LE HARDI
Ludovicus Dei gracia Francie Rex universis présentes Hueras inspecluris salulem. Notum facimnsquod quando karissimus filius noster primogenilus Philippus cum Isabella filia illuslris Régis Aragonum inatrimoniiim contraxit nos eidem Isabelle nomine dotalicii seu donacionis propler nupcias assignavimus villam noslram de Laurano cum terminis et perlinenciis suis villam nostrani de Angulis cum fortcsa terminis et perlinenciis suis. Ilem silvam noslram de Cerviano cum terminis et perlinenciis suis relenla tamen nobis villa ejusdem et insuper mille quinquaginta libras lurone in salino noslro Carcassonensi annuatim percipicndas. Si vero nos predicto tilio noslro terram dare vel assignare contingat predicla Isabella optionem habeat et in ejus sit volunlatc quod vel supradicto dotalicio sibi a nobis specialiter assignalo velit esse conlenla vel quinlam parlem tocius terre illius quam eidem (ilio noslro dederimus in dolalicium habeat sicut fuit inter nos et procuralores predicli Régis Aragonum in convencione sponsalicium ordinatum. Si aulem contingat eumdem Philipum nobis in Regni dignilatem succedere promisit idem Philipus coram nobis et ad lioc nobis eidem consensum et auclorilatem preslanlibus se specialiler obligavit quod eidem Isabelle nomine dotalicii seu donacionis propler nupcias assignabit usquc ad valorem sex milium librarum turonensium annui reddilus in terra ubi idem Philipus voluerit et ei videbilur expedire. Et tune assignacio supradicta a nobis facta penitus erit nulla. In cujus rei leslimonium présentes litleras sigilli nostri fecimus impressionc muniri. Aclumapud Claremontem in Alvernia anno Domini M°. CG°. sexagesimo secundo mense Julio.
(Archives de la couronne d'Aragon, parchemins de Jacme IM, n" 1709 — Cf. Archives de l'Empire français, carton J 587.)
LETTRE DU ROI JACME A CHARLES d'aIUOC
Karissimo alque plurimum diligendo consanguineo et amico Karolo Deî gracia nobili Andegavensi Provincie et Forcalquerii Comili et Marchioni Provincie Jacobus per camdera Rex Arago num Maioricarum et Valencie Cornes Barchinone et Urgelli et Dominus Montispesulaui salutem et sincère dilectionis afleclum. Intelleximus quod cum vobis fueral diclum quod aliqui horoines de Marsilia erant in gradu noslro Monlispcsulani vos cum militibus peditibus et equis armatis apud diclum gradum conlra dictos homines festinaslis venire. Et quia salis credebamus esse vobis certum quod nos inimicis vestris conlra vos nullatenus juvaremus de molu et advenlu noslro predicla non modicum admiravimus cum in eo quod terrain noslram inlraslis cum arrais sine noslro assensu cl volunlale nobis magnam injuriam feceratis. Maxime cum nos inimicos veslros de Marsilia nec eciam aliornm locorum vestrorum contra vos non proponebamus emparare nec in lerra noslra aliqualenus retinere nec de armis equis vel viclualibus subvenire. Imo scialis quod antequam de • Monlepesulano rccederemus fecimus prohibicionem hominibus Montispesulani et publiée per lolam villam preconizare quod nullus essel ausus dare vel vendere seu accomodare hominibus de Marsilia equos arma nec aliqua viclualia dum essenl vcbiscum in guerra. Quod proul inlelleximus bene et oplime obser* vaverunl. Si vero predicti homines noslri Montispesulaui fecerunt aliquod contra predicla cerlificelis illud nobis quoniam nos ipsos laliler corrigemus quod vos eritis a nobis inde paccali. Mercatores tum de Marsilia vel undecumque sint cum mercibus seu mercaluris suis venienles ad diclum gradum ac résidentes ibidem quandiu fuerint in diclo gradu deflendere nos oporlet. Salis et enim debeatis esse paccali a nobis de Comilatu Provincie quem nos habere poluimus eo quod fueral de génère nostro et propter amorem et propinquilatem quos cum llluslri Rege Francie (ratre vestro et vobiscum habemus ipsum recipere
noluimus. Dnde dilcccionem veslrnm prout possumus requirïmus et rogamus quod amorc noslri et prccibus a prediclo loco
mora pnst ponila recéda' is. Scia l is quod nisi non posse-
mus sustinere quin demns eis victualia dum in diclo gradu
fuerint. El ipsos deflcndemus ibidem eciam
G e raidi d'en Cremals burgensis noslri Monlispesulani quem cap-
tum lenetis nos per alias lilloras nostras memoramus
ipsum absolve-lis noslris precibus et amore eo quod non ibat
apud Marsiliam ul viclualibus eqnis vel
tanlum ad emendam aliquam navem Montispcsuli
navigaret ultra mare uude
(Archives de la couronne d'Aragon, Reg. XII, f* 47.)
