M CRÛT
Tr. Adélaïde-Marie-Louise-Justine-Joséphine, prince»» de Croy, oée le 10 juillet 17G8, mariée, le G avril 1788, arec Emmanuel-Marie- Matimilien, prince de Croy, Je Solre et du Saint-Empire, son cousin-germain, lieutenant-général «les .innées du roi , capitaine de la première compagnie «le» g.irdcs-dii-corps, etc., «te. ;
4\ Amèlie-Gabrielle-Joséphine, princesse de Croy, née le i3 avril 1774, mariée, le a3 janvier 1790, avec Louis-Gabriel, marquis dt Confiant, maréchal des camps et armées du roi, aide-de-camp de S. M., chevalier •le l'ordre royal et militaire de Saint-Louis, officier de la Légion-d'Honneur, et commandeur de l'ordre de Saint- Ferdinand d'Espagne, fils de Louis de ConOans, marquis d'Armcntiérc*, maréchal de France, chevalier des ordres du Rot, etc. ; 5°. Aimée-Pauline- Joséphine, princesse de Croy, née le a5 décembre 1776.
La maison de Croy ne reconnaît point d'autres personnages de son nom que ceux mentionné dans le cours de celle généalogie.
En 1790, une famille Chanel, domiciliée a Grenoble, éleva des prétentions a l'origine et au nom de la maison de Croy. Elle obtint même, lu *G mars de cette année, un arrêt de la chambre des comptes de Dauphiné qui confirmait ces étranges prétentions. Mais comme l'assemblée nationale avait déjà décrété l'abolition de la noblesse, el que bientôt après les événements de la révolution appelèrent la maison de Croy en Allemagne, ce ne fut pas le temps pour la famille Cbanel de faire valoir ces prétention», ni pour la maison de Croy, qui les ignorait, celui de les repousser. 11 y a plus , l'opinion qu'on s'était formée dans le monde sur l'arrêt rendu aux sollicitations de MM. Chanel , eût ôté a la maison de Croy jusqu'à l'idée d'une protestation publique, si la famille qui a tenté vainement d'usurper son nom. n'eût fait succéder, à d'inutiles démarches pour se faire reconnaître, l'agression la plus offensante et la plus inconcevable dans son motif. Forcée de renoncer à l'espoir de porter lo nom de Croy, la famille Chanel changea complètement de système, et intenta un procès à la maison de Croy, sons le prétexte qu'elle portait dans ses armoiries l'écusson de Hongrie que cette famille disait avoir seule le droit de porter, se prétendant issue en ligne directe des rois de Hongrie.
Le tribunal civil de première instance de Paris rendit, le s6 août 182 1 , un jugement qui : « Attendu que le droit aux nom cl armes de la maison de Croy se justifie suffisamment «par une possession constante établie sur la notoriété et appuyée sur des litres récognitifs • et énonciatifs....; que depuis plusieurs siècles les ancêtres du MM. de Croy ont porté leurs «armes telles qu'ils les portent aujourd'hui, notammeut avec la pièce signalant leur descendance de la maison de Hongrie,.... expressément reconnue par trois diplômes des empe-
» rcurs d'Allemagne, souverains de Hongrie: dans l'un desquels diplômes (t), la pièce d'ar-
• moine contestée par M. Chanel est indiquée et décrite comme faisant partie de celles de «la maison de Croy, au titre de descendance de celle de Hongrie, etc., etc.
» Déclare la partie de Couture (M. Claude-François Chanel) non- rceevabte dans sa de- » mande, et la condamne aux dépends. »
M. Chnnel interjeta appel de ce jugement; et, le is mai i8si, la cour royale de Paris, eo audience solennelle, a rendu un arrêt dont nous transcrivons les principales dispositions:
« Considérant que la partie de Couture (M. Chanel) ne peut avoir droit et qualité pour » contester aux partie* de Bonnet (la maison de Croy) la possession et l'usage des armoiries ■ de Hongrie qu'autant qu'elle prouverait par titres originaux et authbntiques sa descentdance de cette maison royale, que par conséquent la décision de l'action intentée par elle t dépend essentiellement de la preuve de cotte descendance
« Considérant que les chambres des comptes étaient essentiellement établies pour veiller
• à la conservation du domaine, au maintien des droits régaliens et a tout ce qui concernait «l'ordre public, relativement à la comptabilité des finances de l'état; que c'était à raison de . celte surveillance qu'elles étaient chargées de vérifier et d'enregistrer les lettres de noblesse
• et tous actes et titres nobiliaires, cl au*»i à l'effet de régler la finance due au roi pour l'iotdemnité des exemptions qui en résultaient en faveur des impétrants: mais que sur toutes
• DBNATtDJis principales relatives à la propriété de nom et armes, entre particuliers, ta corn- > pétence des parlements Hait exclusive ;
«Considérant, d après ces principes, que l'arrêt de la chambre des comptes de Grenoble,
• rendu au profit des auteurs de l'appelant (M. Chanel), même contradictoirement avec le
• procureur-général, stipulant pour le roi dans l'intérêt du domaine, n'a pu juger des */uw- « lions dont ta décision pouvait préjudicier à des tiers qui n'étaient pas même soumis à sa » juridiction, qu'ainsi, et sous ce rapport, cet arrêt ne pouvait être opposé aux parties de
• Bonnet, (la maison de Croy;, c'est d'après l'examen actuel, la vérification et la discussion
• des titres, qu'on doit juger le mérite de la prétention de la partie de Couture (M. Chanel.)
