‹ Histoire du Collége de Porrentruy = (1590-1865) = PruntrutChapitre 30 sur 35 · acte · texte numérisé non relu

acte

zz.

PROCÈS-VERBAL DE LA VISITE DES CAVEAUX DE L’EGLISE DU COLLÈGE FAITE LE 1« JUILLET 1857.

L’an 1857, le 1 er juillet, nous, Charles-Joseph Varé, chanoine, curédoyen de Porrentruy; Adrien Kohler, vicaire ; Joseph L'hoste, prêtre, principal du collège; Joseph Turberg, aumônier du collège; Louis Vautrey, prêtre, professeur, cl Joseph Trouillat, maire de la ville de Porrentruy, nous sommes descendus dans les caveaux qui servent de lieu de sépulture à des Princes-Evêques de Bâle et à des Pères jésuites dans l'église du collège de Porrentruy, afin de constater l’état de ces caveaux avant leur fermeture définitive qui doit avoir lieu incessamment.

1° Le caveau qui sert de sépulture aux Princes-Evêques de Bâle, situé au centre du chœur offre 2 mètres 80 centimètres de largeur sur 3 mètres 50 cent, de longueur et 4 mètres 20 cent, de profondeur. Ce caveau est voûté, les murs et la voûte assez grossièrement construits laissent voir les pierres à nu. Nous avons constaté qu’il y existe un cercueil fait en 1840 dans lequel sont déposés les ossements des Princes-Evêques qui ont été retrouvés dans ce caveau à l’époque précitée. Au-dessus du cercueil, sur des planches appliquées à la paroi sud, sont placés neuf crânes ayant appartenu aux Princes-Evêques inhumés dans ce monument, savoir: J.-C. Blarer de Wartensée, G. Rinck de Baldenstein, R. -A. de Ramstein, J.-F. de Scbænau, G. -J. Rinck de Baldenstein, J.-C. de Roggenbach, J.-C. de Reinach, J. -S. de Reinach, J. -G. Rinck, S.-N. de Montjoie, F. de Vangen.

2" A l’extrémité de la nef, à l’entrée du chœur, du côté de l’Epitre, existe un autre caveau ayant 2 mètres 40 cent, de

largeur, 2 mètres 90 cent, de longueur, et 3 mètres 20 cent, de profondeur. Dans ce caveau se trouvent encore quatre cercueils renfermant chacun un squelette, dont l’un est en parfait état de conservation. Indépendamment de ces restes, il existe encore au moins trente crânes ayant appartenu à des Pères Jésuites, avec des ossements placés sous des planches , déposés dans le même caveau. Le tout disposé sans ordre et de manière à ne pas laisser reconnaître l’identité des personns inhumées.

3° Dans un caveau semblable au premier, placé du côté de l’Evangile, nous n'avons pu retrouver que des planches qui recouvrent le fond.

Les inscriptions placées dans les deux premiers caveaux en 1840 sont devenues illisibles.

En foi de quoi nous avons dressé le présent procès-verbal pour servir à l’édification de la postérité.

Fait à Porrentruy, le 1 er juillet 1857.

ACTE DE FONDATION DU COLLÉCE DE PORRENTRUY PAR JACQUES-CHRISTOPHE BLARER DE WARTENSÉE, PRINCE-ÉVÊQUE DE BALE, DU 9 MAI 1591.(1)

lacobus Christophorus Dei et apostolicæ sedis gratia Episcopus Basiliensis, notum facimus et recognoscimus, tenore presentium universis. Quoniam divinæ bonitati visum est , nobis administrationem Ecclesiæ Basiliensis commendare, isto præsertim tempore periculosissimo et miserando , quo et cathedralem , cum cæteris Ecclesiis civitatis Basilieqsis, multorumque aliorum locorum nostræ diocesis, ab hærclicis occupatas et profanatas, præcipuamque partem gregis nobis coramissi, adeoque propriorum nostri Episcopatus subditorum hæreseos peste delerrima penitus infectam aut eadera gravissimè laborantem, dolenter oflfendimus : Nihil magis à nobis ofiicii nostri rationem duximus efilagitare , quam si omnes curas medilationes et vota nostra , in id studii et operæ conferremus, ut non solum eam nostræ diocesis partem, quæ adhuc integra est, conservare, sed et illam , quæ corrupta est , sanare et ad Chrisli ovile reducere possemus, faucibus inimici humani generis ereptam. Cumque ista nos exerceret solicitudo perpétua , et muneris