CONFERENCE- ENTRE PU£Q£ PAUL El 10SES BEN NA£HMA>
Anno Domini M« CC LX« III0 XIII0 kalendas augusli Presenlibus domino Rege Aragonum cl mollis aliis baronibus prelalis religiosis et mililibus in palacio domini Régis Barcbinone. Cum Moyses diclus magisler judeus fuisset ab ipso domino Rege ad inslanciam fralruin predieatorum de Gerunda vocalus et esset ibidem prestns cum innllis aliis judeis qui videbanlur et credebanlur inler alios judeos periliores frater Paulus premissa deliberatione cum domino Rege et quibusdam fra'ribus predicaloribus ac minoribus qui erant présentes non ul fuies domini Jhesucristi qui proplcr suam certiludincm non est in dispulatione ponenda deducerelnr in médium quasi res dubia cum judeis sed ul ipsuis fidei verilas manifestaretur propler destruendos judeorum errores el ad lollendam confidenciam multorum judeorum qui cum non possent suos errores defendere diceban1 dictum magislrum judeum posse suficienler respondere ad universa et singula que eis oponebantur proposuit dicto magistro judeo se cum Dei auxilio probalurum per scripluras comunes et aulenticas apud judeos ista per ordinem que sequntur. Videliccl Messiam qui inlerpretalur Chrislus quem ipsi judei expectabanl indubilanler venisse. Item ipsum Messiam sicut prophelalum (uerat verum dominum et bominem debere esse. Item ipsum vere passum et morluum esse pro saîute humani generis Ilem quod legaliasive cerimonialia cessaverunl eteessare debuerunt post advenlum dicti Messie. Cura ergo diclus Moyses inlerrogalus fuisset ulrum ad isla que predicta sunl respondere vellet dixit et constanter asseruit quod sic el siesset necessarium remaneret propler hec Barcbinonc non solum per ur.am diem vel seplimanam vel mensem sed eliam peranoum unum. Et cum fuisset ei probatum quod non debebat vocari magister quoniam hoc nomine non debuil aliquis judeus vocari a lempore passionis Christi concessit ad minus hoc quod verum essel ab oclingenlis annis cilra. Tandem fuit ei proposiluni quod
PIÈCES JUSTIFICATIVES
com fraler Paulus vemsset Gerundam causa confcrendi cum ipso de hits qae pertinent ad salutem et inter alia expossuissel diligeitter de fide Sa net e Trinilalis lam super unitate essencie divine quant super trinilale personarum fidfm quam credunt et tenent Gfcrtstiani. Ad quod cum respondere non posset viclus necessarits probationibus et aucloritalibus concessil Christum sive Messiam jam snnt transacti M anni nalum in Bcllehem fuisse et extnde Rome aliqnibns aparuisse. El cum quererelur ab eo ubi est iste Messias quem dicitis nalum el Rome aparuisse respondit se neseire. Poslmodnm vero dixit eum vivero in paradiso lerresfri oum Helia. Dicebat alamen quod licet sit natus lamen nondum* venil qura Messias lune dicotur venisse cum acceperit dominium super judeos et eos liberabil et judei cum spquentur. Contra quam responsionem adducla fuitauclorilas Thalmulh que manifeste dicit quod etiam cis hodie véniel si audiorinl vocem ejus et non obduraverint corda sua si eu t dicit in Psalmis Hodie si vocem ejits audieritis et cèlera. Addebatur eciam quod Messiam nalum esse inter homines est eum venisse inter homines neopolest aliter esse nec intclligi. El ad hec nichil poluil respondere. Item inter probaciones propositns de advenlu Messie adducla fuit iïta de Genèse non auferetnr 9ceptrum de Juda et cetera. Cum ergo eonstet quod in Juda non est sceptrnm rteqoedux constat quod venit Messias qui miltendus erat ad hoc respondebat quod sceptrum non est ahlatum sed vacat sicut etiam fuit in tempore caplivitatis Babilonie et probntum est ei quod in Babilone habuerunt capila captcrilatum cum jurediccione sed post Chrisfi morlcm nec ducem nec principem nec capila capteritatum secundum propheciam Danielis nec prophelamnec ahquod regimen habuerunl sicut manifeste hodic palet. Per quod cerlum est eis Messiam venisse. Ipsc lamen dicebat quod probaret quod predicla capila habuerunt post cum sed nichil potutlostcndere de prediclis. Imo confessus est quod non hnbuerunt preaicia capila ab DCCCLV annis citra.... ergo patet qood vertit Messias cum an.... mentiri non possil. Item cnm dictiiB Moyses diceret Jhesum Christum non debere dici Messiam quia Messias ut dicebat non débet mori sicut dicitur in Psalmis vitato peltit a le et iribuisti ei et cetera sed débet vivere in eternum tam ipse quam illi quos liberaturus est quesitum fuit ab eo utrum illnd capiiulum Ysaie LUI Domine quis credidit
