Pag. 224. Turo. Fit longum u, quod est brève
100. Pag. 224-. Ora deformi dabat una virtus — Unde niteret. Obscure.
101. Pag. 225. Nec truci quamvis caput immolandum — Pro Dei causa posuit sub ense , — Marlyris palmam retulit velisto — Dignus honore. De S. Martine* confessore, informis et intricata constructio.
102. Pag. 229. Valerlano sese addidit. Legendum est, se addidit : autrement ( ait auctor censuras ) il y aura trop d'une syllabe pour le chant. Il est vrai qu'il restera encore deux inconvéniens , la rudesse de l'élision : Valeriano se addidit, dans un vers qui se chante, et la seconde syllabe de Valeriano allongée.
103. Pag. 250. Flammis aheno fervido — Pudica virgo mergitur. De S. Crccilia, qua; non in œre, ut forte Iegit Santolius, sed in aère balnei sui inclusa est, cxÀclisapud Baron i uni.
104. Pag. 252. Divis invidiam facis t neque calholice , neque latine.
105. Pag. 2i0. Aperta non, euntibus — Addent morus pericula pro aperta non addent moras — Euntibus pericula.
106. Pag. 2 i 1 . Divina quœ gessit homo. Ponitur tertia sede chorcus gessit pro iambo, vel spondrco.
107. Pag. 344. Confundisque tyrannum, — Dum , quos deprimit, élevas. Confundo signiâcat misceo ; elevo plerumque minuo.
108. Pag. 250. A quo magnanimœ preclia sustiner.t — ■ Spreto funere VirginCs ; pro cujus ope, vei per quem.
Hase est censuras sumrna; nani quasdarn leviora prasierii, vilia etiam orthographias, quas, ut ipse censor ait, majori ex parte iaiputanda sunt typographo. Q u B.iiileii opori de judiciis sapienlum notas adjecit, sci'icet idemmet Bernard is Moneta , sive de La Mon îoye hanc censuram opponit elogb , quoBaiiletus Jom 4. nim. 1549.Santolium prosequituriisdt'm verbis,qua3 ex Oictionariv) Morerii attuli in Dissertât, num. 202. Annotatore contrario opiuatur^ animqdversioui çensorias
expositœ ditfîculter responderi posse. Ac sane sunt multa a censore docte , periteque notata ; sed in a!iis plerique dissenticnt. Prœtereo illa omnia, qua3 melioraûevï potuisse dicuntur : nam hoc pacto infinitus reprehendendi patcret campus. Trajectiones autem verborum, sivc constructiones, quœ duriores videntur, interdum in optimis aucloribus reperiuntur, ut in Calullo Mamurrat pathïcoque, Cœsarique : et alibi : Expui tussim — Non immerenti quam mihi meus venter — Dum sumptuosas appeto, dédit , cœnas. Nihilominus frequentius id fit a Santolio, quam ut tolerari possit. Verum improbare non auderera n. 2, arida pro terra; n. 5 et 44, plangere cum accusativo ; n. 10, œstlmo pro existimo , puto ; n. 11, cingere mitra aliquein pro cingere caput alicujus; n. 14, divus amor pro dive amor ; n. 15, puerpera cum genitivo Dei ; n. 16, coœvus pro cequali; n. 20, fervens olei mare pro aheno pleno fervent is olei ; n, 77, eremus ; n. 29, deerant tri* syllabum cum primo e brevi; n. 34, insecutor ; n. 37, Gènevenses ; n. 47, thronus ; n. 48, nequœ pro nequa; n. 57, desertum in singulari ; n. 58 , varietatem significationis vocis sacra ; n. 65 , rutilantem in auro ; n. 71, obstupendis ; n. 72 , ingenitus pro non geniio ; n. 107, confondis; hœc, inquam, alia simîlîa censura3 nota non inurerem. Etenim pleraeque voces indicaltE Ecclesiasticœ sunt, et Hymnis congruunt; alise idonea veterum auctoritatedefendi possunt, ut ex lexicis vuîgatis apparet. Quod autem censor maritus, et uxor dici mallet num. §, pro sponsus, et sponsa, contra ego hœc verba et Ecclesiae usu prasferam, et potius castigarem Santolium, dum ait de Christo, et S. Barbara, Conjuges liberrimi , et Deo superba conjuge. Prœterea nuncium neutrum pro nuncius num. 83, ex ipso Vossio de Vitiis Sermon, lib.l. cap 14, qui iliud reprobat, non esse reprehendendum redarguitur , cum doctissimorum hominum contraria? sint senlenlire. At in temere num. 13. quid est animadversione dignum? iNoime quamvis ultimum e brcve esset, ob ca^suram produci posset ? In protinus ob cassuram u produci posse dixi pag. 324 in nota, ac pariter o in illico ob cœsuram, et duas. consumantes dictionis sequentis in sentemia nonnemi-