» Considérant que dans l'absence des titbbs, il ne reste qu'à oxaminer la possession d'état
• dont les auteurs delà partie de Couture ont joui;
• Considérant qu'il résulte des pièces de la cause que la partie de Couture est, suivant son
• extrait de naissance du 3 juillet 1770, fils de Claude Chanel, avocat et lieutenant de ini- ■ lices b Saint-Domingue, ayant paru comme membre du tiers-état aux assemblées de sa
• province, convoquées pour les états-généraux de 1789; que son aïeul, Jean-Claude Chanel,
• était substitut au parlement de Grenoble; que son bisaïeul, Claude Chanel, était bourgeois
• et greffier de l'élection de Grenoble en 17*3; que son troisième aïeul , Claude Chanel,
• était aussi greffier au bailliage de Grésivaudan en 1670, et son quatrième aïeul, sergent-
• major du fort Barraux en 164 a ;
s Cormidérnnt que les auteurs ci-dessus désignés n'ont jamais porté le nom db Cboy; que, > pendant celte période de temps, on ne voit pas qu'ils aient pris de qualifications nobles
(1) Celui de l'empereur Léopold, du 3i mars 1664.
90 DE CltOY.
• dansle» titres qui le» concernent , et que, dans celle possession d'état plu» que centenaire,
■ loin d'apercevoir le moindre vestige ou renseignement de la descendance prétendue des rois
• de Hongrie, on nt voit pas mkhb qui leub famille ait figcbk da*s lecb province ao bakc
■ DESHOBLKS; . . . .
• La cour met l'appellation au néant, ordonne que ce dont est appel sortira son. plein et
• entier effet, et condamne l'appelant (M. Chanel) en l'amende.
s En ce qui touche l'appel incident et la demande reconvenlionnelle des parties de Bonnet »(la maison de Croy), tendante à faire défense à la partie de Coulure d'ajouter à son nom
• celui de Croy et de porter les armes indicatives, soil de la maison de Croy, soit de la des-
• cendance de Hongrie ;
• Considérant que de lemps immémorial le» parités de Bonnet ont porté le nom
• de Croy ; qu'au contraire, ce n'est que depuis une époque très-rapprochée que la partie de ■ Couture a ajouté à son nom de Chanel celui de Croy, tandis que les titres produits ne lui
• donnent que celui de Chanel ; qu'ainsi le» parties de Bonnet ont un droit et un intérêt légitimes à s'opposer û l'addition récemment faite par la partie de Couture du nom de Croy,
• comme pouvant annoncer de sa part des prétentions non jusliGées de se rattacher è leur
• maison, suivant le système qu'elle avait manifesté en 1 790 ;
ifflit défense h la partie de Coulure (M. Chanel), d'ajouter à son nom celui de Cbot, a
• tous notaires et officiers de l'état civil de lui donner le nom de Croy dan» les actes de leur » ministère, ordonne la radiation du nom de Croy dans tous les actes et registres où il a été » inséré, etc. , etc. •
M. Chanel se pourvut en cassation contre cet arrêt. Mais la Cour de cassution a rejeté sou pourvoi par arrêt du 95 février i8s5.
Quant a la question des armoiries, elle est restée indécise, et cela uo pouvait être autrement. M. Chanel reste en possession de celles qu'il tient, avec la noblesse, d'un décret impérial du 9 mars 1810; car, indépendamment de la nullité juridiquement reconnue de l'arrêt du sti mars 1790, il reste prouvé par les pièces produites au procès et par l'arrêt de la Cour royale de Paris, du 1a mai 1891, que sa famille ne jouissait point de la noblesse à l'époque de la révolution. D'un autre côté, la maison de Croy n'a porté pendant plusieurs siècles que les seules armoiries de l'ancienne maison de Croy-sur-Somme, après en avoir épousé l'héritière, et cela conformément à l'usage des substitutions. Admettrait-on, parce que l'éioignement des temps rendrait la preuve littérale de ce fait presque impossible, admettrait-on comme plus présumable que l'écu d'argent, a trois fasces de gueules ( qui font sept pièces) et que conserve toujours la maison de Croy, sont ses armoiries paternelles (1) ? Alors il faudrait nécessairement en conclure que, comme issue d'un puîné de la maison de Hongrie, elle a dû en briser les armes, ce qu'elle aurait fait en les diminuant d'une pièce, cor la diminution et l'addition sont également des signes de brisure. Au reste, ceux qui connaissent le vague et l'arbitraire qui existaient aux 19', i3'et i4* siècles, dans les sceaux.
(1) Malgré le sentiment de Scohierqui dit positivement qu'avant le mariage de Marc de Hongrie avec l'héritière de Croy, Mire portait son ccu fatci d'argent et de gueuler de 8 pièces, qui sont le» irmes de Hongrie.
DE CROY. gi
nous ne dirons pas d'une même famille , mai» du même individu et a de* époques peu éloignées , ne seront pas surpris quand nous affirmerons qu'une difficulté de cette nature est telle, qu'un tribunal héraldique même serait dans l'impossibilité de la trancher. En résumé, celle question n'a aucune espèce d'importance par elle-même, puisque, sur 1» ou i5 famille» françaises qui ont encore aujourd'hui l'avantage de représenter les derniers rameaux de-quelquc*-uns dos anciens grands- vassaux ou arrières-vassaux de la couronne, la presque totalité n'a jamais porté le» armoiries des maisons souveraines dont «lies tirent leur origine; ou bien celles qui les portent n'ont fait que les ajouter , depuis 100, i5o ou soo ans, a celles qu'elles avaient eues jusqu'alors, pour rappeler le souvenir de leur extraction. Ce droit, fondé sur la notoriété de l'origine de ces familles, ne leur a jamais été contesté par personne, et la maison de Croy est dans un cas absolument semblable : elle a même l'avantage de constater, par le diplôme de l'empereur Léopold , du 3i mars 1664 > que le* armoiries de Hongrie , faisant partie de ses écartelures, sont les siennes propres et paternelles.
