‹ Histoire générale de l'abbaye du Mont-St-Michel au péril de la merChapitre 58 sur 118 · CHAPITRE QUARANTE DEUXIESME · texte numérisé non relu

CHAPITRE QUARANTE DEUXIESME

Réfutation d’une histoire forgée à plasir.

Nous avons trouvé les susdits miracles bien approuvez dans les archives de ce monastère et les avons icy mis succinctement. Iceux ont estez mis en escript par les religieux de ce Mont qui de temps en temps les voyoient arriver et partant nous n’en devons nullement douter, mais seulement devons réfuter un mensonge arrivé de nostre temps qui est tel. L’an mil six cens trente sept on publioit par les rues et carrefours de la ville de Paris une histoire pitoiable et espouvantable de la vie et mort malheureuse du fils d’un notable habitant de la ville de ce Mont-St-Michel lequel (ce sont les propres mots que nous lisons dans ce mensonge) a esté

emporté du diable pour son grand libertinage et désobéissance envers son pere et sa mere.

En cette histoire la naissance de ce garçon que l’inventeur nomme Robert Le Fizelier fils de Rodolphe est descripte assez au long, puis son éducation, puis après ses sales comportements, et finalement on voit que le diable l’emporte en corps et en âme. Mais tout cela ce sont fictions inventées à plaisir par quelque esprit mal timbré qui n’a mis son nom, celuy de sa boutique, l’année ny le lieu où il a faict imprimer ce mensonge . Nous qui demeurons en ce Mont-St-Michel sçavons clairement que toute cette fiction est sans fondement, n’y ayant d’aucune mémoire d’homme, famille en cette ville ny ès environs qui porte le nom de Fizilier, ny qui ait jamais ouy parler de cette fable.

De l’espée et de l’escu dits de St Michel.

Baldric vingt neufiesme archevesque de Dol en Bretagne (maintenant ce n’est qu’un evesché) dont d’Argentré, historien breton, et plusieurs autres font une honorable mention vint en pèlerinage en ce Mont l’an mil cent douze, quelque peu après l’embrasement de ce monastère, où voyant les sainctes reliques il apperceut entre autres choses un petit escusson et un poignard et desira sçavoir ce que denotoient ces armes. Incontinant un certain se présenta à luy et luy dit grossièrement ce qu’il en sçavoit. Ce venerable Prélat mal

content de cette narration mausadefit appeller le prieur du monastère lequel estant venu et ayant entendu le sujet pour lequel il estoit mandé commença de contenter tellement cet archevesque sur ce poinct qu’iceluy ne se contenta point seulement d’adjouster foy à ce qu’il entendoit, mais aussy confirma le tout et en inséra son sentiment dans ses escripts selon que s’ensuit.

Relatio reverendissimi in Christo patris domni Baldrici, Dolensis archiepiscopi, antea monachi et abbatis monasterii sancti Pétri de Burgolio, Audegavensis diocœsis, de scuto et gladio quæ videntur in monasterio sancti Michaelis in periculo maris * .

In Monte sancti Michaelis qui Tumba dicitur, quœdam videntur insignia quasi bellica, non tamen bello, imo magis ludo infantuli accomodata, quœ christiana devotio supliciter veneratur, utpote de quibus beatum Michaelem aliquid significasse refertur. Ibi siquidem ancile appositum est quoddam, corpore parvissimum, materia œreum, forma pene rotundum, tenue, non spissum, quatuor in locis signo sanctœ crucis insignitum, pariterque gladiolus in modum gladii figuratus, quœ tamen ambo, ad nullum, prœ modicitate sua, belli sufficerent usum, sed duntaxat armorum

* Mss. RR Fol. 150. llg Fol. 16 et A Fol. 6 et 49.

instar sunt. Unde autem res ista processerit, dum ego Baldricus, gratia Dei, Dolensium sacerdos, gradu metropolitanus, licet tantœ dignitatis dispar et indignus, inquirerem et diligenter audire vellem, adfuit quispiam qui hanc interrupte et incompte prœsumpsit recensere causam.