nis, qui illud o semper esse brève scripsit, sed rêvera dubium mihi non est , quin sit commune. Quibusdam visus est vocalem brevem ob cœsuram produxisse Lucretius, lib. 1. v. 806 , quamvis in eadem dictione consonans non succédât : Imbribus , aut tabe nimborum arbusta vacillant. Et Ovidius, Amor. lib. 2. eleg. 12. Terra ferax cerere , multoque feracior uvis. Et Statius, 3. Theb. Effugiet, vix OEdipode fugiente timeret. Nam quodRicciolius, part. h. prosod. reg. 2. versum Virgilii iEneid. 12. allegat, Me sinite, auferte metus , ego f ccdera faxo, alii melius legunt, Me sinite, atque auferte metus, egofœderafaxo. Itaeliam versus Virgilii abaliis productusex Ciri, Nec levis hoc facere , neque enimpote curasubegit, correctior legitur, Nec levis hoc faceret , neque enim pote cura subegit. Quamquam versum Lucrelii similiter alii corrigunt, Imbribus , aut tabi nimborum arbusta vacillent , et alterum Ovidii, Terra ferax cereris, multoque feracior uvœ. OEdipode potest diei ablativus primae declinationis grœca?. Sane mihi non aliud exemplum pro Santolio occurrit prœter versum Virg. lib. 3. ^neid. v. 164: Dona dehinc auro gravia, sectoque elephanto; ubi Servius notât : gravia finalitatis ratione producitur, sed satis aspere ; nam in nullam desinit consonantem. Quid quod ultimum e in temere ex temerarie per contractionem factum videtur, aliis melius ex antiquo temerus, et utrolibet modo e postrcmum producendum est. In hac opinandi ratione tenendum est, aut versum Senecae, sive auctoris Octaviœ corruptum esse , aut senarium iambicum aliquando apud tragicos, uti sa3pe apud comicos, quarta sede admittere spondaeum, quod nonnullis exemplis posset confirmari : etsi non probo , quod Ricciolius hune ipsum versum , Nihil inpropinquos temere constitui decet , in exemplum adduxerit, ut in temere longum esse e postremum ostenderet, et facilius Santolium ob crcsuram, quam alio modo, defendi posse existimo. Poliori jure censor castigare potuit stropham illam in Hymno S. Quintini pag. 208. Ne sacros cineres contigeris reus — Tardo pœna sequax non pede deserit — Fossor diriguit ; mors subito reum — Indignata prœoccupat. Nam si mors pede non tardo deserit, nunquam conse-
quitur reum; si pede tardo sequax non deserit, non subito eum consequitur, multoque minus prœoccupat, quamvis indignât a.
Pariter non video , cur censor verba invasor, dissitus , pro remoto, atque alia hujus generis excludenda judicaverit, ac nonnulla, qure aaque, vel magis reprehensioni patent prœtermiserit, veluti adytus pro adytum pag. 50. 0 sacros adytus ! et in festo Decollationis S. Joannis Baplistïc resecatum pro resecto : Illa vox crudo resecata ferro. Certe œquior his non est animadversio circa verbum glisco pro gallico glisser, ut asseritur num. 36. En duo illa loca, qua3 indicantur, pag. 57. Gliscit in mentem médit antis illa — Quœ beat divos eadem voluptas, pag. 258. Non vana pompa sœculi — Sensus fefellit , nec malis — Gliscens voluptas artibus — Virile pectus molliit. Quaererem a censore, cur glisco his in versibus non possit habere signitiealionem, qua gaudet in illo Virgilii, Accenso gliscit violentia Turno, aut in altero Slatii,Thebaid.9. Menti tumor, atque audacia gliscit? Nec dubium est, quin ita sit accipiendum illud , malis gliscens voluptas artibus , quidquid sit de gallico glisser, et de gliscit in mentem.