Nous terminons par une dernière réflexion sur cette matière. C'est que la question des armes, isolée de celle du nom, comme l'entendait M. Chanel, serait tout-a-fait sans objet; car il existe en France plus de vingt familles nobles qui portent un écu fa*eé d'argent et de gueules de 8 pièce». Personne , assurément , ne se croirait en droit de disputer à ces vingt familles la possession de leurs armoiries.
Diplôme du 9 avril 148G, de l'empereur Maxiinilien I", roi de Hongrie, en faveur de Charles de Croy, comte de Chimay, dans lequel l'empereur a reconnu que les seigneurs de Croy étaient issus en ligne directe et masculine des anciens rois de Hongrie. Par ce diplôme, lu comté de Chimay fut érigé en principauté, et Charles de Croy créé prince du Saint-Empire, ainsi que tous ses descendants légitimes.
Maximilianus I, Imperator Carolum Crojiim, ex comité créât principein Chimacensem, anno i486.
Maximilianus, divinâ favente clementiâ, Romanorum rex ac Hungarie, Dalmaliœ, Croatie, etc., archidux Auslriœ. duX Bupgundiœ, Lotharingie, Brabantiœ, Sthiriie, Carintbi». Carriole, Limburgi, Luxemburgi et Gelrie, corne» Flandrie, Habsburgi. Tiroirs, Ferretis. Kiburgi, Arlesie et Burgundie, Palatinus Hannoniœ, Hollandiœ, Zebudie, Namurci et Zulphanie, maregravius sacri romani iniperii et Burgarie, lantgravius Alsalie, dominus Frisi», Sclavonie, portus Naouis, Salinarum et Mechlioie, etc., nobili Carolo comiti de Chimay, ex itltutribtu de Croy, descendentibus ex vera et légitima provenir seu origine regum fltmgaria; nostro et imperii sacri dilecto, gratiam regiam et omno bonum.
Illustris, fidelis, dileetc, et si regalis sublimilas, nec non ejus circonspecte benignitas universorutn exallationi studios! consueveril inlcndere, et ca quœ rei public» conducibilia esse credidcril. perpendere : ad illorum tnmen sublimalionem procurandam, proniori et singulari qnodam fervorc inclinatus uberius, quos Arma constant™ cl inseparala fidei diuturnilas evidenlibus teslimoniis in conspeetu régie majcslatis non mediocriler commendant.
92 de r.ROY.
Sano consideratii multiplicibus et studiosis luis et progenitorum tuorum obsequiis, et nobilium tuarum virlutum industriis quibus, tu et progenitores lui, solidâ ot intégré probitale, cura pcmgili , nobis et »acro imperio romano indefescè çlaruisse et complacuisse dignoscuntur, et in anteè fervenliiis clarere et com placera poteris et débet, quanld maiortbu» honorum prserogativis , largû nostrâ manu regali, te senties frugalius retectum atque consola tum.
Idebque regalis nostr» majestatis oculos , singulari quâdam ferventiâ , in te gratiosiùs dirigrri tes , te tuosque utriusque sexus heredes, ac eorumdem successores légitime*, qui de lumbis tuis aut suis descenderunt , vel in posterum descendent , in veros principes illustres principatûs de Chimay, principunt sacri imperii ad hoc accedente consilio, animo deliberato, auctoritatc nostrâ' regali, motu proprio et ex certa scientia, ac de pleniludine potestatis, in nominedomini Saivatoris nostri, à quo oronis honoret potestas prodire dignoscitur, elevavimus, ereximus, sublimavimus alque creavimus; prout elevamus, erigioius, sublevamus.et creamus. auctorilate cl potestate prredictis.
Dccernentes et hoc regalî nostro cdiclo, qubd tu et heredes lui, aceorumdem successores. legitimi singuli utriusque sexus, ex lumbis tuis et suis nali et nasciluri, ex nunc et in antea perpetuis tcraporïbus, quandocumque et quotiescuinque casus se obtulerint, lilulo principi* illustris dicli principatûs de Cbiuiay, frui, nominari, et appellari possitis, ac in dandis et recipîendis joribiis. et in conferendis scu suscipiendis feudis , ac in omnibus aliis conditionna ot slatum principum illuslrium concernentibus , teneri , honorari, et tibiquo ab omnibus reputari, alque privilegio, honore, gratiâ, dignitate et immunilale frui possitis et debeatis, quibus alii sacri imperii principes illustra baclenùs, jure vel consuetudine, freli sunt, nostris tamen et sacri imperii juribus, auctorilate et superioritate in prasmissis semper satris.
Mandamus igitur omnibus et fingulis principibus ecclesiaslicis et secularibus, ducibus, marchionibus, comilibus, baronibus, tnilitibus, clientibus, oflScialibus quibuscumqnc, capitaneis, burg-graviis, polestatibus, anciani», gubernatoribus, prasidibiis, judicibus, regibua armorum, hcraldis personandis, ctvitatuni, oppidorum, villaruiu et locorum communilalibus, ceterisque nostris et imperii sacri fîdelibus dilectis cujuscumque slatûs, gradûs scu conditionis existant, la m in imperio sacro, quàm alibi ubilibet conslitulis.
