Pag. 224. IViro. Fit longum u, quod est brève
100. Pag. 224. Ora deformi dabat una virtus — Unde niteret. Obscure.
401. Pag. 223. Nec truei quamvis caput immolandum — Pro Dei causa posuit sub ense, — Martyr is palmam retulit velisto — Dignut honore. De S. Hartino confessore, inforniis et întricata constructio .
102. Pag. 229. Valeriano use addidit. Lcgendtim est, se addidit : autrement ( ait auctor censura ) il y aura trop d'une syllabe pour le chant. Il est vrai qu'il restera encore deux intonvéniens , la rudesse de l'élision : Valeriano se addidit, dans un vers qui se chante, et la steonde syllabe de Valeriano allongée.
103. Pag. 230. Flammis aheno fervido — Pudica virgo mjtrgitur. De S. Cœcilia, quae non in œre, ut forte legil Santolius, sed in aere balnei sui inclusa est, ex Aciisapud B:ironium.
104. Pag. 232. Divis invidiam facis , neque calholice, neque latine.
103. Pag. 240. Aperta non, euntibus — Addent moras pericula pro aperta non addent moras — Euntibus periculù.
106. Pag. 2il. Divina quœ gessit homb. Ponitur tertia sede eborcus gessit pro iambo, vel spondœo.
107. Pag. 24t. Confondis que tyrannum, — Dum, quos deprimit, élevas. Confundo significat misceo ; elevo plerumqUc minuo.
108. Pag. 236. A quo magnanimes prœlia sustinent — Spreto funere Virgines ; pro cujus ope, vel per quem.
Uxc est censura sumraa ; natn quaedam leviora praterii , vitia eliam orthographia , quae , ut ipse censor ait , majori ex parte imputanda sunt typographo. Q.ii Bailieli operi de judiciis sapientum notas adjecit , scilicet idemmet Bernardus Moneta , sive de La Monnoye hanu ceosuram opponit elogio , quoBailletusforo. 4. n tm. 1349.Sanloliuni prosequituriisdem yerbis,qua3ex Dictionario Morerii attuii in Dissertât, num. 202. Annoiatoie contrario opinatur, aninjadversiopi censoria?
expositre dilïïcuUer responderi posse. Ac sane sunt nauUa a censore docte, perileque notala; sed in aliis plerique dissenlient. Pranereo illa omnia, qua? meliora fieri poluisse dicuntur : nam hoc pacto infinilus reprehendendi pateret campus. Trajeclioncs autcm verborum, sive construciiooes , qua: duriores videntur, inlerdum in oplimis aucloribus reperiuutur, ut in Calullo Mamurrm pathicoque, Cœsarique : et alibi : Expui tuttim — Non immerenti quam mihi meus venter — » Dum iumptuosas appeto, dédit, eœnas. Nihilominus frequentius id fit a Santolio , quam ut tolerari possit. Yerum improbare non auderem n. 2 , arida pro terra ; n. 3 et 44 , plangere cum accusalivo ; n. 10, œstimo pro existimo , puto ; n. 1 1, eingere mitra aliquem pro cingere caput alicujus; n. 14, divus amor pro dive amor; n. 15, puerpera cum genitivo Dei; n. 16 , coœvus pro œquali; n. 20 , fervent olei mare pro ahenopleno ferventis olei; n. 77, eremus ; n. 29 , deerant trisyllabum cum primo e brevi ;*n. 34, insecutor; n. 37, Gène" ventes; n. 47, thronus ; n. 48, nequœ pro nequa; n. 57, desertum in singulari; n. 58, varietatem significations vocis sacra ; n. 65 , rutilantem in auro ; n. 71, obstupendis ; n. 72 , ingenitus pro non genito ; n. 107, confondis; haec , inquam , alia similia censura nota non inurerem. Etenim plerseque voces indicaiœ Ecclesiaslicœ sunt, etjlymnis congruunt; alise idonea veterum auctoritatedcfcndi possunt, ut ex lexicis vulgatis apparet. Quod autem censor tnaritus, et uxor dici mallet num. 5, pro sponsus, et sponsa, contra ego hœc verba et Ecclesia? usu prœferam, et poli us castigarem Santolium, dum ail de Chrislo, et S. Barbara, Conjuges liberrimi , et Deo superba conjuge. Praelerea nuncium neutrum pro nuncius num. 83, ex ipso Vossio de Vitiis Sermon, lib.i, cap 14, qui illud reprobat, non esse reprehendendum redarguitur, cum doctissiroorum homioum contraria) sint sentcniiœ. Àl in temere num. 13. quid est aoimadversione dignum? Nonne* quamvis ultimum e brève esset, ob coïsuram produci posset? In prolinus ob c assura m u produci posse dixi pag. 324 in nota , ac pariter o in Ulico ob ca?suram , et tfuas consonances diction» sequentb îq senteniia. noonemj-