Ne vero putet aliquis, me Santolii peccata defendere, ut meis patrocinium quœram, dicam ingénue, mihi etiam illius Hymnos oculis neque lynceis, neque lividis percurrenti quœdam displicuisse prseter alia vilia, quac in Menagianis recte observata fuisse monui. Ac primum in festo S. Joannis Evangelista3 pag. 50. fit brève n in duco; a quo vita ducit , principium petis — Et primordia luminis. Simile est illud in festo S. Antonii Abbatis pag. 42. Ut nitens plumis sine labe puris — Ne suiperdas labe quid nitoris — Transvolat nubes, humilesque terras — Deserit aies. Longum est a in labes , ut in primo versu cernitur, sed cur fit brève in altero ? immo quid eo loco significat labe ? Sed majori forlasse reprehensione dignœ sunt sententiœ quœdem duriores, metaphorœ audaces, et indccorœ. De S. Barbara pag. 4. Deo superba conjuge. Quid enim est superbus, nisi arrogans, insolens, imperiosus, elatus, inflatus, non ferendus, se efferens, spe, atque animo inflatus, âsper, difficilis, gravis, qui fastidio et coutumacia
efferlur?De Christo Domino pag. 88. Cœlestis enRex curiœ — Ut monstret ad cœlum viam — Secumquc ducat exules — Se sponte fecit exulem. Non placet, exulem a cœio dici Dei filium ; qui beata Patris visione sèmper fuerit perfruitus. Pag. 92. Crux vocatur lectus, in quo nos parit Christus : Tu lectus, in quo nos parit ; et pag. 187 torus , et ibidem lancea , quia aperuit latus , obstetrix : Per te salutis, lancea, largiug — Fluxere fontes, quando Dei latus — Prœgnantis obstetrix recludis — Sacrilego f annulante dextra.
Abbas Guyotus Desfontaines, tom. 7. Observ.de scriptis recen. pag. 7, criminationem depellit nescio a quo oblatam contra hanc Santolii slropham : Jnscripta saxo lex vêtus — Prœcepta, non vires dabat , — lnscripta cordi lex nova, — Quidquidjubet, dat exequi. Santolium erroribus suo tempore in Gallia disseminatis favisse aliqui jaetarunt, quamvis non defuerint, qui afïirmaverint, illum eum esse, qui ne intelligere quidem nascentem hseresim potuerit. In illa cerle strophanihilmali subesse puto(l) ; sednonproptereaomnia, quœ in Santolii Hymnis referuntur, libenti animo excipiam, quidquid sit de aucloritatc , quam Hymnis Santoîianis conciliare possunt tôt Breviaria Gallicana, qua3 eos adoptarunt , et a Guyoto recensentur, nempe Aurelianense an. 1693, Saniciense an. 1700, Lexoviense an. 1704, Narbonense 1709, Meldense 1713, Andegavense eodem tempore, Trecense 1719, Aniciensc et Antisidiorense 1726, Rothomagense 1728, INÏvernense 1729, Glaromontanum eodem anno. Nam ut ab omni censura abstineam , dura mihi videlur sententia illa de Christo patiente pag. 73. Clamore magno dum Patrem — Sibi relictus invocat — Cum morte luctantem Deum — Non audit ille.vix Pater. Dum aliquis BreviariorumGaliiie Iaudatorbenignam interpretationom his verbis quacrit, ego potius credam Filium Dei a Pâtre ( quem nunquam vix Patrem appeî-
(1) Penitus ignorasse videtur Arevalus quse acla sunt circa dietam strophen, lum ex parte Jansenistarum ut illam in Breviariis intrudereut, lum ex Calholicorum ingenio ut haereticum virus ab illa expellereut , puta iû Diœcesibus Ébroïoensi , Cenoaianensi , Toîosana, etc.
labo), in cruce nonsolum auditum, sed etiam exauditum fuisse prosuareverentia,itainteîligenslocum A postoli cap. 5, adtîebr.v. 7. Qui in diebus carnis suœ preces, supplicationesque ad eum , qui possit illum saîvum facere a morte , cum clamore valido, cl lacrymis offerens, exauditus est pro sua revcrentia. Quod autem cap. 27. Matlh. v. 4(3, Circa horam nonam clamavit Jésus voce magna , Eli, Eli lamma sabacthani, cum SS. Patribus, qui a Calmcto indicantur, interpretabor, quod Salvator non prose, sed pro membris suis cxclamavit. Gravis etiam pro Santolio videri posset auctoritas Palris Bourdaloue, si neque ipse fuisset Gallus, et in poesi aeque, ac in concionibus insignis extitisset. Is in epislola gallica ad Santolium Victor inum tom. 2. Opcrum hujus edit. Paris. 1729, nimis magnifiée assuerit, oplarese, ut omnes Hymni Rreviarii Romani c Santolii ofïïcina prodirent. Equidem si bene novi ingénia Romanorum , et universe Itaiorum, non credo, eos opinioni Bourdalovii esse subscripluros , ne Hispanos meos in bujus invidiig pariem adducam.
