IN DIE NATALIS DOMINI

Maturè pulsetur prima : convenientibus illls in choro , incipiatur ab episcopo vel decano, Deus in adjutorium. Sequitur hymnus , 0 quàm glorificû luce corruscas , etc. Finitis psalmis , non dicuntur capitula , sed tantùm , Dies sanctificatus, etdicaturoratio; sicque redeant ad claustrum, non ad capitula , sicut mos est ; sed parvo intervallo facto, pulsetur tertia, quaî cantatur cum hymno suprà dicto , et cum Dies sanctifîcatus. Oratione dictâ , statim veniant ad capitulum. Lectâ lectione et à priore terminatâ, prœparant se ibi ad processionem. Hâcdie consentant omnes congregationes canonicorum tantùm, ad Ecclesiam Sancti Joannis Evangelistee , cum processione et orani décore. Procédant Fratres , vexilla duo (l) , candelabra duo , thuribula tria, cruces dua; cum aquâ benedictâ. Post hos , Fratres ordinati , duo et duo , sicut sunt majoris ordinis. Post hos , procédât processio ministrorum archiepiscopi , hoc modo:

Septem acolyti cum candelabris et cereis , duo cum thuribulis aureis , septem subdiaconi cum Evangeliorum libris. Hos sequuntur septem diaconi induti dalmaticis ; ipse ultimus, cum septem sacerdotibus ; duo teneant eum

(i ) Les bannières n'étaient point encore usitées au septième siècle.

per manus , accinctum palleum ; quinque sequantur eum , et duo de suburbanis.

Exeuntibus il lis de capitulo , incipiat cantor antiphonam vel ad diem congruens ; cum autem pervenerint ad portas Ecclesiœ, incipiatur

Ingressi Ecclesiam , ordinent se ante crocem ; et finito responsorio , dicatur versus ; quo finito , intrent reverentissimè chorum , cantantes repetitionem itf. Tune unus de aedituis, ponit ignem in farum (l) , et dùra lignum succenditur , venit archidiaconus (2) , inclinans reverentissimè ante archiepiscoputn , dicit ad eum , Révérende pater , sic transit mundus et concupiscentia ejus ; et iterùra inclinans , dicit prœsul , Aufer à nobis , Domine , spiritum superbiae cui resistis ; et respondent circumstantes , Amen , et sic ascendit ad al tare.

Dictâ confessione , dat ministris pacis osculum, incipiat à majoribus, donec perveniat ad subdiaçonum , in ultimis qui lecturus est Epistolam , dicens singulis , Pax tibi, et tune accedit ad altare , inclinans reverenter , dicens , Aufer à nobis iniquitates nostras , ut ad sancta sanctorum puris mentibus mereamur introire ; et respondeant circumstantes , Amen. Sicqug offert incensum super altare. Tune illi duo acolyti , qui thuribula portant , deferunt incensum Fratribus in choro, et deponunt subdiaconi libros Evangeliorum , sicque cruces deferunt ad sacrarium. Ceroferarii verô non portant candelabra , donec incipiatur Kyrie , eleison. Tune dominus pontifex ascendit tribunal catnedrœ , et ordinent se ministri per cancellum ; presbyteri ad sinistram partem cum subdiaconibus , ad dexteram verô archilevita cum diaconibus et acolytis. Tune cancellarius accedit reverenter ante sedem , et dicit , Jube , domine , benedicere ; et prasul

(1) Les portiers et l'usage d'allumer du feu devant les prélats, dam les grandes cérémonies , remontent aux premiers siècles.

(2) Le titre d'archidiacre n'existait pas dans le diocèse de Besançon du temps de saint Prothade.

respondet , Spiritûs Sancti gratia repleat nostra pectora ; et legit privilegium pallei, ut commendet mémorise, quanta est illi adhibenda cautela pro gregis custodiâ (1).

Perlecto priviligeio, accipit cancellarius nummum aureum, aut duodecim argenteos archiepiscopi ; sicque fit , quotiescumque archiepiscopus , accinctus palleo , cathedram ascendit. Finito officio iu choro , et repetito introitu , post Gloria , incipit cancellarius Kyrie , eleison , in presbyterio cum ministrîs ; sicque illi de dextro choro respondeant , sicque demùmde sinistro; et hoc ne nimis graventur , quod levius fit cùm per partes dividitur.