Quod, cum mihi, quoniam inordinate loquebatur, displicuisset, accito monasterii priore, ipsum eumdem virum admodum liberalibus litteris eruditum et de secularibus industrium percunctabar, quid apparatus ille portendebat quem tanta ecclesia super altare quoddam conservabat. Tum ille luculentus hœc, prout loci pleniter antiquitates noverat, taliter ore diserto non inconsiderate exorsus est. (Replicabat autem ab integro summatim antiquas ecclesiœ sui monasterii historias quas ab ipsis archivis cœnobii hauserat seu à prioribus suis olim puer audierat.) Domine, inquit, archiepiscope, utnosti, Mons iste aboriginalimontiumconstitutione constitutus est, sed quod superpositum est opus hominis est, imo multo magis quœdam divinœ voluntatis et ordinationis approbata efficatia est. Enimvero revelatione divinaet admonitione angelica (quod totum in annalibus nostris continetur) hic, beato Auberto venerabili sedis Abrincensis episcopo adminiculante, ecclesia ædificata est et divino servitio, ipso Deo opérante, dedicata et mancipata : ditata est etiam pallioli portiunculaquod in Gargano manus angelica prœparaverat et aliis sacris reliquiarum dotibus honora ta. Ad hanc de qua loquimur Dei aulam convenire cœperunt copiosœ populorum frequentiœ et ab orien-

tali et aliis raundi partibus ad banc occidentalem plagam catervatim declinare. Nec immerito sentiebant etenim tam efficax per Dei virtutem angelicum solatium ut pene omnis qui adventasset nec desolatus nec irremuneratus recederet.

Prœterea pro certo de salute animarum confidebant, utpote qui specialiter paradisi proposito et custodi Michaeli videlicet Archangelo supplicabant. Neque siquidem Paradisum nostram, ut melius nosti, ignoramus coloniam, quœ Michaelis custodiœ delegata est, etiamsi per reatum nostrum nunc intérim, proh dolor ! exulamus extra nobis debitam provinciam. Necdum hic erant monachi, sed non multi serviebant canonici. mis temporibus ultra Angliam in remotissima quadam regione cui prœerat rex Elga nomine, quidam serpens intumuerat, immanissimus flatu et fœtore nimis nocivus, squammarum testitudine hyrsutus, jubis horribiliter cristatus, veneno abundans, arbusta et herbas comburens. Hic et animalia et homines devastabat et ipsum aerem anhelitu suo putido inficiebat. Incolebat terram, quam hominum usibus diripuerat, tanquam suam, et juxta fontem lympidissimum qui illimis fluvium emanabat perspicuum prœcipue conversabatur, superbeque regnabat. Nullus siquidem regionem illam frequentare audebat, quoniam omnes monstrum illud inevitabile deterruerat. Erat autem circumsitis nationibus passio ista non modica, utpote quas augustabat aquœ penuria. Nam terra ilia quœ à flumine quantulumcumque distabat ariditate sua populos injuriabat et afficiebat œstuque solis tota

vaporabat. Fluvium aufem ilium qui territorium illud irrigare habebafc, ut dictum est, reptile illud eis interdicebat. Angore igitur tanto gens ilia anxiata, quœ neque sibi neque jumentis suis ulla terra ilia prœstabat pabula, ad Dei consilium confugerunt quoniam humano videbantur destituti auxilio. Allocuti sunt igitur suum pontificem, et per ipsum suam legationem direxerunt ad omnium opificem.

Pontifex illico gentis illius triduanum eis indixit jejunium, quatenus'dum pro populi illius miseria deprecaretur Deus illis placabilis et propitius efficeretur. Everberabant omnes simul Dei misericordiam jejuniis et precibus, eleemosynis et sacrificiorum delibationibus. Indictumque est illis ut die tertia unanimiter accéderont ad serpentem effugandum vel si qua possent arte perimendum. Videres summo diliculo legiones conglobatas pallido marcore prœ timoré confectas, jaculis tamen omnimodis armatas. Clerici cruces sanctorumque reliquias manibus prœferebant ; laïci enses et lanceas inspicabant, et omnes in commune, perterriti tamen, ibant. Ibant, inquam, tanquam mortem imminentem subituri ; ibant genibus tremuli, de Dei tamen adjutorio, per sui sanctissimi prœsulis collegium, quoquo modo securi. Ibant igitur, gradatim pergebant et tamen velut emarcebant. Non enim poterant omnino esse securi quos pavor ipse compellebat diffidere. Ventum est ad locum in quo belua terribilis versari consueverat. Conspicantur à longe tanquam montis cacumen monstri illius explicitam vastitatem et verentur utrum impetant an réfugiant. Quadam tamen au-

