CHRONIQUES
Éd.orig,
t. 1, col. i5.
Extrait des Annales d'Anîane^.
NNO Dccxv, Sema% rex p^^ — r . o D. — X *. Sarracenorum, post viiir
7i5 anno, quam in Spania ingressi sunt Sarra-
' Bibliothèque du roi. Manuscrits de Baluze, n. 88. [Aujourd'hui latin 6941] — Duchesne, Recueil des historiens de France, t. 3, p. i3o.
' L'extrait des Annales d'Aniane que nous donnons ici remplit une lacune considérable de la Chronique d« Moissac, imprimée dans le troisième volume des Historiens de France recueillis par Duchesne ; ces annales & cette chronique étant' la même chose. Cette lacune s'étend depuis l'an 716 jusqu'à l'an 778'. L'extrait de ces annales qui la remplit est d'autant plus intéressant pour l'histoire de Languedoc, que l'auteur, qui paroît avoir écrit au commencement du neuvième siècle, traite plus amplement qu'aucun autr« des irruptions des Sarrasins dans cette province, 8t rapporte plusieurs autres faits qui la regardent, ou les autres provinces méridionales du royaume, où il vivoit sans doute. Ces annales commencent à l'an 670 & finissent à l'an 812, & la chronique se termine à l'an 818 ; ce qui pourvoit peut-être donrter lieu de croire
• Marca Hispanica, col. :\}g & :J43.
» Duchesne, Recueil des histOrtem de France, t. 3, p. iS;.
ceni, Narbonam obsidet obsessamque capit, virosque civitatis illius gladio perimi
que l'auteur de la chronique a copié les annales, & que ces dernières ont été composées par quelque religieux du monastère d'Aniane. Quoi qu'il en soit, ces deux pièces ne diffèrent que par quelques articles particuliers à l'abbaye d'Aniane, qui ont été ajoutés seulement aux annales, & que nous avons eu soin de rapporter. A la suite des mêmes annales, on lit dans le manuscrit qui a appartenu autrefois à l'abbaye d'Aniane, & qui a six ou sept cents ans d'antiquité, 1° un fragment de la Vie de Charlemagne par Eginhard, avec une addition touchant la même abbaye; 2° une partie de la Vie de Louis le Débonnaire semblable, à peu de chose près, à ce qu'en ont dit les autres historiens du temps; 3° un fragment de la Vie de saint Benoît, premier abbé & fondateur d'Aniane; 4° un autre fragment de la Vie de saint Guillaume, religieux & fondateur de Gellone. Ces deux Vies ont été données dans le quatrième volume des Actes des saints de l'ordre de Saint-Benoît. [Note des Bénédictins.] Le manuscrit qui contient la chronique dont les Bénédictins donnent ici quelques fragments, provient du monastère de RipoU 81 fut acquis par Baluze, qui y joignit un manuscrit des Gesta comitum Barcinonensium de la fin du treizième siècle & diverses pièces d'époques différentes. La partie qui renferme la chronique date probablement du onzième siècle; les éditeurs des Monumenta Germaniae (SS. t. i, 281) la rapportent même au dixième. L'écriture est une gothique serrée; les
PREUVES DE l'histoire DE LANGUEDOC.
jussit : mulieres vero vel parvulos captivos — F. 4 a. — terga versus est exercitus in Spaiiiam ducunt, & in ipso anno, mense Sarracenorum, maximaque pars ibi cecidit tercio, ad obsidendam Tolosam pergunt. gladio. Ambisa, rex Sarracenorum, cum in- Quam dum obsiderent, exiit obviam eis genti exercitu post V anno Gallias aggre- Eudo princebs Aquitanie cum exercitu ditur, Carcassonam expugnat & capit, & Aquitaniorum vel Franchorum, & comisit usque Nemauso pace conquisivit, & obsicum eis prelium, & dum preliare cepissent, des eorum Barchinona transmittit.
Anno DCC XVII, iterum Chilpericus cum Raganfredo vel Francis hoste comota , Ardinnam silvam ingressus, usque Renum fluvium vel Colonia civitate pervenerunt, vastantes terras : thesauro multo a Flectrude matrona accepte, reversi sunt. Sed in loco qui dicitur Amblava, Karolo in eos inruente, maximum dispendium perpessi sunt. Eodem tempore, predictus vir Karolus, exercitu commoto, iterum contra Chilpericum vel Raganfredum consurgens; contra quem illi hostem colligunt, bellum
lettres sont parfois soulignées ou doublées de rougej il n'y a point d'alinéas, & le manuscrit est à longues lignes. Du feuillet 2 au feuillet 23, nous avons la chronique allant de 670 à 812; puis suivent des extraits fort longs de la Vie de Charlemagne par Eginhard, des fragments de la Vie de Louis le Pieux, & de celles de saint Guillaume de Gellone & de saint Benoît d'Aniane.
La chronique présente de grandes analogies avec l'ouvrage historique, intitulé Chronique de Moissae & publié pour la première fois par Duchesne, t. 3, p. I 30-147, d'après un manuscrit provenant
de cette abbaye. Cela conduisit tout d'abord à préparantes accélérant : sed pacem Karolus
identifier les deux ouvrages, & dom Bouquet, en republiant la chronique de Duchesne, y fondit notre chronique & fit des deux un seul ouvrage (t. 2, 648 ; t. 5, 67 ; t. 6, 1 7 1 ) j il employa notre manuscrit. Enfin, en même temps que l'Histoire de Languedoc, paraissait en 1729, le tome 6 de l'Amplissima Collectio de dom Martène & dom Durand qui contient in extenso le texte du manuscrit de Ripoll.
De nos jours, on est revenu à une autre manière de voir, & il semble certain que notre chronique, écrite par un moine d'Aniane, & probablement
postulat, illisque contradicentibus, ad prelium egressi sunt in loco qui dicitur Viciaco, Dominica die illucescente, xii kalendas aprilis, illisque fortiter bellantibus, Chilpericus cum Raganfredo terga vertit.
Karolus victor extitit, regiones illas vastatas atque captivatas, itemque cum multa preda — F. 4 A. — in Austria reversus, Colonia civitate veniens, ibique sedicionem movit, cum Plectrude matrona disceptavit, & tesauros patris sui sagaciter recepit, re-
vers le milieu du neuvième siècle, ne dérive pas gemque ibi Statuit nomine Clhotarium.
de la chronique dite de Moissac, sans pourtant ChilpericuS itaque vel RaganfreduS Eudo-
lui avoir donné naissance; elle procède des mêmes j^gm ducem expetunt in auxilium, qui mo-
sources, elle a employé les mêmes auteurs. Ces yg^s exercitum contra Karolum perrexit ;
sources sont : d'une part, Eginhard dont le corn- ^^ jy^ constanter occurrit ei intrepidus.
pilateur a copié de longs passages, & de l'autre, oir-jr- n • • ••x*
^ , . ^ , , . . , , . Sed Eudo lugiens, ransius civitate regres-
\ine chronique languedocienne, aujourd hui per-
An
An
due, qui contenait sur plusieurs faits, notamment sur les invasions sarrasines, des détails intéressants, des faits que l'on chercherait vainement ailleurs. C'est l'usage commun de cette ancienne chronique, qui a amené cette similitude complète entre les deux auteurs & causé l'erreur de dom Bouquet.
Comme cette chronique a déjà été imprimée plusieurs fois & tout récemment dans la collection de M. Pertz (SS. 1, 282-31 3), nous n'avons fait que reproduire les extraits déjà donnés par les Bénédictins & en compléter le sens j nous n'avons ajouté que deux passages relatifs au Midi, le récit de la défaite de Roncevaux (778) & celui de la grande invasion sarrasine de 793. [Note des nouveaux éditeurs.]
SUS, Chilpericum regem cum tesauris regalibus sublatum, ultra Ligerim recessit. Karolus enim persecutus non reperit eum. Clhotarius quidem memoratus rex eo anno obiit. Interea Radbodus dux moritur, annoque insequente Karolus, legacionem ad Eudonem dirigens, amiciciasque cum eo faciens, ille vero Chilpericum regem cum multis muneribus redJidit. Mortuus quidem est Noviomo civitate, regnavitque annis V*. Franci vero Thedosium, filium Dagoberti régis junioris, super se statuunt in regem.
Anno DCC XXV, Sarraceni Augustudunum civitatem destruxerunt iili feria , xi ka-
Éd.crig.
t. 1, col. 16.
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
An
An
An
Éd.oria
t. I, col. 17.
lendas septembris, tesauruniqiie civitatis illius capientes, cum preda magna Spaiiia redeunt.
Anno DCC XXXI , Karolus vastavit duas vices ultra Ligerim, & Raganfredus moritur.
Anno DCC XXXII, Abderanian rex Spaniae, cum exercitu magno Sarracenorum per Pampalonam & montes Pireneos transiens, Burdigalem civitatem obsidet. Tune Eudo, princebs Aquitanie, collecto exercitu, obviam eis — F. 5 û. — exiit in prelium super Garonna fluvium; sed inito prelio Sarraceni victores existunt. Eudo vero fugiens maximam partem exercitus sui perdidit, & ita demum Sarraceni Aquitaniam depredare ceperunt. Eudo vero ad Karolum Francorum principem veniens, postulavit ei auxilium. Tune Karolus, colecto magno exercitu, exiit eis obviam, & inito prelio in suburbio Pictavensi , debellati sunt Sarraceni a Francis* ibique ipse Abderaman cecidit cum exercitu suo in prelium, & qui remanserunt ex eis, per fugam reversi sunt in Ispania. Karolus vero, spolia accepta, cum triumpho glorie reversus est in Francia.
Anno DCC XXXIIII, Karolus ingressus est in Frisia cum exercitu magno, delevit eam usque ad internecionem ac suo subjugavit imperio. His temporibus, Jusseph-Ibin Abderaman Narbona prefîcitur. Alio anno Rodanum fluvium transivit, Arelato civitate pace ingreditur, thesaurosque civitatis invadit, & per IIIT' annos totam Arelatensem provinciam depopulat atque depredat.