Pergo ad alia. Displicet non nihii, quod dicatur pag. 12. in Mymno , S. Nicoîai : Ipse dux facti Deus insokntis , quamvis variam insolentis significationem non ignorem. Neque probo versus iilos, pag. 21. de Virgine Deipara : Quam cclsal quœ se deprimens — Âltum Tonantem deprimis ; — In te, sui jam non memor, — Descendit e cœlo Deua. Neque iiem ilios de Jesu Christo in Eucharisiia pag. 109, Ipse factus est pusillus, — Paupsr, exul , indigent, Cur autem crucem Domini sic alloquar: Manus Tonantis quœ ligabas — Semper cris pretiosa torques? lia lego pag. 187. Placida vero cœli gandia non exprimèrent hoc pacto : Pontifex terris rapitur Salesus , — Festa dum cœli frémit aula jdausu. Nihii dico de cognomine Salesus , quod in Hymnis non esse inserendum docui num. 199. Dissertât; in quam senlcntiam facere videntur décréta S. Rit. Congrégations 22 Doc. 162 ï; et 23 Junii 1730. Sanloiius vero Salesi nomen gentile ter intrusil. Id autem minus est reprehendendum , cum ad Ii:mc Icgem Santolius non attendent , aut ea se astringere nolucril. Sed quod
in synalœpbas et eclhlipses non raro incidit, vix dignus est venia , cum ei proposition fucrit modulis ccclesiasticis consulere. Hoc idem vitium Carolo ColFin scriptori Gallo objici polest, qui professus, se Hymnos partira denuo condere, parlim recognoscere antiquos, quos idoneis Ecclesiœ canlui numeris alligaret , saepe elisiones duriusculas admittit, ut pag. 41. Reges pompa ai ios , alibi subdere amant. Cofïmus Santolio clarior est, et doctior. Nuper illius Hymnos vidi inter volumina misceîlanea in 12. Bibliotheca3 Marefusehiae hoc titulo : Hymni sacri, auctore Carolo Cojfin, Ant. Universitatis Parisiensis Redore, collegii Dormano-Bellovaci Gymnasiarcha. Parlsiis 1736. Passim, etîam aliud agens, in novos Hymnorum correctores incurro , quo magis reprebensiones quorumdam eludere licet, quinovum, inauditumque facinus esse putant, de veterum Hymnorum vitiis in latiis, musicisque numeris verba facere, sive quod ignari sint, quid rerum in republica litteraria gestum fuerit , sive quod inter carminum dotes antiquitatem reponant , quasi meliora dies, ut vina , poemala redderet. Redco ad sententias Santolianas.
Falsum parlim est, partim puérile, quod in obitu S. Landerici asserilur, et interrogalur pag. 401. Pauperes lugent , lacrymisque turbant — Gaudia cœli. — Num suis dives satis est Olympus — Incolis? terras spoliare cesset. Nec verius est illud pag. 4ô0. Nilfecit, et nil pertulit — Homo Deus , te nescio, de S. JacoboMajori nuncupato. Illud etiam de S. Cajetano pag. 4-i0 : Prœdicent Regem, Dominumque mundi — Prœdicent justum ; Gaetane, cunctis — Providum terris tibi prœdicare — Convertit uni. Nec sibi cohreret Santolius paulo infi a etimdem S. Cajetanum alloquens : Te canam sanctis similem Prophctis — Quosque provisor Deus educabat. De S. Ca3ciliapag. 231. base noto : Ter perçus sa sua de nece fortior~Ter Virgo meruitmori. Sed neque ter, neque semelmorï Virgomeruit, et non nisi semel mortua est : in cujus Actis apud Ladercbium non lego, in aère, aut œre balnei, sed flammis balnearibus... calore balnei. De SS. Apostolis hrec babentur pag. 236. Hœc nempeplena lumine — Tu voté frangi prœcipis ;~-Lux
APPENDICE. 78o
inde magna rumpitur, — Ceu nube scissa fulgura. Portasse Santoliusalludcrevoluit ad Gedeonis factum, cap. 7. Judic. v. 17 etseqq... Divisitquetrecentos virosin très partes, et dédit tubas in manibus eorum, lagenasque vacuas , ac lampades in medio lagenarum... cœperunt buccinis danger e , et complodere interse lagenas, Cumqueper gyrum castrorum in tribus personarcnt locis , et hydrias conf régissent , tenuerunt sinistris manibus lampades , et dextris sonantes tubas , clamaveruntque : Gladius Domini, et Gedeonis. Sed quis est lucem rumpi, vasis confractis? Displicet