datia confisi impelunt et exclamant; vibrari spicula lacertis inflexis attentant ; insistunt undique, invadunt vociférantes assidue. Serpens, tanquam obdormisset, immobilis permanebat, tanquam qui jam expiraverat. Irruunt super virosum nefandumque morticinum, et quem metuebant superstitem et vivum vident exanimem et frustratim detruncatum. Frusta videres innumera, et minutatim vas illud iniquitatis à seipso dispersum jacebat. Utque majori obstupescere possent admiratione cernunt hoc scutulum et gladiolum prope assistere. Hœc insignia quidam eorum putaverunt phantasticum quoniam hujuscemodi armaturam nullo modo bello putare potuerunt aptam. Portentum flammivomum admirantur nec ambigebant peremptum, sed ignorabant quo peremptore totum fuerit patratum. Super bis quœ gesta sunt et agnoscunt gratias agunt; super his quœ ignorant adhuc sciscitari disponunt. A Deo supplicandum insistunt, ut supplicibus suis suum revelet secretum obsecrare prœsumunt. Pernoctat episcopus super omnes sollicitus et in oratione assiduus; quatit solum poplitibus; pénétrât polum precibus, Deumque condignis plaçât holocaustomatibus. Non potuit Deus diu non esse exauditor devotœ suœ familiœ, quem gens ilia contingebat gratissima et proba improbitate. Adest divus Michael, secretorum Dei non ignarus et boni nuntii bajulus, adest, inquam, Pontifici conspicuus et signorum quœ intelligi potuerunt interpres manifestus.

« Ego, inquit, sum Michael qui ante Dei presentiam semper assiste, qui parti contrariœ incessanter

resisto, qui vester prepugnator indubitanter excito. Ego istam peremi bestiam, quod facere non potuissetis vestram propler impotentiam. Ne dubitelis, ait, ista nostra fuit armatura, non quod armis materialibus vel quibuslibet supplementis indiguerimus, sed ut taliter hebetudini humanœ satisfaceremus, quæ cum de nobis etiam excogitare non valet, saltem aliquid habeat per quod fides vestra proficiat et per hujusmodi argumenta pedetentim convalescat. En à laudibus illius nullatenus absistatis, qui vos inimico vestro visibili per ministeriura nostrum invisibiliter liberavit. Insignia vero ista, tu sacerdos altissimi, ad Montem nomini nostro dicatum per apparitores tuos dirige, quatenus ilia colonia ultra marina de tali nostra gratuletur consolatione. > Responsum angelicum plebi curiose Pontifex intimavit, et de talibus munusculis ultra mare dirigendis maturavit. Neque siquidem fas erat ut pigri ejus auditores existèrent, quem impigrum adjutorern habuerant. Electis igitur quatuor de territorii illius primoribus, eos transfretare mandavit et quid acturi essent edocuit. Transfretaverunt ; ut autem applicuerunt, ad Montem Garganum se ituros speraverunt. (Nundum enim de Monte Tumba audierant, quum adhuc iter iliud recens incipiebat.) Arripuerunt viam, sed in vanum laborabant; vexabantur etenim eundo, sed potissimum sudabant retrogradando. In via siquidem invii errabant, nec quo tendebant pervenire poterant. Incidebant errabundiretrorsum,nec ad quod delibèraverant iter dirigebatur illorum. Locuti sunt igitur ad invicem : « Quid est hoc ? Quid contigit? Quid faci-