nis, qui illud o semper esse brève scripsit, sed rêvera dubium mihi non est , quin sit commune. Quibusdam visus est Yocalem brevem ob caesuram produxissc Lucretius, lib. i. v. 806 , quamvis in eadem dictione consonans non succédât : Imbribus, aut tabe nimborum arbusta vacillant. Et Ovidius, Amor. lib. 2. eleg. 12. Terra ftrax cerere, multoque feracior «ci*. Et Slatius, 3. Theb. Effvgiet, tix OEdipode fugiente timerel. Nam quod Ricciolius, part. \. prosod. reg. 2. vcrsum Virgilii ^Eneid. 12. aîlegat, Me sinite, aufecte metus, ego fœdera faxo^ alii melius legunt, Mesinite> atqueaufertemetus, ego fœderafaxo. Itaelinm versus Virgilii abaliis productusex Ciri, Née levis hoc facere , neque enimpote cura subegit, correctior legitur, Nec levis hoc faceret t neque enim pote cura subegit. Quamquara vcrsum Lucretii similiter alii corrigunt, Jmbribus , aut tabi nimborum arbusta vacillent , et alterum Ovidii, Terra ferax cereris, multoque feracior uvœ. OEdipode potest diei ablativus prima) declinationis graccae. Sane mihi non aliud cxemplum pro Santolio occurrit praeter versum Virg. lib. 3. JEaeïd, v. 164- : Dona dehinc auro graviat sectoque elephanto; ubi Scrvius notât : gravia finalitatis ratione producitur, sed satis aspere ; nam in nullam desinit consonantem. Quid quod ultimum e la temere ex temerarie per contractioneinvfaclum vidctur, aliis melius ex antiquo temerus, et utrolibet modo e postrcmum producendum est. In bac opinandi ratione tenendum est, aut versum Senecae, sive auctoris Octaviœ corruptum esse , aut senarium iambicum aliquando apud tragicos, uti saepe apud comicos, quarta sede admittere spondœum , quod nonnullis exemplis posset confirmari : clsi non probo , quod Ricciolius hune ipsum versum , Nihil inpropinquos temere constitui decet , in cxemplum adduxerit, ut in temere longum esse e postrcmum ostenderet, et facilius Santolium ob caesuram, quam alio modo, defendi posse exislimo. Poliori jure censor casligarc potuit stropham illam in Hymno S. Quintini pag. 208. Ne sacros cineres contigeris reus — Tardo p&na sequax non pede deserit — • Fossor diriguit ; mors subito reum — Indignât a prœoccupat. Nam si mors pede non tardo deserit, nunquam conse-
quitur retira; si pede tardo sequax non deserit, non subito ^ eum consequilur, multoque minus prœoocnpat , quamvis tn~ dignata.
Pariter non video, cur censor verba invasor, dissitus , pro remoto, atque alia uujus generis cxcludenda judicaverit, ac nonnulla, quœ œque, vel roagis rcprebensioM patent praetermiserit, veluti adytus pro adytum pag. 30. 0 sacras adytus ! et in festo Decollationis S. Joannis Bapiistre resecatum pro resecto : Illa vox crudo resecata ferro. Certe sequior bis non est animadversio circa verbum gUsco pro gallico glisser, ut asserilur aum. 36. En duo illa loca, quae indicanlur, pag. 57. Gliscit in menlem meditaniis illa — Quœ beat divos eadem voluptas, pag. 258. Non vana pompa sœculi — Sensue fefellit , née malis — Gliscens voluptas artibus ■ — Virile pectus tnolliit. Quserercm a censore , cur glisco bis in versibus non possit habere signiiieationem , qua gaudet in illo Virgiiii, Accenso gliscit violentia Turno, aut in altero Stalii,Thebaid. 9. Menti tumor, atque audacia gliscit? Nec dobium est, quin ita sit accipiendum illud , malis gliscens voluptas artibus , quidquid sit de gallico glisser, et de gliscit in tnentem.