His diebus papa Gregorius minor, Romane aecclesiae episcopus, claves venerandi sepulcri Pétri Apostoli , & vincula ejusdem cum magnis muneribus legacione ad Karolum principem Franchorum misit, quod antea nullo Franchorum pfincipi a quolibet Romane urbis presule missum fuerat. Epistolam quoque & décréta Romanorum principum predictus papa Gregorius cum legacione etiam munera misit. Quo pacto patrato sese populus Romanus, relicto imperatore Grecorum & dominacione, ad predicti principis — F. 5 b. — defensionem & invictam ejus clemenciam convertere cum voluissent, ipse vero, his omnibus cum gaudio & graciarum accione Domino repensis.
ipsam legacionem cum magnis muneribus Romam remisit. Posthaec elegit viros religiosos ex suis fidelibus, Grimonem scilicet, Corbiensis monasterii abbatem, & Sigibertum, reclusum basilice sancti Dionisii martyris, & cum magnis muneribus ad limina beati Pétri principis Apostolorum misit, ac per eos omnia in responsis, que sibi & populo Franchorum vissa fuerant, presuli scriptum remandavit. Posthaec prefatus princebs, audiens quod Sarraceni provinciam Arelatensem vel caeteras civitates in circuitu depopularent, collecto magno exercitu Franchorum vel Burgundionum vel ceterarum in circuitu nacionum, que dicioni illius erant, Avinionem civitatem bellando inrupit, Sarracenos quos ibi invenit interemit, & transito Rodano, ad obsidendam civitatem Narbonam properat. Quam dum obsideret, Ocupa rex Sarracenorum ex Ispania Amoribinailet cum exercitu magno Saracenorum ad presidium Narbona transmittit. Tune Karolus partem exercitus sui ad obsidendam civitatem reliquid : reliquam vero partem sumpta, Sarracenis obviam exivit in prelio super Berre fluvio, & dum preliare cepissent, debellati sunt Sarraceni a Francis cède magna, maximaque pars ipsorum cecidit in gladio. Et experti sunt Sarraceni a Franchorum prelio, qui ex Siria egressi sunt, Karolum fortissimum in omnibus repererunt. Ipse vero Karolus, spolia collecta — F. 6 a. — & copiosam predam, cum reverteretur, Magdalonam destrui precepit, Nemauso vero arenam civitatis illius atque portas cremari jussit, atque obsidibus acceptis, reversus est in Franeiam.
Anno DCC[LIIJ, Carolus princebs obiit.
Regnavit annis xxiii, & menses vi. Obiit ^" XI kalendas novembris, filiique ejus Pipinus & Karlomannus principatum patris inter se dividunt. Karlomannus Austria, Alamannia atque Toringia sortitur; Pipinus vero Burgundiam atque Provinciam aceepit. Zacharias nacione Grecus, sancte Romane Ecclesie papa sedit Rome. Hujus temporibus, Karlomannus rex Franchorum, filius predieti principis Karoli, frater Pipini, divino amore & desiderio caelestis patrie compunctus, sponte regnum reliquid, iiliosque suos Pipino fratri comendavit
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
An
An
Éd.oiig.
t. 1, col. 18.
An
— F. 8 û. — Posthaec Stephanus papa obiit. conseasu omnium Franchorum rex consti- His temporibus Jusseph-Ibin Abderraman, tuitur
tyrannide assumpto super Sarracenos , in — F. 1 1 a. — Anno DCCLXXVIII, con-
Spania régnât. Dira famés tune Spaniam gregans Karolus rex exercitum magnum,
domuit. Waifarius princebs Aquitanie Nar- ingressus est in Spania, & conquisivit ci-
bonam depredat. vitatem Pampalonam , & ibi Taurus, Sar-
Anno Dec LU, Ansemundus gotus Ne- racenorum rex, venit ad eum & tradidit ei
mauso civitatem , Magdalonam , Agaten, civitates quas habuit, & dédit ei obsides
Biterris Pipino régi Franchorum tradidit. fratrem suum & iilium. Et inde perrexit
— F. 8 i. — Ex eo diè Franci Narbonam usque ad Cesaraugustam. Et dum in illis infestant. Vuafarium principem Aquitanie partibus moraretur, comissum est bellum Pipinus persequitur, eo quod noUet se di- fortissimum die dominica , & ceciderunt cioni illius dare, sicut Eudo fecerat Karolo Sarraceni multa milia, & de oi-a nona factus patri ejus. est sol ora lE-". Et iterum Saxones, perfida
Anno D ce LVIIII, Franci Narbonam ob- gens, menciens fidem, eggressi de fînibus
sident, datoque sacramento Gotis qui ibi suis, venerunt usque ad Renum fluvium,
erant, ut si civitatem partibus traderent succendendo omnia atque vastando; & cum
Pipini, régis Franchorum, permitterent eos reverterentur cum preda magna, pervenit
legem suam habere : quo facto, ipsi Goti nuncius ad Karolum regem adhuc in Spania
Sarracenos, qui in presidio illius erant, oc- degente. Cum enim assiduo ac pêne con-
cidunt ipsamque civitatem partibus Fran- tinuo cum Saxonibus bello certaretur, dis-
chorum tradunt. positis per congrua confiniorum loca pre-
Anno DCCLXII, gelu magnum Gallias, sidiis, tune Yspaniam quam maximo poterat
Illiricum & Traciam deprimit, & multe belli aparatu agreditur saltuque Pirenei
arbores olivarum & ficulnearum decocti superato, omnibus que adierat opidis atque
gelu aruerunt j sed & germen messium castellis in dedicionem acceptis, salvo &
aruit, & supervenienti anno predictas re- incolomi exercitu, revertiturj prêter quod
giones gravis depressit famés, ita ut multi in ipso Pirenei jugo Vuasconicam perfi-
homines penuria panis périrent. diam parumper in redeundo contigit expe-
Pipinus rex Narbonam veniens, Tolosa, riri. Nam cum agmine longo, ut loci &
Albigis & Ruthenis illi tradite sunt, & non angustiarum situs permittebat porrectus
post multum tempus, Vuaifarius princebs iret exercitus, Vuascones, in sumi montis
obiit mense junio. Pipinus vero rex, prin- vertice positis insidiis, — est enim locus
cipatu illius adepto, post dies C^^'^^, mense ex opacitate silvarum, quarum ibi maxima
septembrio, vitam finivit, regnavitque an- est copia, insidiis ponendis oportunus, —
nis XXVII, cum per annos XV aut eo extremam impedimentorum partem & eos,
amplius solis Francis imperaret. Finito qui novissimi agminis incedentes subsidio
Aquitanico bello, quod contra Vuaifarium précédentes tuebantur, desuper incursan-
ducem Aquitanie per continuos Vllll annos tes, in subjectam vallem deiciunt, confer-
gerebatur, apud Parisios morbo aque in- toque cum eis prelio, usque ad unum om-
tercutis diem obiit, regnumque illius filii nés interficiunt , — F. 11 b. — ac direptis
sui Karolus & Karlomannus inter se di- impedimentis , noctis beneficio que jam
vidunt, sed Karlomannus brevi tempore instabat protecti , summa cum celeritate
regno potitus obiit, totumque regnum pa- in diversa disperguntur. Adjuvabat in hoc
tris Karolus accepit. facto Vuascones & levitas armorum, & loci
Anno III Karoli régis, habiit Berta re- in quo res gerebatur situs; econtra Fran-
gina, mater Karoli, in Italia ad placitum chos & armorum gravitas & loci iniquitas
contra Desiderium regem, & reddite sunt per omnia Vuasconibus reddidit impares,
civitates plurime ad partem Sancti Pétri, & In quo prelio Eggiardus , régie mense pre-
Berta adduxit filiam Desiderii in Francia.. positus , Anselmus , cornes palacii , cum
Et insequenti anno Karlusmannus mor- aliis compluribus interficiuntur. Karolus
tuus est) Karolus autem,fratre defuncto, quoque rex reversus est cum suo exer-
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
lo
An
An
citu' Et in alio anno perrexit iterum
Karolus rex cum exercitu in Ispania, & venit usque ad civitatem Metdina-Caeli, & Sarraceni pacificati de trans flunien obsides dedcrunt. In Ispania vero famés magna, & mortalitas est, & rex sedit in civitate Ilaone. Et insequenti anno, congregans exercitum magnum, ingressusest in Ispania super Navarros & pervenit usque ad flumen Gaalz. Et ipsi Navarri tradiderunt se illi omnes, & accepit obsides tam ingenuos quam & lidos, & divisit ipsam patriam inter episcopos & presbiteros & abbates, ut in ea babtizarent & predicarent, necnon & Ininidorum seu Bascanorum vel paganorum magna multitude babtizata est. Inde rever-
tens habiit in Italia
— F. 12 û. — Anno DCCLXXXII, anno XIIII Karoli régis, Benedictus abba qui vocatur Vitiche, in loco qui dicitur Anianum, ex precepto supradicti régis Karoli, monasterium hedificavitj in quo postea CGC
bus suis, cum exercitu magno Sarracenorum, ad vastandum Gallias. Qui venientes Narbonam, suburbio ejus igné succenderunt,multosque Christianosac preda magna capta, ad urbem Carcassonam pcrgere volentes, obviam eis exiit Wilelmus condam comes, aliique comités Franchorum cum eo, comiseruntque prelium super fluvium Oliveio, ingravatumque est prelium nimis, ceciditque maxima pars in illa die ex populo Christiano. Wilelmus autem pugnavi» foititer in die illa; videns vero quod sufferre eos non posset, quia socii ejus dimiserant eum fugientes, divertit ab eis. Sarraceni vero, collecta spolia, reversi sunt in Ispa-
niam
— F. 16 a. b. — Anno DCCXCIIII, rex Karolus apud villam Franchofurt celebravit Pascha. Anno autem xxvi regni sui, pervenit ad aures piissimi principis ac ortodoxi Karoli, quod Helefantus, Toletane s^^dis episcopus, cum alio episcopo sedis Orgel-
sub regimine suo monachos habuit, & per letane, Felice nomine, seu Infelice in dic-
ipsum exemplum per totam Gociam sive Aquitaniam monasteria construuntur.