Surgens à cathedrâ archipraesul, antequàm incipiat Gloria in excelsis, accédât archidiaconus reverenter, et tenens oram planetœ , trahat leniter et dicat , Scitote terram esse ; sicque débet fieri, quotiescumque archiepiscopus aut sacerdos à sede surgit , ut accédât ad al tare post orationem. Antequàm subdiaconus petat ad legendum Epistolam , duo ex capellanis episcopi , sicut jussi sunt à cancellario , veniant ante sedem et iocipiant , Ghristus vincit , etc. (2) , duo respondeant in choro, qui jussi sunt à cantore; qui dùm finem fecerint, petant cum reverentiâ sedem, flagitantes benedictionem. Elevatâ manu benedicat illos, et det unicuique aureum nummum aut duodecim argenteos (3). Illi sex subdiaconi, sex argenteos unusquisque; cantores responsorii , daos solidos accipjant ; qui cantant alléluia , duos solidos; reliquum dividatur sicut superiùs. Kyrie, eleison. Archidiaconus cum magno honore petat ambonem ; perlecto

(1) Rien ne démontre que le pallium ait été envoyé à nos évéques avant le neuvième siècle.

(2) Ces laudes ou acclamations, chantées entre la collecte et l'épitre des messes solennelles, étaient usitées dans les premiers siècles; mais l'invocation pour l'empereur aura été ajoutée après saint Prothade.

(3) Voyez l'Ordinaire romain. Tout ce qui est du rit romain dans le cours de ce Rituel n'est point de saint Prothade, puisque la liturgie romaine ne commença à être suivie dans les Gaules qu'au ucuvième siècle.

Evangelio, acciplat duos aureos, aut totidem solidos argenteos ; ceroferarii , unusquisque très argenteos ; similiter thuribularii. Notarii qui in vigiliâ adfuerunt ante archiepiscopum, duos accipiant solidos. Post offertorium, antequàm iocipiantur sacramenta , magister cantor veniens ad sedem , duos accipit solidos ; subcantor , duos solidos ; cantores de congregationibus , similiter unusquisque duodecim denarios ; testes episcopi , saeerdotes illi , qui eum per manu m ad altare ducunt , unusquisque unum accipit solidum ; suburbani presbyteri septem denarios ; suburbani posteà capellani , omnes capellœ custodes , camerarii , œditui accipiant secundùm quantitatem suî, juxtà illud apostoli , Qui altari deserviunt , de eodem participent , et dignus est operarius mercede suâ (i).

His completis, procedet episcopus ad perficienda sacramenta. Positâ hostiâ et calice super altare , venit Cantor cum vasculo cristallino , afferens aquam episcopo , et ipse miscet eam vino , et sic intrat in consecrationem Sanctorum. Intérim dùm cantatur communio , communicant ministri omnes , antequàm redeat archiprœsul ad sedem ; quâ communione complété , veniens ad sedem , dicit orationem ad complendum. Tune illi qui priùs cantaverunt laudes , dicant Te pastorem , etc.; alii verô respondeant, Deus elegit, etc. , et demùm diaconi dicant , lté , missa est.

Ët incipitur sexta cum hymno , 0 quàm gloriflcâ , et Dies sanctifleatus. Prœsul redeat ad sacrarium cum suis praîcessoribus, et exuatse. Fratres eant claustrum, et qui voluerint, provideant corpori necessaria. Expectent reverenter nuncium episcopi , qui eos, ut mosest, invitet ad prandium. Similiter omnes canonici totius urbis, cum illis expectent. Gùm autem placuerit episcopo, mox ut venerit nuncius ejus , et invitaverit illos , surgant et sequantur illum , non cum strepitu , sed cum reverentiâ précédentes , sicut sunt

(i) Tous ces usages remontent aux premiers siècles de l'Eglise.

majores. Venientes ante epîscopum , inclinent humîliter , et sic vadant ad mensam. Sessio majorum , ad votum domini domûs disponatur. Cœteri sedeant secundum hoc quod à decanis jussum fuerit ; ita tamen ut qualitati ordinis provideatur. Sedentes ad mensam, non fabulis otiosis inserviant, sed lectionem audiant, et quod illis apponitur, cum gratiarum actione sumatur. Mox ut datum fuerit signum surgendi, cum reverentiâ surgant; sicque pariter Ecclesiam vadant , et Deo référant gratias more solito.

Post verd , statim incipitur nona , quâ finitâ , omnes claustrum veniunt , et defertur aqua , abluuntque manus.

Statim secedit in partem cardinalis cum totius civitatis diaconibus , ut ordinent officium in lectionibus et responsoriis , et in omnibus quae ad diem crastinum , scilicet solemnitatis Sancti Stephani pertinent ; ita tamen ut nulla sit dissonantia, nulla inconvenientia audiatur, sed omnia honestè et cum Dei timoré , perficiantur : quia scriptum est : Maledictus qui facit opus Dci negligenter ; et iterùm : Servite Domino in timoré , etc. Intérim pulsentur vesperœ altà die, etcantentur cum alléluia et sequentiâ.

Quibus finitis , Fratres de congregationibus- ad sua redeant monasteria cum processione, sicut priùs venerunt.

Mi de Sancto Stepbano cantent vesperas de suâ solemnitate; seniores de majori Ecclesiâ pergunt cœnatum cum sobrietate. Post cœnulam ad collationcm, et sic cantetur completorium. Posteà cum silentio eant dormitorium.

Finit ordo Natalis Domini.