beneficiis invicem longinquis. Nam collegium Narbone Parisius est fundatum super duabus parrochialibus et ville Limosi et tamen inter villas predictas Parisius et Limosi est longa distancia.
Per partem dicti A' dicitur que Au$ non disceptat de potestatc Pape sed de ejus intentione et voluntate et que in faciendo dictam unionem fuit deceptus... ex tenore bulle apparet de contrario. . . ; adversarius velit probare quod ad instanciam alterius hoc fecerit Papa ? id esset Papam redarguere de mendacio, quod non licet. . . .
Archiepiscopus submergit que Papa deceptus fuisse videtur quia sine consilio fratrum suorum fecit, respondetur que Papa in faciendis unionibus, vel aliis actibus etiam sibi specialiter reservatis, non teneretur habere consilium nec consensum dominorum cardinalium et in hoc est differentia inter Papam et episcopos...
In articulis in quibus Papa dicit de consilio fratrum aliquid facere, intelligitur hoc de honestate, non de nécessita te... Verbis : présente consilio, dum dicit, sed hoc non est ad necessitatem, sed ad solerapnitatem. Gum igitur Papa dictam unionem fecerit motu proprio, ex certa scientia et auctoritate apostolica ut dicitur in dicta bulla fundationis non fuit necesse, de jure, cardinalium Ecclesie consilium requirere.
Archiepiscopus dicit que unio predicta non valet quia facta, non vocato ordinario collatore ; respondetur que Papa non tenetur vocare consilium ecclesiarum inter quas fit unio ; et est ratio, nam omnes ecclesie suut de jure Beati Pétri et sic absque vocatione alicujus potest de eis disponere. Nec est qui ei dicat cur ita? facere omnia enim potest facere que Deus fecit clare non errantem. (1)
ArchU8 dicit que ex tenore rescripti unionis apparet que ordinarius debuit vocari, ex eo quia ipsa unio fuit mandata publi-
(1) L'infaillibilité du Pape est ici énoncée nettement. Remarquez que pour quem.
cari per duos abbates ; respondetur dicti abbates erant meri executores, et executores gratiarum Pape non tenentur vocare partes. Dicit que in rescripto unionis nulla est taxa ; respondetur que rescripta perpétua, ut sunt rescripta fundationum ecclesiarum et privilegiorum, non taxanturde stilo curie romane, et dicta bulla erectionis fuit expedita in forma juris et in forma solita, et sic nulla subsistit falsitatis presumptio. Dicit que erectio et uniones, de quibus in bulla erectionis fit mentio, nedum sunt contra ordinationes regias, sed etiam contra pragmaticam-sancionem et contra bonam rationem et que consensus domini nostri régis fuit necessarius ; respondetur que in dictis erectione et unionibus nihil est quod obviet ordinationibus regiis que tantum sunt édite quoad spectativas ; erectiones enim et uniones sunt in corpore juris clause et pragmatica est sublata que non probibebat ea que sunt in corpore juris clausa. Et erectiones et uniones multum distant ab expectativis gratiis apostolicis, et dictus dominus decanus et capitulum habent suas litteras de placet à domino nostro Rege.
Gum ex parte Arch» dicitur que non est verisimile que Papa reservaverit anniversarium in dicta ecclesia tam remota a curia dicitur que de contrario constat per tenorem bulle fundationis ipsius ecclesie ; et eo ipso cum Papa super aliqua ecclesia censum réservât, videtur boc facere ad indicium percepte libertatis seu exemptionis...; reservatio anniverearii que concernit salutem animarum major est que reservatio census temporalis. (1)
Collatio [facta per Arcniespicopum nepoti suo] fuit et est nulla nam citra... prelibatus dominus Bernardus, quondam arcbiepiscopus Tbolosanus, tempore illo quo dicitur dictam collationem dicto preposito fecisse, erat auctoritate apostolica publiée innodatus ; et sic collatio quam fecerit fuit nulla de jure, cum ecclesiastica censura publiée ligatus beneficium ecclesiasticum non dat nec recipit.... (2) Alia ratione dicta asserta collatio est nulla, quia ipse prepositus, tempore quo asseritur sibi facta collatio ecclesie Carmagno, habebat notorie atque pacifiée possidebat et diu post habuit, possedit et retinuit quatuor ecclesias
(1) Le Pape avait dans sa bulle imposé au chapitre d'Alats de dire chaque année le 11 août une messe pour le Saint-Siège.