Quatenus te et heredes luos ac successores suos , utriusque sexus legitimos prœfato» , illustres principes nominent , intitulent et revereanlur , vosque dignis semper honoribus prosequaotur-, cunclis lemporibus futuris, ad evitandam nostram et sacri romani imperii indignationemgranssimam, olquadragtnlamarcarum auripuni. Pœnas, quasconlrafacientes, loties qoolies conlrafaclum fuerit, ipso facto noverint se irremissibililer incursuros, quarum medietatem regalis fisci seu serarii, rcsiduam verb parlera, imperium passorum usibus decernimus applicandas.
Datum in ctvilale nostrâ imperiali Aquisgraui, sub regalis nostri sigilti appensione, et testimonio lillerarum , ipso die coronalionis nostrâ: Aquisgrani hobilâ, annoDomioi millesimo quadringenlesimo oeluagesimo sexto, regni noslri romani anno primo.
de croy. ç>3
DirLftm du »8 juin i5io, par lequel l'empereur Maxiinilicn 1", en reconnaissant «le nouveau qiu Ut seigneurs dt Croy tout issu* «n ligne directe et masculine des anciens rois de Hongrie, a érigé en tilre dfi duché le siège épiscopal de Cambray, en faveur de l'évêque Jacques de Croy, comte de Cambrésis.
Maximilianus 7, Imperator, Jacobum Croyum, episcopum Camerascensem, créât ducem Camerascensem, anno i5to.
Maxuuilianus, divinâ fa vente démentis elcctus Romanorum Imperator semper Auguslus. ac Germanise, Hungariœ, Dalmaliœ, Croatiae, etc. Rex, venerabili, illuslri Jacobo de Croy. episcopo ac duci camerascensi, comiti cameracesii, principi.consiliarioef consanguineonostro devoto, dilecto, graliam nostram exsarcam et omne bonum.
Spleodor noslrte cassa rea; majestatis, ad instar divini illius solii, quod in magnitudine et multitudine elecloruni et sanctorum suoruni exultât, digne 4rahcns exewplum, bilan semper aflectu deaiderat, ut in circuilu augustalis solii nostri, principura numerus crescat et féliciter augeatur : quo et noslra inajestas majoribus aucla dignilalibu», et poteslatibus solidiui roboretur, et fidelibua populU nostri» juslitia adminislrctur ac indebile oppressi et afllicti rofugium habeant , ubi sublevamen et auxilium in pressuris corum comperiant , et céleri fidèles nostri, spe glorïœ et pramii, ad virtutes magis magisque excitentur.
Attendcntes itaque mulliplicia virlutum tuarum mérita, et devotionis aflectum, quo nos et sacrum romanuro imperium omni studio et officin vencrans, gloriam, honoremet cotnmodum nostrum, et iptius imperii assiduè soliieitis sludiis procuras, motu proprio, et certâ noslrâ scientià, animo deliberalo, accidenté etiam cousilio et assensu vcncrabilium et illustrium nostrorum, ac èjusdem aacri imperii principum , comitum , baronum, nobilium, nostrorum fidelium dilectorum , te prajfotiim Jacobum , episcopum camcra.scensein , comitem cameracesii , cvm et origo nobilitati* tuœ à serenissimi* regibut Hungariœ origiftem trakat, et beatitudo ac amplitudo ditionis tuœ multum se diffiindat, nec non intemerala fides, devotio et observanlia tua et progeniloriim luortim, qui à longo temporc nobis et «»idem sacro romano infpcrio, et serenissimœ dominse nostra? Burgiindicœ inservivisli, hodie io verum ducem camerascensem eryrimus, iltustramus, insignimus et decoramus.
Dccernentes expresse, quod tu ex nuuc in antefc omni dîgnilatc et prxminentifi, jure, potestate, libertate, honore et consuetudinc gaudere et frui debeas, quîbus alii nostri et sacri romani imperii duces illustres fret! sunt hactenus et quotidie polîunlur.
Civitalemcamcrascejisem, terras quoque ducis, munitioncs, lerriloria.cum omnibus aquis, prali», pascuis, judicii», homegiis et aliis juribus libi competentibus, ac omnibus eoruui perlinentiis qusc latitudo domioi civitalis camcrasccnsis comprehendit in verum ducatum camerascensem ereximus, ac de plenitudine nostrae cesareac polestalis, tenore presenlium erigimus.
Decernentes «t hoc cœ&areo slatuentes edicto, quod lu Jacobus episcopus et dux camcrasccnsis, e» cornes camerascesiî nominari et appellari, ex nunc in aoleà debeas, et tamquani céleri romani imperii duces tr.ncri et honornri, ac ubique locorum ab omnibus repulari, privilcgiis, gratiis, et immunitatibus, absque omni impediracnlo, frui, quibus alii nostri et sacri romani imperii duces et principes, in conferendts et recipiendis juribus, et in om-
nibus et singuli* alii», illu»treni statum el conditioner ducum concernentibus, frcli «uni haclenus, »cu quomodolibel poliuntur.
Quo aulem univcrsi rc ipsa cognoscant pcculiarem gratiam et benevolentiam noslram, quâ te compleclimur, ad arma et insignia tu» antiquœ et praeclarae nobilitalis quœ sunt in hune modum descripta : videlicet sculurn qua tripartitum, habens iu superiori dextra, et Î0ferioti sinislra, in cainpo argenlco 1res faciès rubcas, ad regulam direclè per trensversuai ductas, et in superiori sinislra, et iuferiori dextra, ctiam in campo argenteo très secures rubeas, lala manubriis brevibus rubeis, quarum dtue superiores manubriis ad invincem conférais, inferior autem iu dexleram vertena, in medio autetn scuti parvus clipeus superpoaitua eliam quadriparlilus, in cujus superiori dextra et iuferiori sinislra, in campo aureo sunt rubei traclus incirti numeri, ab angulis incipientes, qtiadrali in formam rumbi cancellanles; in superiori autem ainiatra et inferiori dextra ejuadem clipei, iterum in campo aureo est leo niger, elevalis pedibua creelus. et cauda ad caput elevata.
