CHAPITRE IX
Documents spéciaux prouvant que les lois et les institutions romaines furent maintenues dans les Gaules.
Les institutions romaines, respectées et maintenues en Italie, le furent aussi dans les Gaules.
Des documents spéciaux et nombreux en fournissent des preuves.
§ i . Sixième siècle.
En 543, la charte de la fondation d'un monastère indique le sénat de Vienne 1 .
Au commencement du sixième siècle, des guerriers francs ayant détruit plusieurs titres dans la cité de Clermont , deux époux se présentent à la curie, au défenseur , aux honorés , et demandent le rétablissement de ces titres dans les formes prescrites par la loi.
La curie ou sénat de Clermont accorde leur demande 3 et ordonne l'insertion aux gestes municipaux.
1 . Non habetur incognitum qualiter fratres sknatu nobilis Viennensis res nostras Deo tibique tradimus, etc.
Diplomat. charlœ, 1. 1, p 4:a. Dùm non est incognitum qualiter cartolas nostras per
LES TROIS DYNASTIES. 3l 7
Je dois placer entre le sixième et le septième siècle un document qui a pour date la quatrième année du règne de Childebert, et qui peut ainsi appartenir aux années
5i5, quatrième de Childebert 1 er ;
579, quatrième de Childebert LT;
699, quatrième de Childebert III; mais que je rapporte au règne du premier.
Quoique ce document ne soit qu'une formule insérée dans le recueil des formules angevines , comme il porte la date de la quatrième année 1
hostilitatem Francorum.... perdit) i m us in mercato publico in quo ordo curi£ duxerunt aut regalis vel manuensis vester....
Gesta.
Unde ego te vir laudabilis illu. defensore raeo nec non et vos honoratique cartas publicas agitis adsiduè oportet me curi£ in hoc contestatiunculâ seu plancturiâ per triduum partibus foris publicis apensâ vestris subscriptionibus vel signatulis subter faciatis adfirmare.... ut mos est, oestis municipalibus eam faciatis ablegare.
Baluz. , Miscellan. , t. VI , p. 544.
i. Anciennes formules angevines.
« Formula solemnis de dote. »
Hic est testamentum , quarto regnum domini nostri Childeberto reges, quod fecit missus ille Chestantus. Cùm juxta
3l8 DROIT MUNICIPAL.
du règne de Childebert, il est évident que c'est la copie d'un acte qui a existé.
consuetudinem Andicavis civetate , curia pdplica resederet in foro , ibique vir magnificus illi prosecutor dixit : Rogo te vir laudabilis illi defensor , illi curator , illi magister militum,vc1 reliquum curia puplica , utique obticis puplicis paterc jobeatis , quia habeo quid apud acta prosevere debiam. Defensor , principalis simul et omnis curia puplica dixerunt : Paient tibi cotecis puplici; prosequereque optas; obedire illa per mandato suo pagina mihi injunxit, ut prosecutor existere deberit , qualiter mandatum , quam in dulcissimo jocali meo illo fici pro omnis causationis suas, tàm in paco , quàra et in palacio , seu in qualibet loca , accidere faciat illa porciones meas , quem ex alote parentum mcorum ei legibus obvenit vel obvenire débit, aut justissirae ei est reddebetum. E contra parentis suis vel contra cujuslibet hominem accidcre vel admallare seu et liticare facias inspecto illo mandato, quem in du lcissemo jocali meo illo fici , gestis municipalibus adlegare debeam. Curia verô dixerunt: Mandato, quem tibi haberc dicis, accipiat vir venerabilis illi diaconus et amanuensis. Illi prosecutor dixit: Rogo domno meis omnibus puplicis, ut sicut mandatum istum Iegebus cognovistis esse factum , ut dotem quem prae manibus tenio, vobis praesentibus in foro puplico jobeatis recitari. Curia verô dixerunt : Dotem quem te dicis prae manibus reteuire, illi diaconus et amanuensis Andecavis civitate nobis praesentibus accipiat relcgcndum. Quo accepto dixit :
Incipit mandatus.