(1) L’original de cet acte sur parchemin avec les sceaux de l'évêque et du chapitre de Bâle, est déposé dans les collections de la bibliothèque du collège de Porrentruy.

injuncti nécessitas, omnium rationum quæ nostro animo obversabantur, nulia huic rei salutaris conficiendæ , aptior fructuosior et potior visa est, nullaque spei plenior uberioris et certioris , quarasi Reverendos Patres Socictatis JESU , advocaremus , in istius pii laboris consortium. Memoria enim repetentibus nobis , quid quantùmque opis et auxilii, ista veneranda et Deo aniabilis Societas, Ecclesiæ catholicæ plurimum aflectæ , iam à prima sua institutione contulerit, verbum Dei publicô prædicando, fidèles privatim ad benè bcatèque vivendum exhortando, et ad pias medilationcs excitando , pueros et personas rudes , ea quæ ad fidei cognitionem sunt necessaria , docendo , hæreticos vel convertendo vel confutando, denique otnnia charitatis officia, spiritualia exercitia et quæ ad animarum consolationem faciunt, quolococunque terrarum mariumque, ad extremos usque orbis terminos, ubi peregrinati et commorati sunt , magna cum laude obeundo , nullibi non summæ pietatis, virtutis et industriæ edito spccimine luculento : Non possumus non optima niti liducia, quin Deo oplimo raaximo (qui pios et honestos conatus , in gloriam præsertim sui nominis redituros , sua gratiâ et misericordia, mininiê destitutos esse sed eos benè atque féliciter evenire sinil) suggerentc vires, futurum sit, uti talium religiosissimorum virorum adiuti opéra, fide, studio et zelo exuberanti, rebus Ecclesiæ nostræ sanè quam fessis laborantibusque opitulari, totque malis cam assidue infestantibus, medicas manus adhibcrc religionem orthodoxam procurare, cultum instaurare divinum , et collapsam Ecclcsiasticam disciplinam, in pristinum splendorem reslituere queamus. Proindè re cum venerabilibus et nobilibus fratribus noslris, doininis præposito decano et canonicis Ecclesiæ nostræ Basiliensis, diligenter et capitulariter, pro sua gravitate et necessitate communicata et délibéra ta , ejusque inluitu , tractatu babito consueto et sufficienti, de corum scicnlia, voluntatc , consilio et unanimi consensu , collcgium Societatis JESU, in nostro oppido Bruntruti, ad Dei omnipotentis gloriam sanctæquc ipsius Ecclesiæ incrcmentum, fidei christianæ et catholicæ propagationem, præcipuamque nostrorum dioccsanorum et subditorum salutem et commodum, erigendum, fundandum et instituendum, in quo tôt patres aliæque personæ, quot pro Societatis more et insliluto, ex que formula pactorum et convcntionis inter nos , reverendumque patrem Societatis generalem, seu ex ejus mandato provincialem Superioris (Jermaniæ, ineundæ et conslituendæ nccessariæ videbuntur, alendæ et sustentandæ erunt : Eidemque Collegio pro dote seu sustentatione supradictarum personarum bis mille florenos Rhcnenscs, annui et perpetui redditus attrihiicndos et assignandos esse decrevimus. Sed enim cum multis variis et magnis erogationibus sumptibusque , in constructionem et refectionem nostrarum arcium et ædificiorum proque conservatione nostræ