— F. i5 b. — Anno dccxciii His
temporibus regnabat Exam, filius Abderaman Abin Mavia. Iste Abin Mavia debellavit Jussef-Ibin & occidit eum & filios ejus, regnavitque pro eo in Ispania annis XXX'' ni & menses IIII''^ Hic — F. 16 a. — crudelior omnibus regibus Sarracenorum fuit, qui ante eum fuerant in Ispania; diversis cruciatibus interemit innumerabilesSarracenos & Mauros ; filium quoque patris sui, fratrem suum, truncatis manibus & pedibus, igni cremari jussit. Christianos in Ispania & Judeos in tantum tributa exigendo oppresit, ut filios & filias suas venderent &
tis, qui uterque asserebant dicentes : quod Dominus noster Jésus Christus, in quantum ex Pâtre est ineffabiliter ante secula genitus, vere sit filius Dei ; & in quantum ex Maria semper virgine carnem assummere dignatus est, non vcrus, sed adobtivus filius, perverso ausi sunt ore profiteri. Quo audito, jamdictus princeps ad sedem Apostolicam Adrianoque pape urbis Rome missos dirigit, ac super prefatam heresim predictum pontificem consulens, ex omni imperio suo vel regno, per diversas provincias regni sui sibi subjectas, zelo fidei succensus, suma cum celeritate procurrencia multitudo antistitum, sacris obteiiiperando preceptis, in uno collegio aggreganda
pauci relicti penuria afficerentur, & per convenit apud villam, quae dicitur Fran-
presuram ipsius tota Ispania conturbata & depopulata est. Mortuus est autem Abin Mavia, & regnavit Exam filius ejus pro eo, fecitque malum sicut pater ejus. Iste audiens, quod rex Karolus partibus Avuaro-
chofurt ; ubi universali sinodo congregata cum missis domni apostolici Adriani pape seu patriarcha, Aquileiense Pauli archiepiscopo, seu Petro Mediolanensi archiepiscopo , seu etiam Italie, Gallie , Gocie,
rum perrexisset, & estimans quod Avuari Aquitanie, Gallecie, sicut supradictum est,
contra regem fortiter dimicassent, & ob hanc causam in Franciam reverti non licuisset, misit Abdelmec, unum ex principi-
' Comparez Éginhard, Vita Karoli, c. 9, S; Annales Eginhardi, ad ann. 778.
episcopis, abbatibus, monachis, presbiteris, diaconibus, subdiaconibus ; inter quos etiam venerabilis ac sanctissimus abbas Benedictus , qui vocatur Vitiza, monasterii Anianensis a partibus Gocie, & religiosos suos monachos Bede, Ardo qui & Znia-
An
lid.orig.
t. I, col. 19.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
An 8o(5
An
ragdus, seu cunctis fratribus suis discipulis : hi sunt Ingila, Aimo, Rabaniis, Georgius cum ceteris fratribus, cunctoque clero, devotoque populo pariter aggregato
— F. 22 b. — Anno Dcccvi. In isto anno, Wielmus condam cornes ad Anianum monasterium, qui est constructus in honore Domini ac Salvatoris nostri Jesu Christi & gloriose Matris ejus semper virginis pervenit, cum omnibus muneribus auri argentique ac preciosarum vestium^ ilio se tradidit Christo omni vite sue tempore serviturum. Nec moram in deponendi comam fieri passus est ; quin pocius die natalis apostolorum Pétri & Pauli, auro textis depositis vestibus , Christicolarum induit habitum, seseque Caelicolarum adscisci numéro quantocius congaudens efficitur
— F. 23 b. — Anno D ccc xii, misit Karolus imperator très scarras ad illos Clavos qui dicuntur Hunilti".
— F. 25 b. — Fecit idem (Karolus) a parte meridiana prope littore maris, in comitatu Magdalonense, in honore Domini nostri Jesu Christi seu perpétue virginis Genitricis Dei Marie, cujus basilicas composuit, auroque & argento adornavit; ad cujus structuram cum columnas & marmora habere non posset, Nemauso civitate cum magna diligencia adduci precepitj & collectis thesauris suis de regnis singulis, in Aniano monasterio adduci precepit nec non lignis ttt Dominicis, & opéra multa & magna in eodem loco composuit. Fecit idem in littore, meridiana parte provincie Narbonensis ac Septimanie, toto etiam Italie littore usque Romam contra Mauros super piraticam exercere adgressus'
— F. 34 b. — Anno D cccxiiii, Ludovicus piissimus imperator regnavit, &c. — F. 35 a. — Hoc anno suprascripto imperator Ludovicus, id est primo anno imperii sui, Benedictum abbatem de Aniano monasterio tulit propter famam vite ejus & sanc-
' Suit un long passage sur les guerres de Charlemagne, extrait de la Vie de Charlemagne d'Eginhard , c. 16 & 17.
" Ce qui suit est encore emprunté à Eginhard 81 comprend le testament de Charlemagne.
titatem, & prope Aquis, sedem regiam in Ardena silva, habitare fecit. Ipse vero supradictus abba antequam habiret in Francia, ordinavit in loco suo in monasterio Aniano abbatem, nomine Zmaragdum
— F. 35 b. — Anno d ccc xvi Was-
cones rebellaverunt contra imperatorem.
— F. 36 a. — Anno D ccc xviii Was-
cones autem rebelles Garsiam-Muci super se in principem eligunt, sed in secundo anno vitam cum principatu amisit, quo fraude usurpatum tenebat.
Anno D ccc XXI obiit béate memorie
Benedictus Vuitiza, abbas religiosus monasterii Anianensis , iii idus februarii , anno Viii régnante Ludovico piissimo
— F. 37 a. — Anno D CCC XL, imperii vero prephati imperatoris anno xxvii, obiit Ludovicus piissimus imperator, xii kalendas julii, indicione tercia ^ regnaveruntque filii sui post eum cum magna gloria. Amen.
Ancienne chronique des rois de France'^ .
ERA D ccc XXXIX, régnante D. Karulo imperatore, anno ordinationis suae in regno xxxiiii, introivit rex Ludovicus iilius ejus in Barchinonam, expulso inde omni populo Saracenorum. Régit annis
Karolus praelibatus régit annis XLVII, & menses III.
Ludovicus ejus proies régit annis XXIIII.
Leotarius régit annis II.
Karolus ejus frater régit annis XXVIIII, & menses liii.
Ludovicus ejusdem filius régit annos vili.
Karlemannus régit annos vu.
' Tirée d'un manuscrit qui appartenait autrefois à l'église de Carcassonne, & copiée par D. Claude Estiennot, dans ses Fragments historiques, t. 10. — Baluze, Marca Hispanica, p. 758. [Cette chronique, de fnible importance, a été probablement écrite au jour le jour des événements, & semble provenir d'un nécrologe. Remarquons principalement la manière dont elle indique le règne de Raoul, par un interrègne de huit ans.]
lîd.orig.
t. 1, col. 20.
An
An 8zi
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
Karolus de Baguera régit annos iiii.
Oddo régit annos X.
Karolus rex annos xxxii, & nienses m.
Post ejus obitum non habuerunt regem per annos VIII.
Postea régit Ludovicus proies Karoli annos XVIII.
Post ejus obitum régit filius ejus Leuctarius annos xxxii, & menses VI.
Post ejus obitum, fîlius ejus Ludovicus ult
Postea régit Ugo, qui antca fuerat dux, & subrepsit locum regiminis, & régnât in Francia annos X
Post ejus obitum, régnât Rotbertus, filius ejus, & tradidit in carcerem Karolum & filios ejus, quia erant de stirpe regum, & resedit in regno annos xxxv.
Henricus régnât annis xxx.
Philippus régnât.
Cronîca regum Visegothorum\
ERA QUADRINGENTESIMA fSEPTIMA], IN GOTHIS PRIMUS REX AtANARICUS EFFICITUR. PoST HUNC AlARICUS j QUO
IN Italia mortuo, Ataulfus ELIGItur. isto regnante, gothi, relicta Italia, Gallias hac post Spanias
OCCUPANT. AnNI VERO REGUM SUMMA NOTANTUR.
[Anno cccLXViiiiJ, Atanaricus regnavit annos xiii.
[Anno CCCLXXXII], Alaricus regnavit annos XXVIII in Italia.
[Anno ccccx], Ataulfus regnavit annos VI.
[Anno ccccxv], Sigericus regnavit annos VII' ; alibi semis tantum dicunt.
' Chron'icon brève regum ff^isigothorum, — Dnchesne, Recueil des historiens de France, t. 4, p. 461 . Collationnée sur le manuscrit de la Bibliothèque nationale. Latin 4418, [° 189 (dixième siècle). Ce qui a été mis entre crochets ne se trouve pas dans le texte.
Corrige'^ menses.
[Anno CCCCXVIJ, Vualia regnavit annos III.
[Anno ccccxviiii], Theuderedus regnavit annos xxxiii.
[Anno CCCCLI], Thurismodus regnavit annos III; alibi unum.
[Anno ccccLiiJ, Theudericus regnavit annos Vii ; alibi xill.
[Anno ccccLXVi], Euricus regnavit annos XV.
[Anno cccc Lxxxiiii , .item] Alaricus regnavit annos xxiii.
[Anno DVii], Gesaelicus regnavit annos III, & in latebra annum i, alibi XV.
[Anno DXI], Theudericus de Italia régnât in Spania, tutelam agens Amalerico nepoti suo per consules annis XLI.
[Anno D XXV13, Amalaricus regnavit annos V.
[Anno DXXXI], Theudi regnavit annos XVI, menses VI.
[Anno DXLViii], Theudisclus regnavit annum i, menses vi, dies xiii.
[Anno DXLix], Agila regnavit annos V, menses VI, dies xiii.
[Anno DLiv], Athanagildus regnavit annos XV, menses VI, vacantem regnum menses V, & alibi Xiii.
[Anno DLXVii], Liuva regnavit annum I.
[Anno D Lxviiij , Liuvigildus regnavit annos X.VIII.
[Anno DLXXXVi], Reccaredus regnavit annos XV, menses vi, dies X.
[Anno DCI], item Liuva regnavit annum I, menses VI.
[Anno DCiii], Vuittericus regnavit annos VI, menses X.
[Anno DCX], Gundenarus regnavit annum I, menses X, dies xiiil.
[Anno DcxiiJ, Sisebutus regnavit annos VII, menses XI, dies XVI.
[Anno Dcxx], item Reccaredus regnavit annos III.