H.tc arma el insignia luœ et luorum nobilitalis antiquas, in modum et formam subscriptam innovanda et melioranda ataluimua et ctiam innovumus et muliora facimus, aucloritate ctplcniludinc potestalis noslrœ caesares.
Scilicet quod tu Jacobua episcopus et dux camerascensis, camerascesii cornes, in poateruru ultra arma et insignia solita, cisdem armis potiaris, quibua in codem sculo ad tertiam partem, quœ caput scuta vocatur, superponatur sacra noslra aquita nigra regalis in campo aureo, exlcnsis alis, pedibus et cauda, raslellum rubeum transversum per alias ad pectus gestans tribus denlibus, quorum singuli in singulis alia , médius in pectorc deorsum porrecti, prout meliùs bœc artifici» ministerio bic in medio cernuntur figurata : quibus nunc in posterum fuluria temporibus in omnibus uli possis, in quibus alii nostri et sacri imperii duces talibua uluntur.
Omnes aulem et singulos defectus, si qui in prsemissis ratione aolcmnitatis omissi, dubiâ ioterpretalioue sententiarum aut rerborum, seu alio quovis modo compcrli fucrint, aupplciw tes, ex certa uostra scieutia, el de plcnitudine noslrae cœsareae polcstatis, noslris lamen ac cujuslibet allerius juribus se ni per salvis, et prsescrlitn ipsius civitatis camerascensis , quant ultrè solitum minime gravari volumus, el sine prejudicioprimava: amorlisalionis, libertalis, nculralitalis, jurium, pririlegiorum, concessionum, usuum el cunsucludincm laudabilium tuorura episcopatûs, ecclesia?, comilatûs, civitatis, cl subditorum luorum, el absque eo, quôd vos aut aliqui vestrum ad aliqua servilia subvcnlionesque teneautur, ad quas ante eamdem ereclioncm nou teuebanlur.
Nulli ergo otnnino hominum liceal banc noslra? illustrationis, creclionis, augmentalioni*. suppletionis, decreli, concessionis et mandali paginam infringore, auteinusu temerario contraire, sub noslra cl sacri romani imperii indignatione gravissimà, ac pâma; cenlum marcarum auri puri, quarum medielatem fisco seu «-crario nostro caesareo, rcliquam ver6 partem, injuriam passi vei passorum usibu» decrevimus opplicari.
Dalum in civitale nostrâ imperiali augusifi die XXVIII junii, anno Domini milleaimo quingenteaimo decimo, regnorum noslrorum romani vigetimo quioto , Hungari* vero vigesimo primo.
DB CSOY. 95
Diplôme de l'empereur Léopold, du 3o mors 1664. par lequel Philippe, duc de Croy, comte de Raux, est élevé au rang de prince du Saint-Empire, ainsi que tous se* descendants légitimes en ligne directe. ^
Dans ce diplôme, l'empereur Léopold rappelle<leux fois l'origine des seigneurs de Croy, comme tutu en tignf direct* et masculine des anciens roit de tiongrir. t h
Le diplôme de l 'Empereur Rodolphe, de l'année »5o4, y est rappelé.
Leopoldus, divinû fa vente clément iâ, electus Romanorum lmperatorsemper Augustu» ac Germaniœ, Hungariœ. Bohemiac, Dalmatis, Croatie?, Sclavonisc, etc. Rex, archidux. Auatriae, «lus Burgundiae , Brabuutix , Stirise , Carinthiic, Carniolrc, marchio Moravia;, dux Luxemburgûe ac superiorU ctinferioris Siicsiac, Wïrtembergia; et Teckœ, princeps Sueviae, corne» Hasburgi et Gorilicc, landgravius Alzotix, marchio sacri romani imperii, Burgoviae ac superioris et inferioris Lusatiœ, dominus marchix Scia vonicœ, portus Naonis cl Salinarum.
Illuslri nostroet sacri romani imperii principi lideli, nobis dilecto, Philippoex ducibus de Croy, comitidcRœux.baroniin Milcndunck.ctc... gratiam nostromcanareamel omne bonum.
Quamquam ea imperatoria majestatis nostrce est magniiieentia ac liberalitas , ut quam divins benignitatis ciementia nobis elargila est bonorum honorumque disperlicndorum amplam potes ta tein ac facultatem ad ejusdeni divini numinis cxemplum in omnes iibcrtim diffundere, et affluenter derivare nobis in primis voluptatc ait, id tamen rerum humanarum ordo postulare videtur, uthonoribus ipsi» ac dignitatibus inter homioum cactus constet modus; atque ideireb in conferendi» iis prœrogativarum titulis, qui ad nugustae majestatis nostras incommuuicabilem et inaccessibilem sublimitatem proximè accedunt, noslram quoque liberalitatem certis terminis circnmscribere aequum censeamus, ne dignilales ejusmodi illustriores sué vilescereincipiont frequentiâ; adeb ut excclsum quidpinm et supra inferiorem hominum ordiuem rarum atque insolitum in eo elucescere oporteat, qui ad insignioris principalts praseminentiae gradum aspirât.
