CONTRE LA CAPTURE DE LA PÈLERINE
MDCXXXVIII.
Varnhagen, Historia gérai do Brazil^ 1. 1. p. 441-444.
Nobilis Bertrandus Dornesan miles Baro, et dominus de Sant Blancard ac preffectus classis Régis cristianissimi in mari Mediterraneo, Actor ad versus Epm. vulgo Dom Martin nuncupatum, Antonium Gorrea et Petrum Loppes reos» Coram vobis prestantissimis viris Dominis commissariis Regum cristianissimi et serenissimi pro petitione sua et ad fines de quibus infra dicit ut sequitur.
In primis q. in anno Domini millésime quingentesimo trigesimo, et in mense Decembris dictus Actor, cum consensu et expressa licentia Régis cristianissimi, armavit quamdam suam navim vocatam la Pellegrina de decem et "octo ' peciis machinarum ex ère eneo compositarum ponderis quadringen-
PIECES JUSTIFICATIVES. tS67
torum quinque quintalorum et de pluribus aliis petiis earum-
dem machinarum ex ère fereo comffectarum in tam magno
globo q. suffecissent pro tuitione dicte navis et ultra unius
castri.
It. Et armavit eamdem navim qs. plurimis generibusarmo-
rum videlicet balistis, piquiis, lanceis et pluribus aliis invasi-
bilibus et pro defensione dictarum navis et castri, stipavitque
eamdem navim centum viginti hominibus belicosis nobilibus et
plebeiis magno numo conductis.
It. Et in misit in dicta navi q. s. plurimas merces requesitas et in maximo pretio habitas in insulis Bresiliaribus, in quibus subuchende erant pro eis commutandis cum aliis mercibus dictarum insularum summe in gallia requesitis, in misitque instrumenta necessaria pro constructione unius castri et redatise (sic) terre inculte ad culturam et supellectilia etiam necessaria ad garniendum dictum castrum.
It. Dicte navi prefecit Joanem Duperet qui solvit a Massilia, et sulcavit maria per très menses post quos applicuit dictis insulis in loco Fernambourg nuncupato.
It. Et ibi compertis sex Lusitanis adorsi sunt ipsi Galli ab eis cum maximo furore et magno commeatu silvestrorum, sed Deo juvante incolumes evastunt galli et victoriam reportarunt. Etandem pace inter eosinita Galli unum fortalitium construxerunt juvantibus silvestribus et etiam dictis sex Lusitanis sumptibus Gallorum tamen, et ab eisdem stipendiatis quod eddifitium fuit constructum, ut in eo nedum merces sed et eorum personas se tutarent adversus dictes silvestres.
It. Et pro constructione preffacta fuerunt per dictum Duperet quatuor mille ducati expositi. Interea tamen qu. perfactum fortalitium construebatur dictus Duperet merces quas ex Massilia aduxerat libère cum incolis dictarum insularum traficando cum mercibus dictarum insularum commutavit de quibus tam maximum globum congessit qu. vix totum illum castrum poterat eas capere.
It. Et postquam bec via fuerunt facta et castrum munitum et de cunctis hiis que supetebant pro tuicione et detenlione
ipsius tam inermis quam suppelleclilibus quamdam portionem dictarum mercium in navi immisit ut eas in Gallia subuchcret in qua in inagno pretio habebantup.
It. Et inter alias merces de quibus navem oneravit fuerunt quinque mille quintalia ligni brasilii quod tune in Gallia vendebatur precio octo ducatorum pro quintallo; quare valions erant quadraginta mille ducatorum.
It. Et tricenta quintalia bonbicis valions trium mille ducatorum adrationem decem ducatorum pro quintallo, et lantumdem granis illius patrie valions nonigentorum ducatorum ad rationem trium ducatorum pro quintallo, et sexcentos pssitacos, jam linguam nostram conatos, valions trium mille et sexcentorum ducatorum ad rationem sex ducatorum pro quolibet, et ter mille pelles leopardorum et aliorum animalium diversorum collorum, valoris novem mille ducatorum ad rationem trium ducatorum pro pelle, et Irescentas simias seu melius aguenones valions mille et octocentorum ducatorum ad rationem sex ducatorum pro aguenone, et de mina auri q. purificata ut decebat ter mille ducatos reddidisset, et de oleis medicabilibus valions mille ducatorum, et tanti ut preffactum est vendi potuissent in Gallia ad quam destinata erant preffacte merces.