[Anno DCXXI], Suuintila regnavit annos X.
[Anno DCXXXI], Sisenandus regnavit annos III, menses XI, dies xvi.
Chintila regnavit annos III, menses VIIII, dies VIIII.
Tulga regnavit annos II, menses IIII.
Chindasvuindus solus regnavit annos V, menses m, dies xx. Item cum filio suo
ID
An
Recessuîndo rege , regnavit annos un, menses Viii, dies xii. Obiit pridie kalendas octobres, era DCLXI.
Recessuindus solus regnavit annos xiii, menses vu, dies XI. Obiit kalendis septembris, die llll feria, hora III, era DCCX, anno Incarnationis Domini nostri Jesu Christi DCLXXII, anno cycli decennovalis viii , luna III. Idem cum pâtre suo regnavit annos IIII, menses viii, dies xi.
Suscepit autem domnus Vuamba regni gubernacula eodem die quo ille obiit, in supradictis kalendis septembribus, dilata unctionis sollemnitate usque in die xill kalendas octobris, luna xxi, era qua supra. Idem quoque gloriosus Vuamba rex regnavit annos viii, menses i, dies Xiiii. Accepit quoque poenitentiam praedictus princeps, die dominico exeunte, hora noctis prima, quod fuit pridie idus octobris, luna XV, era DCCXViii.
Suscepit autem succedente die secunda feria, gloriosus domnus noster Ervigius regni soeptra, quod fuit idus octobris, luna XVI, era Dccxv, dilata unctionis sollemnitate usque in supervenientem die dominico, quod fuit XII kalendas novembris, luna XXI, era quo supra.
Chronologie 6* histoire abrégée des rois goths qui ont régné en Gaule 6" en Espagne jusqu'au temps de Charles Martel'.
r\. in
NNO Christi ccclxviiii, primum
Gothis Attanaricus regnavit annis XIII'. Iste primus per Valentem imperatorem in haeresim Arrianam cum omni Gothorum gente intravit. Sub isto, Gothi legem & litteras habere coeperunt, & cum
' Chronolog'ia & séries regum Gothorum, qui tam in Gothia. Gallica quam in Hispaniis regnarunt usque ad Caroli Marteîli Francorum principis tempora ; ex veteri coiice manuscripto coenobii Moissiacensis. — Duchesne, Recueil des historiens de France, t. 4, p. 704-706. — Dom Bouquet, t. 2, p. 704.
' Maie XIV.
eodem rege ab Hunnis de terra propria expulsi sunt. Rex quoque Constantinopoli vitam finivit sub imperatore Theodosio.
Anno CCCLXXXII. II. Alaricus regnavit annis XIV '. Iste ob vindictam Gothorum & Radagasto Scythae, quos Romani interfecerunt, exercitum movit & Romam cepit, ibique Placidiam , Theodosii imperatoris filiam , cùm opibus multis depraedavit.
Postea in Italia obiit, sub imperatoribus Honorio & Arcadio.
Anno ccccx. III. Ataulfus regnavit annis VI. Iste supradictam Placidiam conjugem accepit, & quinto regni anno de Italia Gallias adiit. Et dum Hispanias petere voluisset, a suis interfectus est in Barcilona, sub imperatoribus Honorio & Arcadio.
Anno ccccxv. IV. Sigericus regnavit " annum I. Iste dum pacem cum Romanis habere voluisset, mox a suis est interfectus, sub imperio praedicto.
Anno ccccxvi. V. Wallia regnavit an- " nos III. Belligerator fuit, cum imperatore Honorio pacem habuit, & sororem ejus Placidiam ei reddidit. Iste Hispanias ingressus, Wandalos & Silenguos in Betica bello extinxit, & Alanos ad nihilum redegit. Ad Africam classice transire disposuit, sed Gaditanum mare eum non dimisit. In Gallias rediit ibique finivit vitam, sub imperio Honorii.
Anno ccccxviiii. VI. Teuderedus reg- ■ navit annis xxxiii. Iste Littorium ducem Romanorum & cum eo multa milia Romanorum extinxit. Ex Hunis ce milia interfecit , ibique fîraeliando occiditur , sub imperio Theodosii junioris.
Anno CCCCLI. VII. Turismundus, filius ' ejus, regnavit annum l. Qui dum feralis & noxius esset, a Theuderico & Fricdario ejus fratribus est interfectus, sub imperatore Martiano.
Anno CCCC lu. VIII. Teudericus reg- " navit annis xiii. Iste^ dum Gothis Abito imperatore sumere auxilium dédit, & ob hoc inde cum licentia idem Abiti imperatoris cum ingenti exercitu Hispanias intravit, & XII miliario ab Asturica, apud Urbicum fluvium Ricciarium , Suevorum regem, praelio superavit, eumque perse-
' Corrige^ XXVIll.
An
An 4.5
An
An
An
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
An
An
An 5ii
An
An 53 1
An
An
An
quens in Portugale, cepit atque occidit. Braccaram cepit, sicqiie inde per Lusitaniam in Gallias rediit, ibique ab Eurico ejus fratre interfectus, sub imperatore Leone.
Anno cccc LXVI. IX. Euricus regnavit annis xxvi. Iste Lusitaniam depraedavit, Pampilonam & Caesaraugustam cepit, & Gothis legem dédit. Arelate obiit sub imperatore Zenone.
Anno ccccLXXXiiii. X. Alaricus, filius ejus, regnavit annis XXIII. Quem Clodoveus, rex Francorum, apud Pictavem bello interfecit. Ob cujus vindictam , Theodoricus socer ejus, Italiae rex, Francos prostravit
interfectum & omnem thesaurum regium aniisit, & Emeritam fugit, ibique sui eum interfecerunt, sub eodem imperatore Justiniano.
Anno D Liin. XVII. Athanagildus regnavit annos XIV. Iste contra- milites Justiniani imperatoris, quos ipse contra Agilanem petierat, diu conflexit , atque eos extinxit. Toleto morte propria decessit, sub imperatore Justiniano.
Anno D LXVii. XVIII. Liuba regnavit annos iil in Narbona. Iste fratri Leovigildo Hispaniae administrationem dédit.
Anno D LXViiii. XIX. Leovigildus, adepta Gallia & Hispania , regnavit annos xiv.
& regnum Gothis integrum restituit, sub Iste, valde haeresi Arrianae deditus, perse-
imperatore Athanasio (Anastasio).
Anno D VII. XI. Gesalaicus, Alarici filius, regnavit annis iv. Iste a Gundebaldo, Burgundionum rege, Narbona superatus, ad Barcilonam fugit, inde ad Africam ad Wandalos pro auxilio perrexit, & non impetravit. Inde reversus apud Barcilonam a duce Theuderici, Italiae régis, est interfectus, sub imperatore Athanasio.
Anno DXI. XII. Theudericus supradictus, occiso Gesalaico, regnum Gothorum tenuit annis XV, & superstiti nepoti suo Amalarico reliquit. Ipse Italiam rediit & ibi vitam finivit, sub imperatore Justiniano.
Anno D XXVI. XIII. Amalaricus regnavit annis v. Iste a Childeberto, Francorum rege, superatus, Narbonae interiit, sub imperatore Justiniano.
cutionem catholicis intulit & ecclesiarum privilégia tulit. Massonam, Emeritensium episcopum, exilio relegavit; suis perniciosus fuit. Potentes per cupiditatem damnavit, Suevos superavit, & Galleciae regnum Gothis admiscuit. Primus regali veste opertus solio resedit. Urbem in Celtiberia fecit, & Recopolim nominavit. Gothorum leges ante correxit, & Toleto propria morte decessit, sub Mauricio imperatore.
Anno D LXXXVI. XX. Recaredus, filius ejus, regnavit annos XV. Iste, in exordio regni sui catholicam fidem adeptus, omnem Gothorum gentem ad cultum rectae fidei revocavit, & per synodum episcoporum Galliae & Hispaniae fidem catholicam confirmavit. Francorum hostes ix milia in Hispania bello prostravit & tempora regni
Anno DXXXi. XIV. Tudis regnavit an- sui omni bonitate ornavit. Fine pacifico
nos XVII. Iste, quamvis haereticus, pacem concessit Ecclesiae & episcopis, licentiam dédit in Toletana urbe concilia peragere. Anno DXLII, Francorum reges infra Hispanias usque Minium superavit, eumque in palatio quidam insaniam simulando interfecit, sub imperatore Justiniano.
Anno DXLVIII. XV. Theudisclus regnavit
Toleto decessit, imperante Mauritio.
Anno DCI. XXI. Liuba, filius ejus, regnavit annos II. Istum, praecisa dextra, innocuum Vitericus occidit, & regnum sibi suscepit, sub imperatore Mauricio.
Anno DCiii. XXII. Vitericus regnavit annos Vii. Vir quidem strenuus in armorum arte, sed expers victoriae, quod fecit
annum i. Qui dum thoros multorum macu- recepit. Intef epulas enim prandii a suis
laret & ob id multis necem excogitaret, mox inter epulas gladio Ipsalmi jugulatur, sub eodem Justiniano.
Anno DXLViiii. XVI. Agila regnavit annos v. Iste, dum ad Cordubam urbem pugnaret, in contemptum Christi, sepulchrum sancti martyris Aciscli quodam hor-
interfectus est, sub imperatore Phoca.
Anno DC X. XXIII. Gundemarus regnavit annis il. Wascones una expeditione vastavit, & propria morte Toleto decessit, sub imperio Heraclii.
Anno DCXii. XXIV. Sisebutus regnavit annis Viii. Iste potestate Judaeos ad Christi
An
An
An
An
rore pollueret, filium ibi cum multa copia fidem perduxit & ecclesiam Sanctae Leo-
An 6o3
An
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
An
An 63 1
An 63(5
An
An
An
An
cadiae Toleto opère miro fundavit. Astures secum regno praefecit. Toleto decessit, siib & Wascones in montibus rebellantes hu- imperio Leonis.
miliavit, & suis per omnia benevolus fuit. Hune quidam proprio morbo, alii immoderato potionis haustu, asserunt interfectum, sub imperio Heraclii. Tune nefandus Mahomet in Africa nequitiam legis stultis populis praedicavit.