Cum igilur non solùm benignè considernremus te Philippum illustrem principem de Croy ex vetustissitnd ed familid Croyacâ veram genuinarnque dueen originem, quœ à sœcutis et ipsis termitstmorum potentissimorumque quondam Hungariœ regum visceribus prodiens; postroodum cum summorum imperalorum, regum electorum, aliorumque principum ac ducum familiis quà aflinitatis, qua consanguinitatis vinculo féliciter et gloriosè insert a junctaque ex llungarifi in varias orbis partes dispersa, nunc polissimum in sacro nostro romano imperio, cidemque adjaoentibus provinciis belgicis rosidens multifarièquë propagala eo» orbi subministravil heroes. quorum magna gesta, non solum primam avitamque originem suam regiam prasclarè rcdblere , sed fides ctiam ac devotio in sacrum romanum imperiutn, nec non divos quondam Romanorum imperalores et reges prœdecossores nostros gloriosissimos incHtasquc nostras Auslrixdomos. obîtis gestisque non minore consilio et fortttudine quàm industrie et felicitate, magnis semper sago togfequo muneribus, legatlonibus. offieiis, expedittonibus , commissionibus, alitsqiio gravissimis negotii» , ita vigerc atque florere visa fuit, ut ex eisdeni non soluiri; ac primum quidem a qub Carolus quondam Romanurtim Iinperalor hujus nominis quinlus, prœdecessor iinster gl'>riosi.ssitntis et nometi prbprium sumeret, et bapti*matis fonte suscipr retnr Caiolus de Croy ; ac porrb ctiam cujus gubernatione atque tutclœ committereturGiiillelmus de Croy (ducatns poslmndutn de Séria
gb ns croy.
ab codera auctior factus) : ac demùm et jam qui uni verse aille tua: cum iropcrio preesset Adrianus de Croy, sed jam ante etiam à divoMaximiliano quondam Romanorum imperatore huju» nomims primo, predictus Cnroln» ac postmodum. cum ejusdem recta descendent linea erat, a Rodulpho secundo Romanorum imperatore domino proavo, et praedecessore nostro colendissimo Carolu», Philippus de Croy in aaeri romani imperii principum numerum assumerentur ac corrnborarentur quibus quilibet eorum meritis selectus atque adoptatut fuerit, quoniam passim hUtoriarum impressique singularis libri généalogie Croyace fide, aliis monumentis publicis notiora sunt quam ut cotnmetnoratione indigeant, hio studio pretereund* et solummodb augustalîa predictorum divorum imperatorum Maximiliani I et RodulG II, diplomatum tenorem i»te inferendum duximu».
(Suit le Diplôme de l'empereur Rodolphe, du 6 août i5o,\.)
Rodulphus II, divinà favento clemenliâ elcctus Romanorum Imperator semper augustus, ac Germanias, Hungarie, Boheniie, Dalmatie. Croatie, Sclavonie, etc. Rex,archidux Austrue, dux Burguudie, Brabanlie, Slirîe, Carinthiœ. Carniole. etc., marcbio Moravie, dux Luxeujburgie, ac superioria et iuferioria Silcsie, Wirtembergie etTecke, princept Sue via;, cornes Hasburgi, ïirolis, Ferrcti», Kiburgi cl Goritiœ, Landgravius Alsatie, marcbio »acri romani imperii, Burgovieacsuperioris étiolerions Lusatie, domiuus marcbie Sctavonice, porlus Naoni» et Salinarum.
IUustri nostro ac sacri romani imperii principi Gdeli dîlecto Carolo -Philippo do Croy, marchioni de Havre, gratiam noatram ceaaream ctomne bonum.
Ad perpeluaro rei memoriam agnoscimus, et ootum (àoimus tenore presenlium universii.
Et si nos pro iooaU nobis benignitate clemeatiaque summi et immorlalis dei , qui celestis suœ liberalitatis tbesauros in universum hominum geoua, largissimè dilTuudit exemplo, postquamabiptiusdivinà majestale ad majestalein banc humanani et sublimitatem cesaree dignitalis rocali atque evecli sumus. hoc in primis cure habemus, ut quo inclytus et excelsus ibronus ooster magia coospictius reddi et declarari solct, magnificentia nostra in quoscumque hominum ordjnes, quorum id virtus et fides merentur, amplissimè extendatur exerceaturque, decere tamen omninb existimamus ut diligens, ac singularis babeatur ratio quo praemia cuique et honores dignitalesque pro cujuscumque meritis debito discrimine conferantur, ut acîlicet unus ab aliero quibusdam quasi gradibus distinguatur, ut qui clariori loco nati, nobilitalem à inajoribut accepta m nobilibus et preclaris actionibu* ac virtutum studiis pro patriâ, pro principibua suis, pro republicâ strenuè laborando, uiagis magisque illustrant , amplioris honoris et dignitatis eminentiâ decorentur. Sic enim ratio equitatis et juslitie habelur et reliqui morlalcs ad honeslUsimum virtutis et glorie cerlamcu pulcherriroia exemplis invilanlur. Cum ilaque consideramus quàm veluslam atque illustrem generis originem illustris Carolus -Philippus de Croy, marcbio de Havre, ex viteeribut Rtgum/Jungarias et progenitorum nostrorum trahat : unde c«leberrimi ac fiorentiasimi proceres et heroea de Croy, qui et bollo et pacc suam reipublice christiane virtulem , et ulrique auguste domine nostre Auslriace ac Burgundice ûdem probarint aespectandam prebuerint, qui ob preclara et multiplicia mérita primariis dignitatibus et honoribus sub impcratorîbus ac regibus domi ac foris décorât i, quorum tredecim aut quatuordecim, ut minimum in pur-