It. Et omnes sume preffacte junte sumam sexaginta duorum mille ducatorum cum trescentis ascendebant.
It. Et dicte navi fuit datus preffectus dominus Debarram cum quadraginta hominibus belicosis ipso computato pro eo adversus piratas tuenda.
It. Solverunt a dicto Fernamburg, et committanle sorte satis prospéra in mensse augusti anni millesimi quingentesimi trigesimi primi in portu de Mallega in Hispania apulerunt in quo anchoras jecerunt ob penuriam alimentorum.
It. Et compertis ibi dictis Dom Martin et Correa cum decem navibus et caravelis ab ipsis dictus Barram preffectus accitus est inquisitus de hiis que subuchebat unde et ad quem locum.
It. Et de omnibus cerciorati ac de penuria esculentorum,
dicti Lusitani pietate fita mutuo dederunt trigenta quintalia panis biscocti dicto Barram, et quia Romam petebant ad quam tune ipse Dom Martin ut aiebat legatione pro Rege serenissimo Portugallie fungebatur, promiserunt dicti Lusitani dicto Barram conservantiam usque in dictam Massiliam.
It. Et flde sic data aceptata omnes una a dicto portu de Malega solverunt, tutum tamen et nondum quinque miliaribus de mari travatis coati sunt gradum sistere ob cessationem venti.
It. Et die sequenti q. erat dies assumptionis virginis Marie dictus Dom Martin fingens velle omnes nautos preffectosque navium consulere circa navigationem fiendam accivit ad se dictum Barram et nauclerum patronum sue navis, quos adventatos ipso Correa présente et favente Dom Martin cepit, et deinde alios sodales dicte Peregrine, et omnes vinculis dédit vinculatosque per vim et navi cum mercibus depredata merces navem et homines Régi jam dite serenissimo mandavit, qui cuncta ratifHcans homines carceri mancipavit, navem mercesque sibi appropriavit.
It. Et certifficatus dictus serenissimus de castri construtione in dictis insulis, et de mercibus et machinis armis supellectilibus et hominibus in dicto castra existentibus ad tutum très naves armavit, quibus dictum Petrum Loppes preffecit, eisque in mandatis dédit ut cellerrime ad dictum castrum subvertendum merces et cetera que in eo erant capienda et homnes proffligandos accederet.
It. Et antea in anno miiessimo quingentessimo vigessimo sexto ydem serenissimus per totum ejus regnum edictum ab eo emanatum publicatim dederat, quo continebatur preceptum expressum omnibus ejus subditis sub pena capitis de omnibus Galis ad dictas insulas accedentibus seu ab eis recedentibus submergendis et expressam commissionem ad hoc finis dicto Correa signatam tradiderat.
It. Et illud decreverat licet tune nuUum bellum inter prefactos Reges seu eorum subdilos ; imo tune confederati erant
et Kcet etiam merces de quibus supra facta est mentio non sint de hiis que de jure prohibentur ad inimici deffens; et licet etiam dictus rex serenîssimus nuUum habeat dominium nec jurisdilioaem in dictis insulis, imogentes eas intollentes plurimos habeant régules quibus more tamen et ritu silvestri reguntur et ita ponitur in facto.
It. Etiam ponitur in facto probabili quam dictus serenissi' mus rex Portugalie nnllajn majorem habet potestatem in dictis insulis quam habeat rex cristianissimus, imo enim mare sit commune et insuli prefacte omnibus ad eas accedentibus aperte permissum est nedum Gallis sed omnibus aliis nationibus eas frequentare et cum accolis comertium babere.
It.Et maxime quia tune Lusitani Gallie libère frequentabant et eum Galliis in dies commercium habebant : quare indem erat aut debebat esse premissum Galis inLusitania et in dictis insulis etiam date qu. dicte Régi serenissimo spectaset attenta dictorum Regnum confederatione.
It. Et circa mensem decembris dicti anni millesimi quigentessimi primi dictus Loppes cum suis navibus dicto portu de Femamburg applicuit, castrum dicti actoris obsedit, et per decem et octo dies machinis impetui et tandem conquassavit.