Ne vero putct aliquis, me Santolii peccata defendere, ut meis patrocinium quaeram, dicam ingénue, mihi etiam illius Hymnos oculisneque lynceis, neque lividis percurreuli quaedam displicuisse praeter alia vilia, quœ in Mcnagianis recte observata fuisse monui. Ac primum in festo S. Joannis Evangelislœ pag. 50. fit brève n in duco; a quo vita ducit , principium petis — Et primordia luminis. Simile est illud in festo S. Antonii Abbalis pag. 42. Ut nitens plumU sine labe puris — Ne sui perdas labe quid nitoris — Transvolat nubes , humilesque terras — Deserit aies, Longum est a in labes , ut in primo versu cernitur, sed cur fit brève in altero ? immo quid co loco significat labe ? Sed majori fartasse reprebensione dignœ sunt sentenliœ quœdem duriores, metapborae audaces, et indecorae. De S. Barbara pag. 4. Deo superba conjuge. Quid enim est superbus, nisi arrogans , insoiens, imperiosus, elatus, inflatus, non ferendus, se efierens, spc, atque animo inflatus, asper, dilficilis, gravis, qui fastidio et contumacia
efTertur?DeChristo Domino pag. 88. Cœlestis en Rex curim — Ut monstret ad cœlum viam — Secumque ducat exules — Se sponte fecit exulem. Non placet , exulem a cœlo dici Dei filtum ; qui beat a Patris visione sempcr fuerit perfruitus. Pag. 92. Crux vocatur lectus, in quo nos parit Chrislus : Tu lectus, in quo nos parit ; et pag. 487 torus , et ibidem lancea, quia aperuit latus , obstetrix : Per te salut is, lancea, largius — Fluxere fontes t quand o Dei latus — Prœgnantis obstetrix reeludis — Sacrilego famulante dextra,
Abbas Guyotus Desfoniaines , tom. 7. Observ. de scriptis rte en. pag. 7, criminationem depeltit nescio a quo oblatam contra banc Santolii stropham : Inscript a saxo tex vêtus — Prœcepta, non vires dabat, — Inscripta çordi lex nova, — Quidquidjubet, dat exequi. Santolium erroribus suo tempore in Gallia disseminatis favisse aliqui jactarunt , quamvis non defuerint, qui afflrmaverint, illum eum esse, qui ne intelligere quidem nascentem hceresim potuerit. In illa certe strophanihilmali subesse puto (4) ; sednonpropterea omnia, quae in Santolii Hymnis referuntur, libenti animo excipiam , quidquid sit de auctoritate , quam Hymnis Santolianis conciliare possunt tôt Breviaria Gallicans , qua3 eos adoptarunt , et a Guyoto recensentur, nempe Àurelianense an. 1693, Saniciense an. 4700, Lexoviense an. 4704, Narbonense 4709 , Meldense 4743, Andegavense eodem tempore, Trecense 1749, Aniciense et Antisidiorense 4726, Rothomagense 4728, Nivernense 4729, Claromontanum eodem anno. Nam ut ab omni censura abstineam , dura mini videtur sententia ilia de Cbrislo patiente pag. 73. Clamore magno dum Patrem — Sibi relictus invocat — Cum morte luctantem Deum — Non audit ille.vix Pater. Dum aliquis BreviariorumGalliœ laudator benignam inierpretationem his verbis quœrit, ego poli us credam Filium Dei a Pâtre ( quem nunquam vix Patrem appel-
(t) Penitos ignorasse videtor Arevalus qaae acta suât circa diclam strophen, lum ex parte Jansenistarum ut illam In Breviariis intrudereot, tum ex Catholicorum ingenio ut hae relie uni virus ab illa expellerent, puta iû Diœcesibus Ebroïoensi, Cenomaoensi , TqIotatia , etc.
AI'I'EKDICE
labo), in cruce nonsolum auditum, sed etiam eiauditum fuisse prosua reverentia, ita intelligenslocum Apostoli cap. 5. ad Hebr. v. 7. Qui in diebus carnis suœ preces, supplicationesque ad eum , qui possit illum saltum facere a morte , cum clamore valido, et lacrymis offerens, exaudilus est pro sua rwcrentia. Quod autem cap. 27. Matlh. v. -46, Circa horam nonam clamavit Jésus voce magna , EU, EU latnma sabacthani, cum SS. Patribus, qui a Calmeto indicantur, interpretabor, quod Salvator non prose, sed pro membris suis cxclamavit. Gravis etiam pro Sanlolio videri posset auctorilus Patris Bourdaloue, si neque ipse fuisset Gallus, cl iu poesi œquc , ac in concionibus insignîs extilisset. Is in epistola gallica ad Santolium Victorinum tom. 2. Operum hujus edit. Paris. 1729, nimis magnifiée assuerit, oplarcse, ut omncs Hymni Breviarii * Homani e Santolii officina prodirent. Equidera si benc novi ingénia Romanorum, et universe Italorum, non credo, eos opinioui Bourdalovii esse subscripluros , ne Hispanos meos in hujus invidiœ partem adducam.