puralum aurei velleris ordinem recepti /uerint , quorum pater dicti Caroli-Philippi, marehionis, illustres Philippus de Croy, dux Arscotanus, princeps de Chimay et Porcean, roarchio de Renty, cornes de Bcauinont et de Seoeghem, celebratissiuium familisc de Croy caput fuerit : maler rero 111 anna Lolharingica , filia uoica ducia AotbomiLotharingîci, et Reriatse Borboniœ extiterit. Quorum majorum ac parentum suorum laudatusimorum gloriam proclaris factia et actionibua adaequaril . plurimùmque illustrant , cbm ipsius virtus in ea lempura incidissel, ut ipsius opéra m patria anteaelatempostularet, quam fideliter ac sincère, per niultos annos usque in maturam et provectam se talent pnestitit, atque etiamnum pnestaro pergit, postquam serenissimo priocipi domino Philippo Hispaoiarum, utriusqueSiciliae. JHierusalem. Régi calbolico, arcbiduci Austriœ, duci Burgundia:, avonculo sororio etfratri oostro cbarissimo in Hispaniis, primis a nobilibus intimi cubiculi obsequiis, et in Belgio à •aDCtiorum statu» consilio fuit , cum militum ordine* in Fraociâ , Lotbariogifi atque alibi divertis occasionibn» duxil, munia castrensia prœcipua slrenuè feliciterque obiit, legationibus rariis. iisque solemnibus singulari prudentié, dexteritate atque industriâ functos fuit, etiam quidem in comitiis eis imperii, Ratisbonae habitis, iosignem tum erga regem catholicum principcm suum , et religionem , et patriam , adeoque erga nos et augustam nostram Austriœ domum, zclum et studium ostendit; omniumque imperii principum qui bis comitiis ioterfuerunt, animol sibi majorem in modum peculiaribus , quœ in ipso sitaa sdnt , dotibus conciliavit ac devinxit, omnesque rationes sollicité ineunda» duxit, quibus et sua régi principi suo dignitas , religion! décos, et patria; salus constaret : pnctermitter* noluimua , quin amplioribus et titulis, et ornamentis ipsum cohonestanduro et augendum susciperemus , quse non ipsi solum, sed et posteritati ipsius in perpetunm luculentissimo propensissim»3 in ipsum Toluntatis et gratis nostrœ argumcnto ac testimonio sint. Ilaque motu proprio, ex cerlâ noetrfi scienliâ, animoque bene deliberato, ac sano principum, comitum, procerum, baronum, ac nostrorum, ac imperii tacri fideliuro dilectorum accedente consilio, câque qui fungimur Cœsarea authorilate, et de ejusdem plenitudine , privilegium illud divi quondam Maxiuiiliani primi imperatoris, quo majores ipsius, corumque heredes ac successores , otriusque sexus legitimi, à divo quondam Maximiliano primo imperatore, principes Chimacenses creati fuerunt, cujus tcnor de verbo ad verbum sequitur et est talis.
( Ici se trouve transcrit le diplôme de l'année i486, commentant par ce» mot» : Maximilianus I, Imperntor, et finissant pur ces mots : Anno primo. Mais, comme nous l'avons déjà produit, pages o3, 94, o5 et 96-, nous pensons qu'il est inutile de le rappeler de nouveau, et nous y renvoyons te lecteur. )
Non tari lu m in ipsum , ipsius basredes ac desccndentc* fegitimos peculiariter confirma ▼imus, uti pranentium vigore confirmamus, sed etiam insuper iisdem motu, acientifi, consilio, aulhoritate, ac pote&talis plenitudinc , in nomine Domini omoipotentis , a quo omnis
98 DK CROY.
piincipalus, hono» et dignitas promanat, ipsum illuâlrem Carolum-Philippuin marchionein, liberos, heredcs ac descendenles legitimos utriusque sexûs, in vcros Imperii principes, et ad titùlum alque dignitatem principolûs Iroperialis ert-ximus, cxaltavimug ac sublimavimus , aliorumqne nostrorom et sacri imperii priacipum numéro, cetu et cooaortio aggregavimus, prout per pressentes erigimus, exeltamus, subh'mamus et aggregamus, deceroentes et hoc ca-sareo edicto firmissimè statuentcs, utpost hac perpetuis futuris temporibus supra d ictus illustns Carolus, marchio de Havre, ejusque hseredes et descendent» legitimi, Tirtutc huju» nostrs erectionis , eialtationis , sublimalionis et aggrcgalionis , ab hac horà in perpetuum noininentur, uuncupentur et reputentur, lam in scriptis, quam vivâ roce, aut alias quoliescumque, seu quomodolibct illorum menlio faciendn cril, Imperii sacri principes, salris lamen et in suoslatu permanenlibusantiquis, el genuinis corum tilulis et dignitatîbus per majores acceptis, ulque lamquam Imperii principes proximè assideant, aliis prîncipibus sacri imperii induti, ac veslili eorumdem principum in solemoibus usitato amictu et in aclibus uti moris est, omnibusque et singulis honoribus, dignilatibus, prxrogativi», exemplionibus, praceminAtliis, libertaliBus, juribus , priviiegiis, insignibus, graliis indultis, regalibus, el aliis quibuscumque in judicio et extro, in omnibus rébus statibus el causis, tam temporalibus, quàm spirilualibus , ecclesiaslicis el prophanis , cessionibus el alias ubique , et in locis omnibus gaudere, uti , ac frui debeant et possint, quibus alii nostri ac sacri romani imperii principes, per idem romanutn imperium, et ubique locotum et terrarum, in dandis et recipiendis juribus, conferendisque et suscipiendis feudis, et in aliis omnibus ac singulis ad illuslrem slatum, et conditionem principum