It. Et ob qu. Dominus Délia Mote qui in dicto castre capitaneus erat vidons etiam de longo tempore non posse succurri colloquium de deditione cum dicto Loppes habuit, et post maximas altercationes inita fuit inter eos transactio, qua lautum fuit qu. castrum dicto Loppes pro dicto Rege serenissimo traderetur et ydem Loppes salvaret homines ac merces in dicto castre exislentes, quos homines et merces promisit in loco libère subuchere et dimittere francos et libères cum mercibus et hiis qui in dicto castre habebant.
It. Et dicta transactio fuit juramento dicti Loppes velato solepnim, et supra sanctum corpus Christi presbiterum ibi tune consecratum.
It. Et illo non obstante tradito castre dicto Loppes, ydem Loppes suspendio dédit dictuia doininum délia Mote capita-
PBKCES JUSTIFICATIVES. 371
neum et viginti alios ex suis sodalibus duosque vivos silvestribus delaniandos et mandendos tradidit, aliosque cum mercibus et aliis rébus in dicto Castro existentibus Régi serenissimo aduxit, qui homines carcere dédit in in villadeFarom cum ceteris captis predictum Gorrea et merces cetera quas sibi propria fecit.
It. Et in quo carcere multum fuerunt per Lusitanos vexati per vigintiquatuor menses in magna inedia famé et longa oppressione quatuor ex hiis animas efflaverunt, et post xxim menses alii liberati sunt demptis undecim. Proprius tamen Lusitani coegerant dictos Gallos captivatos falso deponere in inquesta per eos fata prope e factis depredationibus cooperiendis.
It. Et quare adhuc detinentur dicti undecim, et xx fuerunt suspensif duo vivi delaniati et comesti, et quatuor in carcere interempti, qui omnes triginta septem ascendunt.
It. Quod a dicto anno captionis usque adhuc dictus actor solvit vel onoxius est uxoribus seu heredibus eorum stipendia promissa, vydelicet très ducatos pro mense cuilibet ascendentia, in cumule summa mille tricentorum ducatorum cum triginta et uno pro quolibet anno quare per septem annis summa novem mille ducatorum cum trecentis et decem.
It. Et ceteris qui manserunt in isto carcere per dictos viginti quatuor mensibus solvit etiam prefacto modo stipendia aut pro eis manet onoxius ascendentia pro dicto tempore summa sex mille nonningentorum septuaginta quatuor ducatorum cum octoginta très homines essent, non computatis dictis triginta septem hominibus.
It. Et dicta navis cum suis armamentis valions erat duorum mille ducatorum, machine vero arma et alid mobilia mercibus non computatis tam in navi quam in castre existencia valloris erant sex mille ducatorum.
It. Preffacte omnes summe rerum depredatarum ascendunt in universo summam ducentorum sexaginta octo milium ducatorum cum ducentis octoaginta quatuor, cuj us summa quadruplum cum pro rébus raptis detur summa in decem centum
septuaginta trium mille ducatorum cum centum triginta sex ducatis ascendit.
It. Et quia diclis mercibûs seu vallore earum si depredate non essent dictus actor Iraftcum ceptum continuasset et cum eis in decuplum lucratus esset, petit idem actor illud intéresse lucri cessantis.
It. Et saltem illud consideratur et ratio illius habetur in solito lucrari et mercari in Gallia ad rationem de viginti pro centenario pro quolibet anno quod interesse in quinque annis principale accenderet, ideo enim principale dictarum mercium summa ducentorum quadraginta millia ducatorum ascendat totidem ascendit et interesse.
It. Quia omnia et singula predicta sunt vera et notaria, offerens actor ea probare ad suffîcientiam tamen et non alias imo rejecto superflue onore probationis de quo expresse protestatur.
Concludit dictus actor qûatenus ipsi reii in dictis summis condenentur erga actorem aut in alia summa de qua apparebit pretestis aut per Juramentum ejusdem actoris ad quod petit admitti, attente q. est questio de rébus depredatis, et ita concludit et alias pertinentes juxta materiam subjectam cum expenssis dannis et interesse petens in omnibus jus dici et justiciam minislrari.
Protestando tamen qu. in casuum dicti reii non invenirent solvendo pro summa condenata et per vos declarata executio remaneat dicto actori salva adversus mandantem et ratifflcantem.
Petens litteras vestras citatorias adversus dictes Dom Martin Gorrea et Loppes sibi decerni visuros dictam petitionem coram vobis fieri et aliter procedi ut juris et rationis juxta formam dictarum commissionum noslrarum,
Certifié conforme par Jehan Pyrot, secrétaire greffier des commissaires français, le 11 mars 1538.