mus? nonne in vanum laboramus? Jam multos dies in eundo exegimus nec proficimus. Ad Montem sancti Michaelis missi sumus, nosque ad Garganum profiscici volumus. Magister noster, episcopus noster, révéra nos ad sancti Michaelis Montem absoluté direxit, neque plus aliquid adjecit. Indeterminate dictum est quod nos per nos indiscrète determinari non erubescimus. Prope nos, ut audivimus, Mons est quem sancti Michaelis nuncupant; forsitan ille est. Sensui tamen nostro nundum acquiescamus, sed ad quem vadimus ab eo consilium expectemus ; nobis nimirum illius non décrit solatium, cujus contribulibus nostris non defuit evidens auxilium. Gommittamus nos iterum illius patrocinio de cujus patria nostra gloriatur triumpho. His dictis, noctis intempestoe silentio quidam splendidissimus adfuit qui eis voce sonora dixit : « Ad Montem sancti Michaelis qui Tumba dicitur vobis eundum est, quoniam locus ille noviter œdificatus diversorium nostrum est. In cœlis habemus contubernium, in terris diversorium et quibusdam in locis nostrum specialius impendimus patrocinium. In locis Deo diccatis nostra frequentatio magna desolatorum est consolatio, quippe illis nequaquam possumus deesse qui se nobis commendant prœcipue. Mons iste novella plantatioest,quam ut usque ad maturam fructuum parturitionem et ultra confoveamus opportet. Frequentandus est nobis locus ille qualibet nostra visitatione, Deo siquidem acceptatus est, quoniam inibi nomen illius invocatum est et adhuc à sibi gratiori famulatu invocandum est. » Intellecta est vox dicentis, confestimque disparuit per-

sona loquentis. Legati experrecti ad hune Montem iter acceleraverunt, confabulantes eundo super his quœ acciderantac de divine oraculo confortati; gaudentes tandem ad hoc oratorium pervenerunt, ubi scutulum et gladiolum obtulerunt, remque totam seriatim narraverunt et juramento firmaverunt. Suscepta sunt hœc insignia, qua debebatur reverentia, nationibusque successivis hic in testimonium et monimentum apposita. Videbant etenim indigence personas honorabiles et attendebant narrantium ratiocinationes, nec eis poterant discredere quorum dumtaxat credi debebatur reverentiœ. Lœtati sunt omnes de beati archangeli promissa visitatione et gratias egerunt legioni angelicœ. Legerant in ApocalypsiMichaelem draconis invisibilis triumphatorem, propter ecce credunt sanctœ suœ ecclesiœ visitatorem et protectorem ac serpentis visibilis peremptorem. Requisita sunt hominum incognitorum nomina, nostrique monasterii cartis inserta, quœ multoties vidimus ac legimus. Scripta siquidem hœc ad nos usque manserant, sed flammis crepitantibus quœ nuper in nostraecclesiafuruerunt in favillam reducta sunt. Hœc ita fuisse nostri testati sunt priores, hœc se audisse, sic alii per alios retulerunt nostri antecessores.Rei autem quam requisivisti se talis habet sériés. Majores nostri insignia ista ampliori quam nos habuerunt reverentia, utpote qui religiosiores, qui maturiores, qui temporibus illis fuere proximiores. Non est de scuto isto ficta fabula, sed , ut audivimus et retulimus, res gesta. Nos ignoramus quis istud fabricaverit sed non nescimus quis attulerit? Magna et multa sunt opéra