Ecdesiæ et status Episcopalis necessario impendendis, adeo onerati et tantum non attriti et exhausti si mus : Ut impræsentiarum facultatis nostræ non sit, tantam sorlem principalem, ut æquivalentia bona stabilia et suflicientia, in promptu repræsentare, ex quibus duo miliia florenorum Ithenensium, futuro Collegio quot annis præstari possint ; intérim tamen multorum generum pericula iugravescentia, quas nos circumslaut undique, hæreticorum macbinationes , insidiæ et odia implacabilia, quibus in nos infestissimis animis rapiuntur, totque animarum, Cœlestis penuria doctrinæ, periclitanlium, et ad bonarum artium et disciplinarum humaniorum pastum et cultum avidissimè anbelantium suspiria et gemitùs , omnem moram in isto, tantam populo nobis concredito utUitatem allaturo negotio, monent et persuadent penitùs araputandam. Nos pro munere pastoralis providentiæ et debito, nihil ampliùs in vinea domini percolenda procrastinandum , sed rem tain fructuosam et multorum votis exoptatam, quantocius maturandam censentes : consensu nostri capituli accedente, supraraemoratorum patrum Societatis JESU, sustentationem et alimoniam omnesque sumptus et impensas, quæ in construendo Collegio, templo, aliisque ad istud opus spectantibus ædificiis, cum idonea supellectili, bibliotbeca et Ecclesiæ ornamentis, necessario faciendæ et erogandæ erunt, ex rcdditibus nostræ mensæ Episcopalis imposterum et tandiu , donec et quam diu aliter opportune et sufficicnter fuerit supradictis patribus provisum nostro successorumque nostrorum nomine , sine contradictione et incunctanter quoliescumque opus erit, præstandas, perferendas et subministrandas esse atque debere concedimus, largimur et constituimus. Cum autem, ratio eorum quæ ad cultum et sustentationem patrum requiruntur haud dubiè commodiùs et aptius iniri et expediri queat , si ipsis pertacta duo miliia florenorum Rhenensium ex certis bonis stabilibus, uti perpetuis redditibus singulis annis suppeditentur, quam si ejusmodi erogationes in nostra nostrorumque successorum potestate et arbitrio, voluntaria et indeterminata subministratione et liberalitate sint collocatæ : Quocirca nos collegio futuro convenienler et idoneè prospicere, atque hane nostram fundationem benignitatemque Societali ratam perpetuam et irrevocabilem eflicere cupientes : bis mille florenos Rhcncnses census annui , quos Prætor Senatus et Cives communitatis Solodorensis nobis et nostræ Ecclesiæ Basiliensi, ex sorte seu capitali quadraginta millium florenorum pariter Rhenensium singulis annis die festo beati Nicolai pensitare et exsolvere tenentur, in fulurum cessuros et debituros, cum sex milbbus florenorum prædictæ monetæ nobis de annis octogesimo nono, nonagesimo et nonagesimo primo, proxi mè elapsis et currente, jam dcbitis et solvendis, in usum, commodum et utilitalem sæpius commemorati futuri collegii etiam

tantisper et tandiu deputamus , attribuimas et applicamus , donec ex tali peccunia, ratione Solodorensis census annuatim obventura, tôt tantaque bona stabilia, ut redditus perpetui empli et comparati fuerint, unde futuro collegio , suppradicta sunima duorum miliium florenorum Rhcnensium singulis annis pienè et sine aliqua dirninutionc possit rcpraîsentari , vel aliis rationibus et mediis de simili peccuniarum summa annua et perpétua , per nos vel successores nostros fuerit collegio benè et suflicicnter provisum. Adco et in tantum ut prædictus census Solodorensis, per nos vel nostros successores in alios usus, præterque in emptioncm et acquisitionem bonorum stabilium, vel perpetuorum et ccrtorum redditum ante quam collegio uti præmissum est, intégré prospectum fuerit, minimè possit nec debcat converti et applicari. Postquam vero ex perceptione sæpenominati census Solodorensis, tôt redditus perpetui, quot pro ratione istius fundationis futuro collegio quot annis præstandi sunt , expleti et confecti fuerint : Tum demùin supradictus census Solodorensis ad nos vel successores nostros reverti debet, ac mensæ nostrœ Episcopali, sicut antea fuerat, rursus uniri et annecti. Quamvis autem constructionem collegii, ædis sacræ, aliorumque ædificiorum necessariorum, ex aliis peccuniis, quas favente divina clementia , moderato instituto nostro domestico et frugalitate , bonis rationibus colligemus, conflcere et consummare, quemadmodum et suppellectilem, bibliothecam atque paramenta Ecclesiastica compararc, firmiter animo destinemus : Si quid tamen nobis ante plenariam curationem earum rerum et pcrfectionem humanitus acciderit , aut alias nos periculosis istis temporibus, extraordinariis expensis vel improvisis casibus et fortuitis adeo gravaremur, uti nos in prosecutione istius nostri propositi, vel invitos interpellari et præpediri conlingeret : Successor noster immediatus, vel qui deinceps Episcopalem nostram sedem obtinebunt cum fratribus nostris præposito , decano et canonicis Ecclesiæ nostræ Basiliensis modis omnibus astricti erunt et obligati , omnia et singula quæ in fundatione et erectione collegii à nobis , sorte commuai, si ita Deo visum fuerit, prærentis, vel aliqua necessitate præter expectationem nostram ingruente, præpeditis, forsitan prætermissa, ut aliàs imperfecta et inabsoluta relicta erunt , quæque ad complendam dotationem in ædi&cationemque prædictam, prout superins dispositum est, necessaria fuerint, ex sæpetacto Solodorensi censu annuo, complere et perlicere, donec loties nominatum collegium omnibusque suis partibus convenientibus et necessariis reddiderint absolutum. Idque de eorum religiosa conscientia plurimum confidentes, ipsos summo studio et zelo , suprascripto plané modo , facturos , minimè dubitamus. Nos tamen pariter atque ipsos, hujus rei fideliter et inviolabiliter servandæ gratia firmius obligando , nobis ac successoribus nostris, potestatem et iacullatem omnem sæpedictum Solodorensem censum tanquam Deo optimo maximo ista fundatione consecratum, in alium quam supra