Pergo ad alia. Displicct non nihil, quod dicatur pag. 12* in Hymno , S. Nicolai : Ipse dux facti Deus insolentis, quamvis variam insolentis significationem non ignorcm. Neque probo versus illos, pag. 21. de Virgine Deipara : Quam eelsa ! quœ se deprimens — AUum Tonantem deprimis ; — In te, sui jam non memor, — Descendit e cœlo Deus. Neque ilem illos de Jesu Çbrislo in Eucharislia pag. 109, Ipse factus est pusillus, — Pauper, exul , indigens. Cur autem crucem Domini sic alloquar: Manus Tonantis quœ ligabas —Semper eris pretiosa torques? lia lego pag. 187. Placida vero cœli gaudia non exprimerem hoc pacto : Pontifex terris rapitur Salesus , — Festa dum cœli frémit aula plau&u. Nihil dico de cognomine Salesus , quod in Hymnis non esse inserendum docui num. 199. Dissertât; in q#am sententiam facere videntur décréta S. Rit. Coogregationis 22 Dec. 1624; et 23 Junii 1736. Sanlolius vero Salesi nonien gentile ter intrusit. Jd autem minus est reprehendendum , cum ad hanc legem Santolius non attendent , aut ea se aslringere noluerit. $ed quod.
in synalœphas et ccthfipses non raro incidit , vix. dîgnus est veoia , cum ci propositum foerit modulis ecclcsiasticis consnlere. Hoc idem vltium Carolo CofTm scriplori Gallo objici polest, qui professas, se Hymnos partira denuo condere, partim recognosccrc antiquos, quos idoneis Ecclesiœ cantui numeris alligaret , saepe clisiones du ri use u las admittit, ut pag. 41. lièges pompa alios , alibi subdere amant. CoflSmis Santoîio clarior est, et doctior. Nuper illius Hymnos vidi inter volumina miscellanea in 12. Bibliolhecœ Marefuschîœ hoc titulo : flymni sacri, auctore Carolo Coflin, Ant. Universitatis Parisiensis Redore, collegii Dormano-Bellovaci Gymnasiarcha. Parisiis 1756. Passim, ctiam ab'udagens, in novos Hymnorunv correctores incurro , quo magis reprehensiones quorumdam cludere liect , qui novum , inauditumque facinus esse pulant, de veterum Hymnorum vitiis in lntiis, musicisque numeris verba facerc, sive quod ignari sint, quid rcrum in republica litteraria gestum fuerit, sive quod inter carminum dotes anii(|uitatem reponant, quasi meliora dies, ut vinatpoemata redderet. Redeo ad sententias Santolianas.
Falsum partim est, partim puérile, quod in obitu S. Landerici asseritur, et rnterrogatur pag. 101. Pauperes lugent, lacrymisque turbant — Gaudia cœli. — Numsuis dites salis est Olympus — Incolis? terras spoliare cesset. Nec venus est îMud pag. 150. Ml fecit, et nil pertulit — Homo Dcus, te nescio, de S. JacoboMajori nuncupato. Illudetiam de S. CajfMano pag. 1 iO: Prœdicent Regcm, Dominumque mundi — Prœdicent justttm; Gaetane, cunctis — Providum terris tibi prœdicarc — Conrenit uni. Ncc sîbi cohrercl Santolius paulo infra cnmdom S. Cajctanum alloquens : Te canam sanctis simifem Prophetis — Quosqueprovisor Deus educabat. De S. Ca> cilia pag. 251 . hœc noto : Terpercussa sua de nece fortior—Ter Virgo meruitmori. Scd neque fer, weque semelmorï Virgomcruit, et non nisi semel mortua est : in cujus Actis apud Laderclitum non logo, in aere, ant are balnei, sed flammis balnearibus... colore balnei. De SS. Apostolis ha?c habentur pag. 256. Uœc newpeplena lamine — Tu vasa frangi prœcipis luar
inde magna rumpitur, — - Ceu nube tcissa fulgura. Portasse Santolius aUuderc voluit ad Gedeonis factum, cap. 7. Judic. v. 17 etscqq... Divisitquetrecentos virotin très partes, et dédit tubas in manibus eorum, lagenasque vacuas , ac lampades in medio lagenarum... cœperunt buccinis clangere , et complodere inUrselagenas. Cumqueper gyrum castrorum in tribus personarent lacis , et hydrias conf régissent , tenuerunt sinistris manibus lampades , et dextris sonantes tubas , clamaceruntque : Gladius Domini, et Gedeonis. Sed quis est hicem rompt, vasis coofraciis ? Displicet tum