Anno DC xxi. XXV. Suintila regnavit annos X. Victoria & consilio magnus fuit. Wascones devicit, duos patricios Romanos cepit. Omnem Hispaniam & Galliam strenue rexit, & ob meritum Pater pauperum vocatus est, & fine proprio Toleto decessit, sub imperio Heraclii.
Anno DC XXXI. XXVI. Sisinandus regnavit annos iv. Iste synodos episcoporum egit, patiens fuit, & regulis catholicis orthodoxus extitit. Toleto vitam finivit, sub imperio Heraclii.
Anno Dcxxxvr. XXVII. Chintila regnavit annos iii. Synodos plurimos Toleto cum episcopis egit , & subditum regnum fide firmavit. Toleto vitam finivit, sub imperio Heraclii.
Anno DC XL. XXVIII. Tulga regnavit annos m. Blandus in omnia fuit. 5.
Anno DCXLII. XXIX. Chindasuintus regnavit solus annos vi, & cum filio suo Re- Délimitation des sept évêchès de la
Anno DCCI. XXXIII. Vittiza regnavit annos x. Toleto vitam finivit, sub imperio Tiberii.
Anno DCCX. XXXIV. Rudericus regnavit annos III. Istius tempore, aéra DCCLll, Farmalio terrae Sarraceni evocati Hispanias occupaverunt, regnupique Gothorum ceperunt, quod adhuc usque ex parte pertinaciter possident , & cum Christianis diu noctuque bella ineunt & quotidie confligunt, dum praedestinatio usque divina dehinc eos expelli crudeliter jubeat. Reges Gothorum defecerunt. Sunt sub uno anni
CGC XIV.
Alarico régnante, ab aéra ceci, ingressi sunt Gothi in Italiam. Post hujus annos, reges Gothi Galliam ingressi sunt. Post septem annos, Gothi Hispaniam mjgraverunt.
In aéra DCC LXV, regnavit Carolus Francorum rex ac patricius Romae.
cesuinto annos iv. Hujus tempore quievit Hispania & per synodos erudivit Ecclesiam. Toleto obiit, sub imperio Constantini noni.
Anno DCLXXII. XXX. Wamba regnavit annos ix. Primo regni sui anno, rebellante sibi Paulo duce cum quadam parte Hispaniae, prius féroces Wascones in finibus Cantabriae perdomuit. Deinde, cunctis civitatibus Gothiae & Galliae captis, ipsum postremi Paulum in Nemausense urbe victum celebri triumpho sibi subjecit. Postea ab Ervigio regno privatur, sub imperio Constantini noni.
Anno DCLXXX. XXXI. Ervigius regnavit annos vi. Iste synodos multas Toleto cum episcopis egit, filiam suam conjugem dédit Egicani. Toleto obiit, sub imperatore Justiniano.
Anno DCLXXXVII. XXXII. Egica regnavit annis XV. Iste, dum regnum accepit, filiam Ervigii cum juratione Wambae subjecit. Filium suum Vittizanem principem
Narhonnaise j sous la domination du roi JVamha^ .
ERA DCC IV (DCC XII), post Recesuindum Wamba, rex Gothorum, regnum novem annos obtinuit. Hic Toleto, ea hora, qua unctus est in regem, cum quadam evaporatione visa est apis a cunctis, qui aderant, ex capite ejus exire & ad coelos volare. Hoc signum factum est a Domino, ut futuras victorias nuntiaret de inimicis per eum & dulcedinem pacis, quam habuit erga suos. Astures & Vascones in finibus Cantabriae crebro rebellantes edomuit & suo imperio subjugavit; civitatem, quae Cartua vocabatur, & Pampilonem ampliavit, quam Wamba Lunam vocavit. Provinciam quoque
' Div'is'to term'tnorum episcopatuum provinc'iae Narhonensis, dum Gothis parebat ; ex i'ivisione dioecesium & parrochiarum Hispaniae a If^amha. rege facta, — Duchesne, Recueil des historiens de France^ t. i, p. 334. — Dom Bouquet, t. 2, p. 719.
An
Vers
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
Galliae, quae Hispania citerior dicitur, sibi rebellantem , multis agminibus Fraacorum interceptis, subjugavit & Paulum, perficlum Galliae tyranmim, cepit, eique oculos evellere praecepit, & ad urbem Toletanam cum triumpho magno reversus, discordesque pontifices, eo quod alii aliorum parochias invadebant, ad concordiam stiiduit revocare. Fecit & chronicas regum priorum coram se légère, ut facilius posset & termines parochiarum dividere, sicut antiquitas denotaret & exigeret juris censura, & jura propria qualiter ecclesia possideret, sicut subjecta dénotât scriptura :
Narbonae Metropoli subjaceant hae sedes.
Beterris haec teneat : de Staleth usque Barcinona, de Macai usque Ribafara.
Agatha haec teneat : de Nusa usque Riberam, de Gallar usque Mirlam.
Magalona haec teneat : de Nusa usque Ribogar, de Castello Millia usque Angcram.
Nemauso haec teneat : de Busa usque Angoram, de Castello usque Sambiam.
Luteba haec teneat : de Samba usque Rabaval, de Anges usque Montem Rufum.
Carcasona haec teneat : de Monte Rufo usque Angeram, de Angosa usque Montana.
Elna haec teneat : de Angara usque Rosinolam, de Laterosa usque Lamusam.
Annales dites d'Auch^.
ANNO DCLXXXVII, Pippinus regnum caepit.
Anno DCCXVI, Karolus, filius Pippini, regnum caepit.
Anno DCCXLI, Karolus defunctus est; Karoloman & Pippinus regnum caeperunt.
Anno DCCXLVI, Karlomannus Romam perrexit.
Anno Dcc Lxviii , Pippinus rex obiit VIII kal. octob. Karlus & Carloman, filii
' D'après un manuscrltde la Bibliothèque de Carpentras, des neuvième & onzième siècles, n. 279. — Annales Auscienses. Pertz, Monumenta Germaniae, SS. t. 3, p. 171.
ejus, regnum ceperunt. Karlomannus obiit II non. octob.
Anno DCCLXXii, Adrianus suscepit kalendis februarii.
Anno DCC xcvi, Adrianus papa defunctus est viii kal. januarii.
Anno Dccci (800), domnus Karolus imperator factus est.
Anno Dcccxiiii (8i3), domnus Karolus imperator obiit. Hludowicus filius ejus in imperium successit.
Anno Dcccxv, Léo papa obiit viii kal.
junii. Stephanus successit. [A termino quo Longobardi invaserunt Italiam usque ad hune sunt anni CCXVI.]
Anno DCCCXVII, Stephanus papa obiit VIII kal. februar. Pascalis succedit.
Anno Dcccxxiiii, Pascalis papa obiit.
Eugenius succedit.
Anno Dcccxxvii, Eugenius papa obiit.
Valentinus succedit mense i-, quo defuncto Gregorius.
Anno DCCCXL, Hludowicus imperator decessit.
Anno DCCCXLiiii, Gregorius papa obiit.
Sergius succedit.
Anno MLi, Willelmus cornes obiit viii kal. novemb.
Anno MLXVI, obiit Austindus archiepiscopus,. — Anno MLXVI IncarnatiOnis Domini nostri Jhesu Christi, obiit sancte memorie domnus Austindus, Ausciorum archiepiscopus, anno Xi" ordinationis sue. Post cujus discessum, ad erigendum diu dirute aecclesie statum, frater Guillelmus expetitur a populo & eligitur a clero , faventibus conprovincialibus episcopis & comitibus necnon & coeteris principibus Wasconie provincie, ut sit verus servus patrisfamilias & fîdelis dispensator in domo Dei , valeat, vigeat, laudaetur, ametur, amen.
Anno M LXXV, dedicatio beati Orientii aecclesie.
Anno MXCXVi, obiit domnus Willelmus archiepiscopus.
Anno M cm, obiit Aimericus comes egregius.
Anno MCViiii, depositio domni Hugonis abbatis.
Anno M C XXVII, depositio domni Ponzii abbatis,
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
Ancienne chronique d'U-i^èsK
Hoc tempore [tempore régis Gothorum FlaviiJ fuit sanctus Veredemius, gloriosissimus Christi confesser & hère- cum regem constituant. Rudericus rex cum
exersitu magno Gothorum, venit obviam
mita, in diocesi Uticensi, sepultus in loco Sancti Privati de Garcio '.
Hiis temporibus', in Hispania super Gothos regnabat Vuitiza , qui regnavit annis VIII, mensibus tribus j iste deditus feminabus', exemplo suo sacerdotes ac populum luxurioze vivere docuit, irritans furorem Domini. Tune Sarraceni in Yspaniam ingrediuntur. Gothi super se Ruderi-
An
' La chronique connue sous le nom A'' Ancienne Chronique d'Unes a été imprimée, en 1646, par Caseneuve dans son Traité du Franc alleu de la Province de Languedoc (page 235 & suiv.). Il l'avait tirée, dit-il, d'un vieux manuscrit faisant partie de la bibliothèque de M. de Marca, archevêque de Toulouse. Les douze articles dont elle est composée dans les imprimés nous ont conservé le souvenir de faits certains; aucun d'eux malheureusement ne paraît avoir été placé sous sa véritable date; de là, une inexactitude & une telle confusion dans l'ordre des temps que les auteurs du Recueil des historiens de France n'ont pas cru devoir l'insérer dans leur collection. Par contre, d'autres érudits, parmi lesquels le père le Cointe, entraînés par l'exactitude du fond des récits, ne se sont pas assez défiés de la chronologie & l'ont suivie en plusieurs endroits. Entre ces deux opinions contraires, les Historiens de la province de Languedoc ont pris un moyen terme : ils ont regardé la chronologie de cette chroniqu'e comme fort erronée ; mais quoique d'ailleurs prévenus contre le fond même de la pièce en général, ils l'ont adoptée sur deux ou trois faits qui sont entrés dans leurs récits, en les rangeant toutefois sous leur véritable date sans les discuter.