(2) Pourquoi l'archevêque de Toulouse avait-il été excommunié ? Les quatre églises nommées ci-après sont dans la baronnie de Carmaing ou Caraman : la Valette, Francarville, Tarabel, Caragondes. •
parrochiales, videlicet ecclesias de Valeta, de Francardovilla, de Taranello et ecclesiam de Caragodanis que sunt ecclesie invicem incompatibiles ; et de jure, in odium ambitionis, et dantes et accipientes incompatibiles ecclesias puniuntur, quia dans potestatem conferendi illa vice privatur, et accipiens acceptum amittit. Eidem preposito non potest auxiliari qusadam dispensatio assertà a domino nostro Sixto Papa, ut dicitur, ad plura inconipatibilia obtenta ex adverso producta rationibus sequentibus. Ad reprimendam prohibite cupiditatis et ambitionis beneficiorum ecclesiasticorum labem, merito extitit de jure provisum que si impetrans indulgentiam seu dispensationem a Papa quantumcunque modicum taceat beneficium, talis dispensatio, qua$ de radice ambitionis procedit, ipso jure est nulla ; prepositus tempore quo dictam assertam dispensationem impetravit...
possidebat ecclesiam parrochialem loci de Valeta de qua in
dicta pretensa dispensatione nullani fecit mentionem...
Alia ratione dicta asserta dispensatio fuit et est nulla et invalida quia prepositus anno 14G9 septima augusti babuerat aliam dispensationem a domino Paulo papa ad beneficiorum pluralitatem, quœ fuit de gratia, cum de jure communi nullus possit duo vet plura bénéficia incompatibilia tenere... et si impetrans gratiam secundam non faciat mentionem de prima, secunda est ipso jure nulla et invalida...
Item pariter quedam alia pretensa dispensatio ut dicitur per eumdem prepositum à domino Paulo Papa anno 1469, 7 ydus Augusti, obtenta in qua ipse prepositus prétendit se fuisse dispensatum ut posset cum ecclesia de Valeta tenere alia duo bénéficia curata, viribus non subsistit, nam illa fuit consumpta sive explectata, quia ponitur in facto que expost dictus propositus acceptavit plura bénéficia ultraque duo ; habuit enim et habet parrochiales ecclesias de Taranello, de Francardovilla et de Caragodanis, et hoc antequam dictus dominus Egidius Laqueatoris decederet, et sic dicta dispensatio asserta non potest eidem preposito suffragari, cum dispensationes ut dictuin est sint ambitiose et restringende ut in juribus allegatis.
Alia ratione dicte asserte dispensationes non possunt dicto domino preposito suffragari, nam ipse acceptavit dignitatem prepositure quam tenet et retinet, quœ incompatibilis est cum ecclesia de Garmagno que parrochialis existit.
Alia ratione dicta dispensatio non potest eidem preposito prodesse, quia tempore quo dicta asserta dispensatio fuit impetrata, dictus prepositus erat secularis, et expost factus est religiosus, et sic non potuit nec potest beneficium predictum de
Carmagno acceptare cum ait notorie beneficium seculare, et de jure bénéficia secularia secularibus et regularia regularibus 8unt conferendâ.
Dum Natal de Broa dicit videlicet que ipse de Broa post deceBsum dicti Laqueatoris fecit9ibi providere, per commissarium assertum apostolicum, in vim rescripti apostolici, de dicto bénéficie» de Carmagno, dicitur que dictum rescriptum apostolicum assertum, si de aliquo appareat, fuit nullum et surrepticiura, quia ipse de Broa tacuit dictara unionein de dicto beneficio de Carmagno factam dicte ecclesie collegiate et asseruit dictum beneficium vaccare et non vaccabat cum jam esset unitum ante per biennium. . . .
Ex adverso dicitur videlicet que dictuB dorninus Laqueatoris fuit prothonotariu8 domini nostri Pape et quia bénéficia prothonotariorum sunt reservata disposition! Pape, ad hoc respondendo ipse sindicus Alesti negat que ipse dominus fuerit prothonotariuB apostolicus, nec reperitur que bénéficia prothon, sint reservate Pape, quidquid ex adverso dicatur, et eo casu quo poBBet reperiri dictum Laqueatoris fuisse prothonotarium, et bénéficia prothon, dici posse reservata, hoc non posset parti adverse proficere, cum unio fuerit et sit facta per Papam...
Item minus juvat dictum de Broa familiaritas pretensa domini nostri Pape et privilégia familiarium, si que sint, quia dictus de Broa nunquam fuit Rome, et si familiaris dici possit, tarde venit. cum unio fuerit facta anno 1472, et familiaritas dicta est de anno 1474 pridie kalendarum aprilis
Concludit igitur et petit dictus sindicus... que omnes conclusiones ex premissi9 résultantes et de jure sibi débite sibi adjudicentur, petit etiam dampna intéresse et expensas benignum officium curie implorando.
Arch. dép. du Gard, G, 808.