sententta, tum locutio ; quemadraodum illa metaphora, sive allegoriade SS. Marlyribus pag. 2fco : Acti proeellis omnibus — Sui cruoris flumine — Veliuntur, et Christo duce — Portue beatos occupant. AUerius generis est, quod de S. Cœlestiuo V. affirmatur pag. 97. Triptici corona — Fronstimet cingi, et pag. 98 : F^everat quando triplici tiara -—Vidit ornatam radiare frontem. Bonifacius VIII , qui Cœlestino V successit , tiara rfuplici primus «sus est, quam poslca Urbanus V triplicem fecit. Denique auimadvertendum est, Santolium, cum édita est Parisiis collcctio ejus Hymnorum, agnovisse errorem quemdam suum pag. 211. Divina quœ gessit homo . ubi tertio loco admisit choreum; sed in calce pagina hanc notationem adjunxisse : Sic peccasse gloriabor, ut pietati consulam* Hanc excusationem non accipient , qui attendant, eum vehementissime déclamasse contra pinguem atorum gentem, quibuseadeni excusalio piolalis non profuil; Dissert. num. 1G7. Hiec ft;re habui, quîe censura? Uenagiani operis adjicerem. Verum cum nihil ex omni parle sit beatum, ut ait oplimus poeseos magister : Vbi plura nitent in carminé, non ego paucis — Offendar maculis, quas aut incuria fudit, — Aut humana parum cacit natura. Sed Galli de suo Santolio praostabiliorem opinionem haberi volunt, quorum judicium co magis faciendum esse videtur, quia jam diu in Breviariis novis adornandis, reûngendisque maximo conalu, clindustria laborant. Tôt nova Breviaria hoc saeculo în Çallia prodierunt, lotopuscula, et Dissertationes de Ofliciis singularités, de precibus Horariis universe, de Litaniis, Ilymoisque recentibus Deiparœ in Mercurio Gallico, in Diario
Dinouartttt ta ÊMotheca Rituali Zacharlœ indicantur, ut possit aliquis subvereri, ne in Galliis, ut feminœ novas vcsiium formas, ita Sacerdotes nova Breviaria quotannis ingéniant, in quibus vel sola novitas placeat. Sed quod dicere cœperam , Hymni Santolii plerisque Gallis eliam post animadversionem censoriam, quam excussi, adeo arrident, ut nova versio gallica in lucem venerit Parisiis 1760, interprète Domino Poupin, quam Trivuhiani eodemanno p. 666 , même Martio annunciant , asserentes ad hanc partem Offîcii Ecctesiaslici perficiendam divinitus concessum fuisse Santolium. Equidem existimo, hujusmodi laudes immodicas fuisse perstrictas a Dinouartio, quem idem Trivulliani referunt anno 1759. Sept. pag. 2502. promisisse edîtionem novam Hymnorum Santolii ex autograpbo ipsius quasdam correctiones continente. In hac edilione patefaciendae erant qusedam varietaies , et mutationes, quae in nonnullis Breviariis evenerant, ut cantni consuleretur, prcemittenda etiam la Notice historique de ce grand poète fort mal peint jusqu'ici , et plus défiguré qu'embelli dans ses portraits. Nam Dinouartium non omnia in Santolii Hymnis probassc observavi in Dissertation prœvia num. 20i. Sane si quid in poesi, prnesertim latina, vident Itali (vident autem , ut quidam eoruni sibi arrogant, longe aculius, quam reliqui oranes, ut ego ultro assentior, non minus quam ceteri) fateri necesse est, Santolium in primo poetarum ordine non esse collocandura. Nam cum oplimos quosque poetas non indiligenter sibi undique comparent, alque adeo denuo excudant , Santolii Hymnos Rom;e neque in Bibtiotbeca Casanatensi, neque in Barberina, neque in Corsinia , neque in Alexandrina , neque in Passioneia ad Angelicam translata , neque in Marefuschia , quae nunc sub hasta est, quarum utraque scriptoribus Santolii amicis abundat, mihi reperire contigit, ac vix tandem eos nactussum in Bibliotheca CoIIegii Romani. Ubi autem poetas récentes, quos post anliquos légère, et imitari iiceat, recensent, Santolium nusquam laudatum memini. Sed Galli, opinor, non indigent plausoribus, qui ipsis domi, ut aiunt, nascuntur.
VIN DE L'ÀrPEM>ICE»