Dans un mémoire ' lu à l'Académie des Inscriptions, dans la séance du i 1 juillet 1760, Ménard, l'auteur de V Histoire de Nimes, s'est proposé de rectifier les dates de cette chronique, composée, dit-il, d'anciens titres tirés des archives de l'église cathédrale de Saint-Théodoric d'Uzès, par un auteur anonyme du treizième siècle. Ménard examine le corps entier de l'ouvrage & parcourt en détail tous les articles ; il démontre la fausseté des dates par des discussions suivies, ramène les faits à leur véritable époque, mais il ne connaissait pas le manuscrit dont s'était servi Caseneuve, & il avait du se contenter de suivre l'édition donnée par ce dernier, édition fort défectueuse. Si Ménard avait eu le manuscrit à sa disposition, son travail eût été bien simplifié, car, outre les erreurs commises par l'auteur de la chronique, il n'eijt pas
■ Histoire de l'Académie des inscriptions, t. 29, p. 287.
Sarracenis in prelio, in quo Gothi debel-
été obligé de corriger celles provenant du fait de l'éditeur.
Ce manuscrit a été retrouvé par M. L. Delisle, conservateur du département des manuscrits, à la Bibliothèque nationale, qui a bien voulu nous le signaler; c'est un in-4° (F. latin, n. 4974), écrit sur papier au quatorzième siècle, qui, entre autres ouvrages, renferme un opuscule de Bernard Gui, Catalogus summorum pontificum. C'est sur les marges de ce traité, du f 78 v" au f° 83 r°, que la chronique a été écrite, après coup & d'une autre main. Elle n'a donc pas été rédigée au treizième siècle, comme le croyait Ménard, mais au quatorzième seulement. Par la manière dont elle est disposée, ce n'est pas tant un ouvrage faisant un corps par luimême qu'un recueil de notes détachées ou d'additions au traité de Bernard Gui, tirées par l'auteur de quelques anciens manuscrits, conservés dans les archives de l'église cathédrale d'Uzès.
Parmi ces anciens manuscrits que l'auteur de la chronique d'Uzès a eus à sa disposition, il y avait une ancienne chronique qui, si elle n'est pas celle d'Aniane, offre avec elle de nombreux points de ressemblance; plusieurs des faits dont il nous a conservé la mémoire sont rapportés dans des termes presque semblables. Il en est d'autres que seul il nous fait connaître.
Nous avons collationné le texte sur le manuscrit, en disposant les faits selon l'ordre chronologique, & nous avons ajouté les passages qui, n'ayant pas été copiés par Caseneuve, n'ont pas encore été imprimés, & indiqué en notes les principales modifications que nous avons dû faire subir à l'édition de Caseneuve. Les dates en chiffres arabes, placées en marge, ne se trouvent pas dans le manuscrit; ce sont les dates réelles, celles auxquelles les événements se sont passés. [E. M.]
' Bibliothèque nationale, ms. latin 4974, f" 76 v°. Passage qui n'a pas été imprimé par Caseneuve, ni mentionné par Ménard.
' Ibid. Manuscrit latin 4974, f" 74.
' Ou filiabus ; le manuscrit donne plutôt feminahus.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
An
An
An
lati sunt a Sarracenis. Sicque in Yspania fînitur regnum Gothorum & infra duos annos Sarraceni pêne totani Yspaniam subiciunt.
Sema, rex Sarracenorum, IX anno postqiiam Sarraceni in Yspaniam ingressi sunt, Narbonam obsidet & capit, viros illius civitatis occidi jussit, mulieres & parvulos captives duxit in Yspaniam.
Ipso anno, mense III, ad obsidendam Tholozam processit ; quam dum obsideret, exivit obviam [ei] Eudo , princeps Acquitanie cum exercitu Acquitanorum ac Franchorum, & dum commiteret prelium, maxima pars Sarracenorum periit, dans terga fuge.
Annubiza, rex Sarracenorum, cum magno exersitu v° anno post cepit Carcassonam & acquisivit usque Nemauzum & obsides Barchinona transmittit '.
Anno' Domini DCCLiii', Misemundus* Gothus Nemausum, Magalonam, Agathem, Biterris Pipino, régi Franchorum, tradidit.
Anno* Domini DCCXLIIII^, Misemundus Gothus apud Narbonam occiditur, dum Narbonam obsideret cum exercitu Franchorum, a suo homine Ermeniardo nomine, ante portam Narbonensis civitatis.
' Cet alinéa & les trois qui précèdent n'ont pas été imprimés par Caseneuve & n'ont pas été connus de Ménard, — Ils sont conformes à la Chronique d'Aniane. — Voyez ci-dessus colonnes 1, 2, 3 & 4.
' Ms. latin 4974, f" 7^ v°, n. i.
' L'auteur de la chronique avait d'abord écrit DCCXLiii ; il a ensuite biffé l'x, ce dont Caseneuve n'a pas tenu compte j aussi a-t-il porté ce fait sous l'année 743. Ménard a démontré que ce passage avait été copié sur les Annales d'Aniane & qu'il devait être rapporté à l'année 752. — Voyez Ménard, n° 1.
■* Ansemundui dans la Chronique d'Aniane.
' Ms. f 75 v", n. 2. — Ménard, n. 2.
® Ménard a parfaitement établi que la mort d'Ansemond devait être rapportée à l'année 753 ; en conséquence, il accuse l'auteur de la chronique d'avoir fait ici une erreur de onze ans. En réalité, la différence entre la date fixée par l'auteur & celle qu'il propose n'est que d'une année, l'auteur ayant d'abord écrit dccxliih, comme il avait écrit plus haut DCCXLiii; seulement il a rectifié cette dernière en effaçant l'x, mais il a oublié de rectifier la seconde.
Anno" Domini DCCLVi', turbatio magna facta est apud Nemausum civitatem inter concives cum Cauna' uxor quondam Misemundi occiditur j sic reperi in gestis antiquis.
Anno^ Domini DCC Lilil', intrante mense aprilis, in Nemauso & Ucessia jam redactis sub Franchorum dominio, cessante dominio Gothorum , intravit comes Radulfus prout reperitur in archivis S. Thcodoriti Uticensis.
Anno* Domini DCCLV', Franchi Narbonam obsident dato sacramento Gothis, qui ibi erant in civitate, quod si illam traderent partibus Pipini, Franchorum régis, dimiterent eos regere. Tune Gothi occiderunt Sarracenos qui in presidio illius erant, & se cum ipsa civitate Narbonensi tradiderunt Franchis, ut in libris antiquis Sancti Theodoriti reperi*.
Anno ' Domini DCC XLVIII ■", Pipinus de
' Ms. f" 77 r", n. I. — Ménard, n. 4.
' Caseneuve & Ménard ont imprimé « anno DCCXLVi»; le dernier a proposé de rapporter la mort de Caune à l'année 764, année qui a suivi celle de son mari Ansemond; le manuscrit porte « anno dcclvi, » l'auteur ayant d'abord écrit DCCXLVi & s'étant corrigé ensuite en biffant l'x.
' On peut lire Cauna ou Cauva.
* Ms. f* 79 v", n. I. — Ménard, n. 7.
* Caseneuve avait imprimé par erreur dcclvi, mais il y a bien dccliiii dans le manuscrit. Ménard s'est donné beaucoup de peine pour établir que l'année 754 était la véritable date qui devait être attribuée à l'entrée du comte Raoul à Nimes ; le manuscrit lui ayant donné raison prouve en faveur de sa sagacité.
* Ms. f" 76 r°. — Ménard, n. 3.
' Cet article a été copié sur les Annales d'Aniane, qui notent le fait à l'année 769. — Il est vrai que les Annales de Metz, qui le mentionnent également, le rapportent à l'année 755. Or Caseneuve a imprimé 745. Si Ménard avait vu le manuscrit, il aurait remarqué qu'en effet l'auteur de la chronique avait d'abord écrit dccxlv, mais qu'il avait ensuite effacé l'x, ce que n'avait point remarqué Caseneuve.
* Imprimé, reperitur.
' Ms. f° 77 r°. — N'a pas été imprimé par Caseneuve.
'" Date fausse. — Cet article doit se rapporter à l'année 759. — Voir les.Annales d'Aniane cidessus, col. 7.
An
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
An
An 7S3
Ans
domo Francie incepit regnare ; Cornes in cassonam, exiit obviam beatus Guillermus
Nemoso, Ucessia, & Rutena. & alii comités Francorum comniizerunt
Anno" DCCLV'. Eodem ,anno, Benedictus que prelium super fluvium Oliverum j fu-
abbas, in loco, qui dicitur Anianum monas- gerunt Christiani & multi ceciderunt; bea-
terium hedificat secundum regulam S. Be- tus Guillermus pugnavit fortiter, & videns
nedicti, ad cujus exemplum par totam Go- quod non poterat rezistere, quia socii fu-
thiam ' monasteria construuntur. gérant, divertit. Inde Sarraceni reversi sunt
Anno'' Domini DCC LXll % Corbilla près- in Yspaniam cum spoliis".
biter in Psalmodio monasterium edificat Anno' DCC LXXVlll % obiit Xll kalendas
secundum regulam S. Benedicti. maii Victiringus, episcopus Nemausensis ,
Anno® Domini DCC LV', Guillelmus co- succesitque illius Christiconus in episco-
mes, qui infra fuit effectus monachus, Ne- patu, qui fuit vir bonus & fidelissimus &
ou 791 mausum ingreditur in die veneris ramis magne sanctitatis.
palmarum & eodem anno preerat episco- Hiis"* diebus (anno 778), preerat in Nar-
pus apud Narbonam vir venerabilis Daniel. bona dominus Nimbrisius, archiepiscopus
Hiis diebus* regnabat in Yspania Exam, magne auctoritatis & sanctitatis vir, ipse-
filius Abderaman ib in Mavia [iste ib in que ordinavit in episcopum Uticensem do-
Mavia] debellavit Juseph Ibin & occidit minum Sigipertum.
eum, & filium ejus regnavit annis xxxiii Hoc anno'^ DCCLXXX®, idus januarii
mensibus IV"^ Iste fuit crudelis prêter re- sexto% obiit Corbila, primus abbas Psalmo-
gibus Sarracenorum qui ante eum fuerunt dii, Nemausensis diocesis, succesitque illi
in Yspaniam, diversis cruciatibus intere- Elvatunirus % qui fuit de génère domini
mit multos Sarracenos & Maurosj fratrem Sigiperti I, Ucesiensis episcopi.
suum, truncatis pedibus & manibus, cre- Anno' Domini DCCLXXIX, obiit Guil-
mari jussitj Christianos & Judeos tantis lermus monachus, qui ante fuerat comes,
tributis oppressit ut liberos [suosj, ut man- apud Gelonem , V kalendas junii'°. Credo
cipia venderent. Hujus tempore depopu- quod fuit monacus prias" in loco qui di-
citur Sancti Guillelmi de Dezerto ".