tum sententia, tuni locutio ; quemadmodum illa metaphora, sive allegoria de SS. Martyribus pag\ 2^5 : Acti procellis omnibus — Sui cruoris flumine — Vchuntur, et Christo duce — Portus bcalos occupant. Alterius generis est, quod de S. Cajlestino V. affirmatur pag. 97. Triplici corona — Fronslimct cingi , et pag. 98 : Fleverat quando triplici tiara — Vidit ornatam radiarc fronton, Bonifacius VIII, qui Cœleslino V successit , tiara duplici primus usus est , quam postea Urbanus V triplicem fecit. Denique animadvertendum est, Santoiium, cum édita est Parisiis collectio ejus Hymnorum, agnovissc errorem queradam suurn pag. 2-41. Dïvina quœ gessit homo, ubi lertio loco adraisit choreum; sed in calce paginai hanc notationem adjunxisse : Sic peccasse gloriabor, ut pietati consulam, Hanc excusationem non accipient, qui attendant, eum vchementissime déclamasse contra pinguem avorum gentem > quibus eadcm excusatio pietatis non profuit ; Dissert. num. 167. Hrec fere habui, quœ censura? Menagiani opcris adjiccrem. Verum cum nihil ex omni parle sit bcatum, ut ait oplimus poeseos magistcr : Vbiplura nitent in carminé, non ego paucis — Offendar maculis , quas aut incuria fudit , — Aut humana parum cavit natura. Sed Galli de suo Santolio prœstabiliorem opinionem haberi volunt, quorum judicium co magis racicndum esse videtur, quia jam diu in Breviariis novis adornandis, refingcndisque maximo conatu , cl industria laborant. Tôt nova Breviaria hoc saîculo in (îallia prodierunt, totopuscula, et Dissertaliones de Officiis singularibus, de precibus Horariis universe, de Litaniis, Ilymnisque rccenlibus DeipariC in Mercurio Gallico t in Diurio
Dinouartii, in Bibliotheca Rituali Zacharice indicanlur, lit possit aliquis subvereri, ne in Galliis, ut feminre novas vestium formas, ita Sacerdotes nova Breviaria quotannis inveniant, in quibus vel sola novitas placcat. Sed quod dicere cœperani, Hymni Santolii plerisque Gallis eliam post animadversionem censoriam, quam excussi, adeo arrident, ut nova versio gallica in lucem venerit Parisiis 1760, interprète Domino Poupin, quam Trivuîtiani eodemanno p. 666, mense Martio annunciant, asserentes ad hanc partem Ofticii Ecclesiastici perficiendam divinitus eoncessum fuisse Santoliura. Equidem existimo, hujusmodi laudes immodicas fuisse perstricias a Dinouartio , quem idem Trivuîtiani referunt anno 1759. Sept. pag. 2302. promisisse editionem novam Uymnorum Santolii ex autographo ipsius quasdam correcliones continente. In hac edilione patefaeiendae erant quaedam varietates, et mutationes, quas in nonnullis Breviariis evenerant, ut cantui consuleretur, prasmittenda etiam la Notice historique de ce grand poète fort mal pteint jusqu'ici, et plus défiguré qu'embelli dans ses portraits» Nam Dinouartium non omnia in Santolii Hymnis probasse observavi in Dissertation prœvia num. 20 i. Sane si quid in p'oesi, prrcscrtim laiina, vident Ilali (vident autem , ut quidam eortim sibi arrogant, longe aculius, quam reliqui omnes, ut eg'o ultro assentior, non minus quam ceteri ) fateri necesse est, Santolium in primo poetarum ordine non esse coîlocandum. Nam cum oplimos quosque poetas non indiligenter sibi undique comparent, alquc adeo denuo excudant, Santolii Hymnos Borna? neque in Bibiiotheca Casanalensi, neque in Barberina, ncqne in Corsinia , neque in Alexandrina , neque in Passioneia ad Angdicam translata, neque in Marefuschia , qusc n une sub hasta est, quarum utraque scriptoribus Santolii amicis abundat, mini reperire contigit, ac vix tandem eos nactussum in Bibliotheca Collegii Romani. Ubi autem poetas récentes, quos post aniiquos légère, et imitari liceat, recensent, Santolium nusquam laudalum memini. Sed Galli, opinor, non indigent plausoribus, qui ipsïs domi, utaiunt, nascuntur.
FLN DE L'ArPEM>ICE.