memoratum usum convertendi, et erogandi prorsus et omnimodè amputamus , ademptam et abrogatam esse volumus , donec fundatio , dotatio, et constructio istius collegii, destiaatum acceperit complementum. Nostros iasuper successorcs ad hæc omnia firmiter custodienda et exequenda, de consensu capituli nostri, sed et amore religionis, tum boni publici contemplatione, quod promptissimis aniniis procurare satageut, devincientes, atquc sub obtestatione divini numinis et Episcopalis functionis commonefacientcs, qua se obstrictos esse intelligant, quæ à prædccessoribus suis , piè et utiliter constituta esse viderint, se non modo non violare , sed et sanctè observare debere , pœnasque daturos inevitabiles, si res piis operibus dicatas, in prophanos usus convcrterint. Siatuentes porro et volontés, ut posthac occurente sedis nostræ Episcopalis vacatione, præpositus, decanus et canonici nostræ Ecclesiæ Basiliensis convenientes, quando super eleclionc novi Episcopi consuetum Juramcntum præstabunt, Eos ctiam omnia singula superius conscripta , quantum ista rcs ipsos conccrnit , intégré et inviolabiliter servaturos esse, jurarc debere, nec aliquem ad Episcopale fastigium clccturos et assumpluros , qui non jusjuranduiti præstare paratus sit atque iis quæ hiscc literis constituta sunt, pro yirili satisfacere. Volumus tamen, et perpetuo hac noslra valitura fundatione sancimus ut Venerabiiium fratrum nostrorum DD. Præpositi , Decani et Canonicorum Ecclesiæ nostræ cathed. Basil, jura privilégia et immunitates nec non singula dignitatum personatuum, beneiieiorum et præbendarum ; omnia denique ofliciorum et munsæ ipsorum capitularis commoda, proventus, fructus , obventiones et emolumenta perpetuis temporibus ipsis salva maneant, et per præmissam banc nostram fundationcm nullatenus impetantur, diminuantur neque ulla unquam ratione graventur. Sed ut præfata hæc nostra fundatio, omnibus suis inuneris, punctis et adhærentiis (co quo supra modo constitutum est), solum è nostra, et successorum nostrorum Episcopali mensa ejusdemquc redditibusque perficiatur et quod Deus faxit conservetur perpetuo. In quorum omnium fidem et testimonium tria originalia xqualia ejusdem prorsus tenoris et continentiæ desuper confecta sunt instrumenta , quorumque unum, in nostra Cancellaria repositum est conservandum, Allerum capitulo nostro, tértium vero prædicto provinciali superioris Germaniæ nomme Societatis concrcditum. Quibus nos Jacobus Christophorus Episcopus Basiliensis prædictus sigillum nostrum Pontificale literis bis appendi jussimus. Et nos Præpositus, Decanus et Capitulum Ecclesiæ Basiliensis, quia omnia et siDgula quæ superius perscripta sunt, de expresso et unanimi nostro consensu, scientia, consilio , voluntate et approbatione gesta, provisa, statuta et ordinata sunt, idcirco nostro eliam sigillo majori præfata tria documenta nmniri fccimus. Datum in Castro nostro Bruntruti , nona die mensis Maii , anno à partu Virgineo , millesimo quingentesimo nonagesimo primo.