Anno"' Domini Dec Lxxxvii, Nemausus
' Voyez ci-dessus la Chronique d'Aniane, que l'auteur reproduit ici, en l'abrégeant.
' Ms. i° 82 r", n. I. Cet article n'a pas été Im-
lata est Yspania.
Eo" mortuo, regnavit dictus Exam, filius ejus, & percepfo quod Karolus Magnus erat in partibus Avarorum, mizit Adelmech, iinum ex principibus suis, cum exercitu Sarracenorum ad vastandum Gallias, qui
suburbia Narbone igné succendit, multos P""^^ P^*" Caseneuve. Christianos occidit. Deinde, veniens Car- ' Date fausse; Victiringius est cité comme évê-
que de Nîmes en 791 j en 814, il était remplacé par Chrétien.
' Ms. f° 78 r°. — Ménard, n. 6. '' Ms. f 8 i v". — Ménard, n. 9. — Voir Mé-
' Ménard rapporte la fondation de l'abbaye nard, pour la discussion de la date. d'Aniane à l'année 782, d'après les Annales d'Aniane, que l'auteur de la Chronique d'Uzès a copiées presque mot pour mot.
' Ms. tota Gotha.
"• Ms. f" 79 v°, n. 2. — Ménard, n. 8.
' Date qui doit être remplacée par celle de 788, comme l'a démontré Ménard.
« Ms. f 78 r°. — Ménard, n. 5.
' Ménard a parfaitement établi que cette date devait être remplacée par celle de 790, qui est celle de la diète de Worms.
8 Ms. f"^ 80 & 81.
' Cet alinéa & celui qui le précède n'ont pas été imprimés par Caseneuve 8» n'ont pas été connus de Ménard.
5 Ms. f° 82 v«.
^ Dccc Lxxx dans les imprimés, par erreur. — Voir Ménard, n. 1 1 , pour la discussion de la date.
' Le quantième du mois a été omis par Caseneuve.
* Elventun'irus dans Caseneuve.
^ Ms. f° 82 r". — Ménard n. 10. Le manuscrit porte DCCLXXIX & non dcclxxvii, comme on le voit dans les imprimés.
'° Juin dans Ménard, évidemment par erreur. " Mot omis dans les imprimés.
" Ménard a montré que c'était au 28 mai 812 ou 8i3 qu'il fallait fixer la mort de saint Guillaume de Gellone.
•^ Ms. f° 83 r°.
Ans
An
An
An
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
& Ucessia non habuerunt comitem. Tune giente, pronieruit & de sacerdotîi digni-
preerant judices ipsius civitatis Burcus ' & tate & de honore martyrii, ut quem jam
Gilimirus ; in Nemauso erat vicedominus venerabilem vita fecerat, etiam passio con-
Amenardus', filius Giliniiri , & in Ucessia secraret.
erat vicedominus Ricardus, filius Elesipio. II. — Tempore illo, quo post corpo-
Tunc preerat Christiconus episcopus in reum Salvatoris Domini nostri Jesu Christi
Nemauzo, Sigipertus in Ucessia, qui fecit adventum, exortus in tenebris sol justi-
unum tractatum de Gestis regum Francie, ciae splendore fidei illuniinare occidenta-
ut in eodem libro scriptum reperi in ar- lem plagam coeperat, postquam sensini &
chivo Sancti Theodoriti.
Actes de la passion de saint Sernin^.
I. — Si eorum virorum beatissimas passiones débita admiratione veneramur, quos procul a sedibus nostris, non tantura renio- cordatione retinetur, primum & summum
gradatim in omnem terram Evangeliorum sonus exivit, parique progressa in regionibus nostris Apostolorum praedicatio coruscavit, cum rarae in aliquibus civitatibus ecclesiae paucorum christianorum devocione consurgerent, sed nihilominus crebra, miserabili errore gentilium, nidoribus foetidis in omnibus locis templa fumarent ante annos L, sicut actis publicis, id est Decio & Grato consulibus, fideli re-
tarum inmensitate terrarum, verum etiam marinorum quoque fluctuum interpositione discretas, famae deferentis officio & audivimus & credimus felici martyrio consecratos, atque illos dies, quibus in dominici nominis confessione laetantes, beatoque obitu regnis coelestibus renascentes, ejus-
Christi Tolosa civitas sanctum Saturninum habere coeperat sacerdotem , cujus fide atque virtute eorum , qui in urbe eadem colebantur, daemonum coeperunt cessare vaticinia, commenta nudari, artes detegi, omnisque illorum apud gentiles potentia, omnisque fallatia, christianorum fide cres-
dem Domini laudem, cujus in decertatione cente, decrescere. Cumque supradicto epiviribus adjuvati post victoriam coronan- scopo ad ecclesiam id temporis parvulam
tur; vigiliis, hymnis ac sacramentis etiam solemnibus honoramus, ut eorum patrocinia atque suffragia in conspectu Domini orando quaeramus, honorando mereamurj qua sanctum istum diem solemnitate venerabimur, quibus gaudiis excolemus, in
juxta Capitolium, quod inter domum suam & domum Dei erat, frequens itus esset ac reditus, sancti viri praesentiam sustinere fallax daemonum turba non potuit; & ut erant muta simulacra nonnullis adumbrata phantasiis, ad sacrilega obsequia & sollicita
quo vir beatissimus Saturninus, episcopus consulentium vota coeperunt in silentio Tolosanae civitatis, & martyr, in eadem permanere.
civitate geminatam coronam , Deo lar-
' Caseneuve & Ménard Biricus.
* Caseneuve & Ménard A. Menardas.
m. — Cuncti itaque sacrilegae superstitionis antistites consulentes, tanta rei novitate permoti, inter se invicem quaerere unde in numina sua venisset inusitata ^ Passio sancti Saturnini,episcopi Tolosani & mar- tantis temporibus taciturnitas , quisnam
tyris. — Dom Ruinnrt, Acta sincera , p. 109. Collatlonné sur le manuscrit de la Bibliothèque nationale, Lat. 1 i 748 , f°8i, du dixième siècle, qui ne présente avec le texte de dom Ruinart que quelques variantes orthographiques. Le manuscrit latin 17002 (f° 182 è.), aussi du dixième siècle, après la Vie originale, donne plusieurs récits de miracles de saint Scrnin. Il contient, au P» 233, une autre Vie de saint Sernin , beaucoup plus longue, & renfermant de nombreuses interpolations.
semper ista garrula oracula clausisset, ut nec invocantium precibus excitata, nec fuso cruore taurorum & tantis hostiis delinita, aliquod consulentibus afferre responsum aut irata, aut absentia, denegarentj audiunt a quodam religionis nostrae inimico, novam nescio quam surrexisse sectam superstitioni gentilitatis inimicam, quae Christiana appellatur, & in deorum suorum excidium niteretur. Hujus etiam fidei
esse episcopum Saturninum, cujus crebro juxta Capitoliuni transitu ad conspectiim viri illius exterrita deorum suoriim ora siluissent, nec facile posse reserari, nisi episcopum illum mors maturata subtraheret. O infelix error, & caeca dementia ! Audiunt diis hominem esse terrori ; & a delubris atque a sedibus suis daemones ad transitum ipsius exsulare non solum audiunt, sed etiam intelligunt ; & hune virum, adoratis sibi idolis, etiam sine praemissa interminatione terribilem, interficere potius quam honorare malunt miseri : non considérantes , quod nullum magis quam illum colère deberent, cujus servi suis numinibus imperarent. Quid enim stultius, quam timere metuentes & illum qui dominatur dominantibus non timere ?
IV. — Inter haec ergo conquirentium & stupentium studia, cum magna fuisset hominum multitudo congregata, & omnes studiosius vellent , parato ad victimam tauro, etiam certi aliquid de his quae dicebantur agnoscere, & deos suos litatione tam ingentis hostiae vel reducere cuperent, vel propitiare ; ecce ipsum Saturninum ad officium sollemne venientem, unus ex illa malignantium turba eminus agnoscit & dicit : En ipsum adversarium cultibus nostris, novae religionis signiferum, qui destruenda praedicat templa, qui deos nostros daemonum appellatione condemnat , cujus postremo praesentia consueta nos prohibet obtinere responsa ; itaque quia ipsum nobis opportuno in tempore debitus ipsi finis exibet, nostram pariter, deorumque nostrorum vindicemus injuriam, quos jam nunc compellentibus nobis, aut sacrificando placet, aut moriendo laetificet. Ad tam sacrilegae vocis impulsum, omnis sanctum virum insanientium turba circumdat, ac praesbytero uno ac duobus diaconibus, qui obsequiis ejus adhaeserant, per fugam lapsis, ad Capitolium solus attrahitur, & cum immolare daemoniis cogeretur, clara voce testatur : Unum & verum Deum novi, huic laudis hostias immolabo, deos vestros daemones scio, quos incassum non tam hostiis pecudum, quam animarum vestrarum mortibus honoratis. Quomodo autem vultis ut ego eos timeam, a quibus, ut audio, dicitis me timeri ?
V. — Ad banc sancti episcopi vocem omnis ille sacrilegae multitudinis tumultus incanduit, tauroque illo, qui fuerat victimae praeparatus, fune lateribus ipsius circumacto & post terga demisso, ad ministerium suae crudelitatis utuntur. Postrema enim parte funis illius, quae ad posteriora tauri ipsius deiluebat, sancti viri pedes inligant, actumque stimulis acrioribus taurum de superiori Capitolii parte in plana praecipitant. Nec mora, inter primos descensus ipsius gradus, capite collisa, cerebroque excusso, & omni membrorum parte corpore lacerato , dignam Deo animam Christus excepit, ut quam pro nomine suo fideliter dimicantem suppliciis furor gentilis extorserat, suis post victoriam laureis coronaret. Exanime tamen corpus, neque obnoxium jam ullius injuriae, usque ad eum locum tauro furente perductum est, ubi, fune disrupta, tumulariam eo tempore meruit sepulturam. Nam paucis id temporis christianis, ipsisque propter furorem gentilium sancti viri corpus humare metuentibus, duae tantum mulierculae sexus infirmitatem fidei virtute vincentes , & viris omnibus fortiores, & sui sacerdotis exemplo credo ad tolerantiam passionis animatae, beati viri corpus ligneo feretro immissum, quam maxime in proximo loco, cunctis apte scrobibus condiderunt , ut venerandas sibi sanctas reliquias non tam sepelire quam abscondere viderentur : ne forte sacrilegae mentis homines, si aliquid conditi corporis tumulo vidèrent, honoris adhiberi effossum statira corpus in frusta discerperent & eriperent etiam ipsam tenuem sepulturam.