speclautibus gaudent, utunlur, fruuntar et potiunlur, et haclenus gavisi , usi et politi sunt , quomodolibet consuetudine vcl de jure. Quo circà serib et expresse mandamus universis et singulis electoribus, aliisque sacri imperii princibus ecclesiasticis et secularibus, archiepiscopis, episcopis, ducibus.marchionibus, comilibus, baronibus, mililibus, nobilibus et ignobilibus, clienlibus, capitaneis et vice-domiois, praefectis, magislralibus, procuraloribus, oflïcialibus, quatstoribus civium magistris, judicibus, consulibus, heroaldis, caduceatoribus , civibus, muoicipiis et omnibus denique nostris et sacii romani imperii subditis et fidolibus dileclis cujuscuroque statûs, gradûs, ordiuis, dignilatis, condilionis aut praeminenlite fuerint, ut suprà diclum illuslrem Carotum, marchionem de Havre, dictosque ejus baeredes et dcscctidentcs legitimos in infinitum, ex hoc tempore in futurum ac perpeluo, principes Imperii nominent, reputent et honorent, ipsosque dictis priviiegiis, juribus, honoribus, dignitalibus, libertatibus, insignibus, regalibus, prreeminentiia, exemptienibus, prœrogalivis , graliis et iodullis libéré, pacificè, el sine omni impedimento ac moleslatione gaudere, uti, frui et potiri sinant, nec aliquo pacto in iis impediant seu perturbent, sed potins tueantur, manuteneant et défendant ac conlrarium non faciant , nec Ceri procurent vcl permittant quovis modo, qualenus noslram et sacri imperii indignalionem gravissimam ac quingentarum marcharum auri puri mulclam, pro dimidiâ impérial! fisco seu œrario noslro, pro rcliquâ verb parle , injuriam passis seu passorum usibus, loties quoties contraveotum fuerit , irremissibililer applicaudam , evilare maluerint. Harum testimonio litterarom manu noslrâ subscriptarum et bulbe nostrs aureao appensione munitarum.
Datât» in civilale nostrâ impérial i Ratisbooae , die sextâ augusli ,' anno domini millesimo quiogentesimo nonagesimo quarto.
StD ut olteriùs impers toriœ nostrœ majestatis oculos singulari gratift propiùs in te ipsum illustrera principem Phïlippum de Croy, quem ex dicta eâ prirafi ac vetustissimfi Croyacâ progenic continué série procedere per Heroaldos scu armorum Regcs et alia fide dignisiim» teslimonia abundanlissimè probatum habemus ; dirîgentcs adrerteremus , te non lantum eo pâtre natum esse qui fortiludinis <cquè , ac prudentho suas iotuîtu a serenissimo et potentissirao Hispaniarum Rege catholico in provinciis suis Belgicis super renovand* lege generali* perpetuusque comroissarius dictus , id muneris non sine gloriâ ac omnimodâ dicli régis avuncuti hostri satisfactronc obiverit, mdolemque eam pr&claram tùm in lira très tuos , quorum udus gubernator provinciœ Insutensis , alii vîtara pro rege suo gloriosè posucrunt, tùm rero et in le felicissimè transmiscrit, quippe qui a primâ statim œtate tuâ prasdictorura majorum tuorum , erga sacrum romanum imperium augUstasque nostras A us tria} - •tBurgundia: domos , (idem , dcvotîonem atque obsertanliam , ex iisdemqae parta mérita , splcndoreni , laudem , atque gloriam libi congenilam , et hacrcdttario quasi jure traducem babens , cura to semper prxstiteris , ut etiam contra socri nostri imperii dictaaque domus Àustria' bostes fortissimè pugnando , ejusdem bonum rel proprias ritœ ut idipsum accepta adverso corporc vulnera quibus adhuc te mutiUtum pra'poditumque sentias , insjgni laude tuâ testantur , zelosisslmè anleposueris : etnunc quoque eo collimare non cesses, ut anliquissimrc familiœ tua: decus non tantùm perpeluum reddas , sed propriis ctiam virtutibus , atque ornamenlis qua tenus fieri posset , magis magisque illustres atque evehas ; sanè cura te non modo sacri Romani Imperii , rerùm et exteros reges , principes , electores , et status aliosque passitn tilulo et honore principis dignari , compellare et condecorare intelligamus, nos pro singulari noslro gratis aflectu , quo te ob excellentes tuas animi et ingenii 1 dotes, lum illuslria etiam majorum tuorum divi? prœdeccssoribus. Romanorum Imperatoribus et Rcgibus, nec non sacro Romano Imperio, ac inclit.-e domui nostrrc Crequcntissimîs occasionibu» prteslita : elbactcous fideiiter et indefessè a te quoque continua ta servitia comptéetimur, cadem ornamenta tua sive à dictis majoribus tuis , sivè aliundè accepta non modo uon imminuta , sed omoimodo salva conservataqae , quin et peculiari munificenlia noslra caesarea aucla et locuplclata cupientes.
Molu propriu, ex ccrlâ nostrâ scientiâ, animo benè deliberato, ac *anè nostrorum sacri Romani Imperii cleclorum , principum , comitum , procerum , baronum , aliorumve nobis fidelium dileclorum acccdcnle consilio, eâque quâ ftingimur exsarefi authoritate , et de illius plenitudiue, in Domine Dei omnipotctitis.ln quo principatuum, honorum et dignilatum fontera inexbaustum , cl primam scaturigincm agnoscimus , praedicta divorum Maxiiniliahi I et Rodulphi II , Romanorum Imperatorum augustalia priocipalis dignitatis diplomata et privilégia in le illustrem principem Pbilippum de Croy tuosque hœredes et descendent