TABiE DES CHAPITRES.

Préface iu

Chapitre premier. — Fondation et origine du collège de Porrenlruy. — Christophe de Blarer, Evêque de Bâle à 33 ans. —

11 a recours aux Jésuites pour l’aider dans ses projets de réorganisation religieuse. — J. Iltæus, G. Wittweiler, Martin Conrad.— Fondation d’un collège à Porrentruy. — La ville fournit les premiers bâtiments. — Ouverture des classes (1 1 octobre 1571). — Le Prince voyage à la recherche d’un collège. — La ville cède gratuitement la Werkoff. — Miserez donné par Clément VIII au collège (1593). — Dotation. — Le Pape approuve la fondation du collège. — Lettre d'Aquaviva. — Pose de la première pierre (27 août 1597). — Consécration de l’église des Jésuites (12 novembre 1604). — Frais de bâtisse. — La ville construit le gymnase. — Pensionnat. — Mort de Christophe de Blarer (18 avril 1608). — 1588-1608 1

Chapitre h. — Développements du collège. — 300 élèves en 1593. — Dotation des pauvres écoliers. — Règlements de discipline, 1604. • — Programme des études. — Visiteurs marquants : le cardinal d’Autriche , l’archevêque de Besançon , le nonce apostolique. — Sacre du Prince Guillaume de Rinck à l’église des Jésuites, 1609. — Saint François de Sales visite le collège, 1609. — La peste à Porrentruy, 1610. — Examens publics, thèses, etc. — L’ambassadeur de France, le nonce Alexandre Scapius, Robert Miron, l’archiduc Léopold, au collège. — 430 élèves en 1624. — Corps enseignant. — Garnison au collège, 1622. — Guillaume de Rinck enseveli à l’église des Jésuites, 1628. — Bienfaiteurs du collège. — 1608-1628. . 19

Chapitre ih. — Jean-Henri d’OsIein sacré dans l’église du collège. — Impôts extraordinaires. — Guerre de Trente-Ans. — Renvoi des élèves. — Porrentruy et les Suédois : mars 1634.

— La ville délivrée contre toute attente. — Poste. — Troupes françaises à Porrentruy. — Thomas Ilenrici à Paris. — Le marquis de Bourbonne et les députés suisses. — 1629-1635 . 35

Chapitre tv. — Collège fermé. — Garnison française à Porrentruy.— Sauvegarde du duc de Rohan. — Les Hongrois maîtres

de la ville (14 avril 1635). — Irlandais, Croates, Ecossais. —

Les Bourguignons s’emparent de Porrcntruy. — L’armée française , forte de 20,000 hommes , commandée par le maréchal de la Force et le cardinal de Lavalette, fait le siège de la ville.

— Journée du 12 juin 1635. — Reddition de la place, capitulation (13 juin). — Occupation de la ville par six compagnies. Collège inquiété. — Départ de l’armée française (15 juin). —

Deux compagnies de 70 hommes à Porrentruy. — 1635 . . 46

Chapitre v. — Nouvelle garnison à Porrentruy. — Occupation militaire du collège. — Les chandelles du Père recteur. —

La peste à Porrentruy. — Dévouement du P. Thomas. — Dénonciations contre les Jésuites. — Ils sont expulsés. — Le P.

Morel à Paris. — Richelieu le met aux arrêts. — Des Jésuites français envoyés à Porrentruy. — Indigence des Pères. — Impôts excessifs. — Cherté des vivres.— Les Jésuites quittent le college (1638). — Supplique du magistrat de Porrentruy à Louis XIII. — Retour des Jésuites. — Réouverture des classes (1639). - 1635-1639 56

Chapitre vi. — Le collège de Porrentruy fait partie de la province de Lyon de 1640 à 1643. — Louis XIII protège le collège. — Deux régiments de l’armée du duc de Weimar à Porrentruy (1643). — Dons faits au collège, — Le vent renverse le clocher de l’église des Jésuites. — Mort du Prince d’Ostein (1646): — Béat-Albert de Ramstein. — Paix de Munster. —

Le Prince-Evêquo de Bâle rentre en possession de ses Etats (28 juillet 1650).— Frais de la guerre, — Le collège se relève.

— Découverte d’un trésor. — 1640-1651 69

Page 1