VI. — Mansit aliquamdiu sub vili caespite, omnibus quidem inhonorum, sed honoratum a Deo martyris corpus ; donec sanctus Hilarius, post multum temporis in Tolosana urbe episcopus ordinatus, de antecessoris sui obitu instructus & merito, effossa usque ad ipsum sepulcrum ligneum terra, sanctas veritus commovere reliquias, transvolutionem desuper multo latere diligenter exstruxit basiliculam etiam admodum parvulam vilibus lignis , ad locum tantum arationis adjecit^ abscondendo videlicet martyris corpus, ne perfidi homines effossum eum deriperent. Procedente de-
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
hinc tempore, cum multorum ad basiliculani illam fideliter' a saeculo recedentiuni pro solatio propter corpus martyris quiescentis deferrentur exsequiae, & locus omnis
dientes, causani salutis nostrac in fi de stare, ncque sine causa Doniinuni evangelica voce dixisse : Credis hoc i* Cui .cum responsum fuisset : Credo, ait : Fiat tibi secundum
tumulatorum corporum multitudine fuisset fidem tuam. Non quod Doniinus, scrutator
impletus, sanctus Silvius, episcopatum su- cordis & reruni, de illius credulitate nes-
pradictae urbis indcptus, pulchram & spe- ciret, sed ut de his, quae de dominicis
ciosam basilicam niagnis sumptibus parans virtutibus dicerentur, aut his quae nobis
ad venerandi martyris transferendas illuc tribui posceremus, non debere nos dubic
reliquias, ante consummationem coepti credere commoneret. Unde quia & ipse
operis recessit e saeculo. Postcujusobitum, Salvator de talibus viris dixit : Si fecerïtîs
sanctus Exsuperius in summum sacerdo- voluntatem meam, jam non dicam vos servos,
tium cooptatus, vir absque ullius 'praeces- sed amicos ; & idem sub prophetali voce
sorum injuria, absque ullius qui ad tem- testatus est : TAihi autem nimis honorati
poris ecclesias regere videbuntur invidia, sunt amici tui, Deus ; & iterum : Hi sunt qui
non solum nuUi secundus, verum etiam venerunt de tribulatione magna, qui laverunt
ipsi beato martyri virtutum meritis com- stolas suas in sanguine Agni, qui sequuntur
paracandus, basilicam quam decessor suus Agnum, de quorum beatitudine dictum est :
fideliter inchoaverat, instantissime con- Plantati in domo Domini, in atriis Dei nostri
summavit & féliciter dedicavit, qui, cum florebunt ; & iterum : Pretiosa in conspectu
transferre illuc sancti martyris reliquias, Domini mors sanctorum ejus ; & iterum :
non pro sua incredulitate, sed pro ipsius Exultabunt sancti in gîoria; laetabuntur in
honore dubitaret, admonitus per quietem cuhilibus suis; & iterum : Gloria haec est
est, ne infideliter negligeret quod fideliter omnibus sanctis ejus; quibus non solum
credidisset, nullam fieri vel diminutione credere in Christum, sed & pro Christo
cinerum vel commotione membrorum spi- pati, ac statim post resolutionem corpo-
ritibus injuriam, quia manifesta res enim rum cum Christo esse donatum est; amicos
hoc martyribus proficere ad honorem, quod Dei ac dilectos Deo non negligamus ut
profuisset credentibus ad salutem. Statim- mortuos, sed honoremus ut vivos, quia
que, tali visione firmata, religiosis impera- non dubia fide certum est, quod si eorum
toribus precem detulit ac sine mora uUa fideliter suffragia postulemus, féliciter pa-
quod tam pie poposcerat impetravit, ut trocinia sentiemus. Quia etiam si illorum
translatas ad basilicam omni studio praepa- studia cessarent, ille optata praestaret, qui
ratam sancti viri reliquias non tam terne- cogitationum non solum praesentium ins-
raria violaret audacia, quam ambitiosius pector, verumetiam cognitor futurorum,
venerantis coleret absequela. dum rogatur, in suis se intelligit honorari,
VII. — Quod nunc huic opusculo super- qui est benedictus in saecula saeculorum.
pst, omnes legentes, omnes intelligant au- Amen.
i* ilf: Ji!fe iLIft 4!* i» SVfe ji* Siife iifc >ite *l!t si»- J^fe iïfc ^]ii. Mk s^*. .^"i * ^'k i^d i''fe >*, ■>% .m iït iljK i"4 ^"«1 Alfc iïfe i^Jfc :*! Jjffe «4 t>"t iiit j-"& jMi M. -m JUii ^k ^Ifc *lm W W '«? W '«? W W =■«■• W -Si? W W W W W '/"# W 'w'' W W W W '*- ''(? W 'T? W W lT? '.i^ '<•<? W W »•(? "«? '/S? ^î? »,îf •#: -^It^ ■'^^ ?,î? ?;Sf ?,J?
CHARTES ET DIPLOMES
Èdit de l'empereur Honorîus pour t assemblée des sept provinces^
Éd.orig. TjONORius & Theodosius August. V. I.
j.Jl' ,'^ Il Agricolae praefecto Galliarum.
Saluberrima magnificentiae tuae sugges-
^" tione iiiter reliquas Reipublicae utilitates
iTavril. evidenter instructi, observanda provincia-
libus nostris, id est per septem provincias,
Éd.orig. mansura in aevum auctoritate decernimus,
col. 20. quod sperari plane ab ipsis provincialibus debuisset. Nam cum propter privatas & publicas nécessitâtes, de singulis civitatibus, non solum de provinciis singulis, ad examen magnificentiae tuae & honorâtes confluere vel mitti legatos, aut possessorum
*Au sujet de la double série de numéros attribuée aux Preuves dans cette édition, rappelons ce que nous avons déjà dit dans VAvis placé en tête du tome I*""". Les chiffres romains indiquent les numéros assignés aux pièces par dom Vaissete dans la première édition. Les chiffres arabes indiquent l'ordre général que ces pièces & celles qui ont été ajoutées occupent dans cette nouvelle édition. Donc, tous les actes qui ne sont désignés que par un numéro en chiffres arabes ont été ajoutés par les nouveaux éditeurs. [E. M.J
' Sirmond, In Sidonii operihus, t. I, p. 147 & seq. — Lacarry, Praef. praet. p. 128.
utilitas aut publicarum ratio exigat functionum : maxime opportunum & conducibile judicamus, ut, servata posthac annis singulis consuetudine, constituto tempore in metropolitana, id est in Arelatensi urbe, incipiant septem provinciae habere concilium, in quo plane tam singulis quam omnibus in commune consulimus; primum ut optimorum conventu sub illustri praesentia praefecturae, si id tamen ratio publicae dispositionis obtulerit, saluberrima de singulis rébus possint esse consilia, tum quidquid tractatum fuerit & discussis ratiociniis constitutum , nec latere potiores provincias poterit, & parem necesse est inter absentes aequitatis formam justiciaeque servari. Ac plane praeter nécessitâtes publicas, etiam humanae ipsi conversation! non parum credimus commoditatis accedere, quod in Constantina urbe jubemus annis singulis esse concilium. Tanta enim loci oportunitas, tanta est copia commerciorum, tanta illic frequentia commeantium, ut quidquid usquam nascitur, illic commodius distrahatur. Neque enim illa provincia ita peculiari fructus sui felicitate laetatur, ut non haec propria Arelatensis soli credatur esse foecunditas. Quidquid enim dives Oriens, quidquid odoratus Arabs, quidquid delicatus Assyrius, quod Africa fertilis , quod speciosa Hispania, quod fortis Gallia potest habere praecla-
An 4i3
Kd-orif
col. 21
An 4i3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
rum , ita illic affatim exuberat, quasi ibi nascantur omnia quae ubique constant esse magnifica. Jani vero decursus Rhodani & Thirrheni recursus, necesse est, ut vicinum faciant ac pêne conterminum vel quod iste praeterfluit vel quod ille circuit. Cum ergo huic serviat civitati quidquid habet terra praecipuum, ad hanc vélo, remo, vehiculo, terra, mari, flumine deferatur quidquid singulis nascitur : quomodo non multum sibi Galliae nostrae praestitum credant, cum in ea civitate praecipiamus esse conventum, in qua, divino quodammodo munere , commoditatum & commerciorum opqrtunitas tantapraestatur? Siquidem hoc rationabili plane probatoque consilio jam & vir illustris praefectus Petronius observari debere praeceperit, quod interpolatum vel incuria temporum vel desidia tyrannorum reparari solita prudentiae nostrae auctoritate decernimus, Agricola parens carissime atque amantissime. Unde illustris magnificentia tua, & hanc praeceptionem nostram & hanc priorem sedis suae dispositionem secuta, id per septem provincias in perpetuum faciet custodiri, ut ab idibus augusti , quibuscumque mediis diebus, in idus septembres, in Arelatensi urbe noverint honorati vel possessores, judices singularum provinciarum , annis singulis concilium esse servandumj ita ut de Novempopulana & secunda Aquitania, quae provinciae longius constitutae sunt, si earum judices certa occupatio tenuerit, sciant legatos juxta consuetudinem esse mittendos. Qua provisione plurimum & provincialibus nostris gratiae nos intelligimus utilitatisque praestare, & Arelatensi urbi, cujus fidei secundum testimonia atque suffragia parentis patricii nostri multa debemus, non parum adjicere nos constat ornatui. Sciât autem magnificentia tua quinis auri libris judicem esse mulctandum, ternis honorâtes & curiales, qui ad consti-