Dei, sed exquisita in omnes voluntates ejus. Omnia quxcumquevoluit fecit et hœc ipsum potuisse audenter audeo confiteri. Hœc ego Baldricus, indignus episcopus, ab ore reverendi prions audivi, nec discredere potui quum haud dissimilia quœdam duntaxat audivi, quœdam vero vidi et audivi. Si enim ad tempus mosaycum demigravero, illic manna, corporalem cibum et corporaliter satientem et corporaliter operantem et pereuntem et manentem, inveni. Nec tamen à quo sit ortum semine agnosco, imo audeo dicere, quia nescio. Porro si ad Garganum rediero, ibi pallium ab Angelo collatum lego, sed qua materia, quo staminé, quibus manibus textum sit ignoro. Si denique beati Remigii Rhemensis memorabor, lapideam ampullam tenui, et reverenter deosculatus sum, quam oleo plenam, multis astantibus, angélus ei attulit, de quo liquore Glodovœum, regem Francorum, mox baptizandum in christianum, [perunxit, quam dum consuetudo ecclesiœ Rhemensis servatur in regum conservationibus conservatoribus offerunt, eisque sacrum liquorem qui intus est episcopi superfundunt. Manna autem et pallium et ampullam et alia hujusmodi quœ dinumerare non possem realia scio. Sed quœ personœ ista confecerunt nescio. Hœc autem Deurn potuisse et posse quoniam omnipotens est confiteor, in cujus conspectunil vêtus, nil novum, nil prœteritum, nil futurum considéré. Scutum autem de quo agitur et gladiolum bis annumero. Quod vero de his insignibus à fideli relatore fidelis auditor audivi, qualibuscunque litteris

inserui, nequando nobilis vilescat historia et ne forte

œmula vetustate deleta depereat. Legenti nec irridenti pax et exultatio et gaudium non transitorium !

Amen.

Voilà le tesmoignage de ce très-docte personnage Baldric auquel il n’est besoin d’adjouster quelque chose, si ce n’est peut-estre ce que nous lisons gravé sur des lames de cuivre attachées à l’escusson qui y furent posées auparavant le susdit tesmoignage ou pour le moins vers ce temps là, selon qu’il appert assez par l’antiquité des caractères :

Hic involutum Michaelis ceriiite scutum

Quod per serpentem turban tem per mala flentem

Plebem, qua massa fuithûc Irlandia passa...

(Ce vers ne paroit plus.)

Turpiter occiso monstrat miracula viso.

C’est à dire : « Regardez icy (le serpent estant tué) l’escusson de Saint Michel enveloppé, lequel par un miracle qui a esté veu monstre les miracles et de quelle masse l’Irlande a esté jusques à présent vilainement affligée par un serpent qui troubloit par les maux qu’il faisoit une populace toute baignée en larmes. »

Certes qui voudra lire attentivement le tesmoignage susdit de l’archevesque Baldric et ceste approbation qui se voit sur l’escusson souscrira librement à ceste histoire comme fit le Reverend Pere François Feuar-

dent, religieux cordelier et docteur en théologie l’an mil six cens quatre, lors qu’il l’inséra dans son petit livret qu’il composa de l’histoire de ce Mont.

Il y en a lesquels s’imaginent, incontinant qu’ils entendent parler de cet escusson et poignard de Saint Michel, qu’on veille dire que cet Arcange a chassé le diable du paradis avec ces armes. Mais ceux là se forgent des chimères en leurs esprits. Car qui ne sçait que le combat qui se fit au ciel entre les bons et les mauvaises anges se vuida non par le cliquetis des armes mais par la desunion et dissention de leurs volontez?

D’autres disent que ces esprits n’ont besoin d’armes materieles pour surmonter qui que ce soit et partant que ce qu’on dit de ces armes est fabuleux. Mais nous disons qu’il ne s’ensuit point de là qu’ils n’en puissent user, quand il plaist à Dieu et que pour lors ce n’est en vain qu’ils en usent.

D’autres demandent où St Michel auroit pris ces armes. Certes nous n’en sçavons rien, et pour cela ceste histoire n’est point moins véritable. Car où la Vierge a-t-elle pris les chasubles qu’elle donna à St Ildefonce evesque de Tolède et à St Bonet evesque de Clermont en Auvergne? où les Anges et les autres Bien-heureux ontils pris plusieurs choses qu’ils ont donné aux hommes, lesquelles se trouvent confirmées par le tesmoignage de plus grands, graves, anciens et modernes docteurs, ausquels ceux qui voudroient aller au contraire seraient justement taxez de témérité ? Mais que cela suf-

fise d’estre dit pour confirmation de cette histoire. Venons maintenant à la description des gestes des abbez de ceste abbaye.

Page 1