Domno mihi jocali meo illo. Rogo atque supplico, dul-
LES TROIS DYNASTIES. 3lO,
Cette pièce prouve que la cité d'Angers avait une curie, une curie publique, un défenseur, un curateur, un principal, des codes ou registres publics, des gestes municipaux, où Ton insinuait les actes; mais on doit surtout remarquer Fénonciation de la présence du maître des soldats, magister militum, qui était sans doute et incontestablement le comte , président de la curie.
cissima gratia vcstra , ut, ad vicem meam , omnis causationis nostris, tàm in pago quàm et in palacio, seo in qualibet loca accidere faciatis; et illas portiones nostras, quem ex alote parentum ; meorum mihi legibus obvenisse vel obvenire débit, aut justissime nobis est redebitum , haec contra parentis meus vel contra cujuslibet hominum accidere vel admallare seu adliticare faciatis. Et quicquid exindè, ad vicem nostram , cgeris , feceris, gesserisve; etenim me habiturum esse cognoscas rectum. Juratum mandatum Andecavis civitatc, curia puplica....
Post haec curia ait : Se adhuc aliquid abis ex h'âc causâ aut agcre debias , die tu in présente. Mi prosecutor dixit : Gratias agemus magnetudine vestrae, quod dotem sua scripta quem prosequio, gestis municipalibus, ut habuit caretas vestra, allegasse.... fecisse vobis ex more conscripse....
Dictati seu Veteres formulae andegavenses ; MabiUon , Libror. de diplomat. supplcm. , p. 77.
3aO DROIT MUNICIPAL.
§ a. Septième siècle.
Bertrand, évêque du Mans, fait son testament , daté de i6i5, et veut que, selon la loi, il soit enregistré aux actes municipaux 1 .
En 64a, Hardoind, évêque de la même cité, désire que, quand son testament sera ouvert, on le transcrive dans les registres municipaux \
Le testament que Leodebode , abbé de Saint- Aignan d'Orléans , fit en 667 , contient la clause suivante :
« Afin que cette donation soit plus assurée, a j'ai résolu de la faire insinuer aux gestes « municipaux 3 , etc. »
1. Ut lex edocet, septem virorum honestoram suhscriptionibus et sigillis credidi muniendum.
Ut cùm testamentum meum apertum fuerit,.... obstis municipalibus , secundum legem , faciat alligabi.
Diplomate , Chartœ, etc. , 1. 1 , p. 1 15 ; AcL SS., 6 junii, t. I ,
2. Et ibi testamentum meum, cùm apertum fuerit, vobis persequentibus , apudque public a gbstis municipalibus fa-
CÏatis ALLEGABE.
Diplomate, Chartae, 1. 1, p. 191.
3. Quam donationem, ut firmior habeatur, gestis municipalibus alligabe decrevi.
Diplomata , Chartœ , etc. , 1. 1 , p. 5o8.
Ephibius, abbé de Geniac, insère dans son testament , fait en 696, celui de sa sœur, et les présente au sacré s^nàt de Vienne.
On trouve au bas de cet acte les signatures de dix-sept sénateurs 1 .
1. In Christi nomine, ego Ephibius, pio amore Dei ac beatorum apostolomm ac raartyris domni Desiderii episcopi , facio testamentum de rébus meis et hereditatc meâ , quae, ex pareutibus meis Leobio et Teodign^, légitimé auctoritate ad me pervenit , et ex sorore mea) Rufinâ , quae sine liberis defuncta hereditatem suam mihi vivo ordine dereliquit. Haec sunt au te m quae per hoc testamentum Deo et sanctis ejusin ecclesià viennensi servitùra per domnum nostrum Cacoldum episcopum trado
Testamentum sororis nostrae , judicante senatu, inViennA civitate résidente, huic testamento nostro inseruimus :
Domno meo et delicioso fratri Euphibio abbati , Ru fin a soror, quae sine filiis orbata resideo, et tu res tuas Deo et sanctis ejus apud Yiennam tradis, nihil aliud mihi melius visum est de dono patris et matris nostrae, tertiâ scilicet parte Parthenis, quae adjacet Geniciacio villas , ut sicut alia, et ista tuâ potestate redacta, adjuncta haereditati tuae sancto loco consociares, ut habeam partem in voto et dono tuo cura sanctis Dei , quorum amore haec facis. Ego soror tua Rufitia testamentum hoc meum subscribo, quae, sine aliâ sorore meâ et aliis propinquis , usque nunc legaliter in integrum possedi , et sacro senatui , ut firmum maneat, roborare manibus rogavi cuncta haec quae superiùs comprehensa sunt. Super quibus etiam edictum regium fieri petivi, om-