quod secundum ebreos incipit in fine LII capituli ubi dicitur
eccu intclliget servus meus et cetera loquerclur de Mcssia
constanler afirmavil quod nullo modo loquitur de Mcssia. Probatum fuit ci per mullas aucloritales de Tlialamut que loquntur de passione Clirisliac morte quam probant per predictum complimpnlum quod de Cliristo inlelligiiur prediclum complimen-
tum in quo mors Christi et passio et sepultura et ejus
resurreccio evidenlius continetur ipse vero tandem coactus per aucloritales confessus est quod de Chrislo inlelligiiur et exponitur. Ex quo palet quod Messias debuit pat i et mori. Item cum tnollet confiteri vcrilalem nisi coactus aucloritalibus cum aucloritales non posset exponere dicebat publiée quod illis auclorita-
ibus que inducebanlur licet sicul in libris judeorum
anliquis el aulenlicis nec tamen credebant eis quod prout dicebanl sermon es erant in quibus doctores eorum ad exortacionem populi muilociens mcnliebantur pro quo arguebat lam doctores quam script ores judeorum. Ilem omnia que confessus est et que ei probata sunl vet fere omnia prins negavil et poslea redargutus per aucloritales confusus coactus est confîieri. Item cum non posset respondere et cssetpluries publiée confusus cl lam judei quam ebrisliani conlra eum insullarenl dixil perlinaciler coram omnibus quod nullo modo responderet quia judei ei prohibue-
rant et ebrisliani f fraler P. de Janua et quidam probi
homines civilalis ei miseront dicere consulendo quod nullo modo responderet. De quo mendacio per diclum fratrem P. el per probos domines fuit publiée redargutus unde palet quod per mendacia a di^putacione sublerfugere nilebalur. Item cum promisseret coram domino Rege et multis aliis quod coram paucis responderet de fîde sua et lege cum dominus rex esset extra civilatem latanler aufugil el recessit. Unde palet quod non audel nec potesl suam erroneam credenciam defensare. Nos Jacobus Dei gracia rex Aragonum Maiorice et Valcncie Cornes Barcbinone et Urgelli el dominus Monlispesulani veraciler conûtemur et recognoscimus universa et singula dicta et ficla fuisse in presencia nostra et aliorum multorum sicul superius in bac presenii scriplura conlinenlur. In cujus rei teslimonium sigillum nostrum ad perpeluam memoriam duximusapponendum.
(Archives de la couronne d'Aragon, registre XII, f* tlO.) ^
PIÈCES JUSTIFICATIVES
xvn
LE ROI RETIRE SON BOUCLIER QU'lL 4 TAIT DONNÉ EN GAGE
Recognoscimus el confilemur liabuisse et récupérasse a vobis Thomasio de Sanclo Clémente sculum noslrum quem a nobis tenebalis in pignore obligalum pro sexcentis cafiuis bladi quos nobis mutuastis in Ilerda el ipsum [sic) liadislis frai. P.Peyroneli loco noslri. Quem sculum Iradidislis el reddidislis pro nobis Jacobo de Roclia notario nolro. Dalum Ilerde iiij Kal. Junii. anno Domini M° CC° LX°. sexto.
(Archives de la couronne d'Aragon/registre XIV f* 133).
VfMl
PROLOCDE DD LIBRE DE LA SAVIESA
Açi comença lo prolech del libre de doctrina e diu : Dedi cor m eu m ut scirem prudenciam atque doclrinam errorcsque et stulliciam. Salamo diu aqueslesparaules enl libreqqe es dit eclesiastes elenteniment de la paraula esaquest: yodone mon cor que sabes prudencia ço es saviea provada e que sabes doctrina e errors e follia. Car no ho vole saber per si ne per son saber ans o vole apendre per doclrinas dels altres car entende vole errors e follia per si aguardar car daquestes coses no sab boni guardar si no lesenlen.
E yo rey en Jacmedaragoesforcera de 1er e dapendre per a my aquestes coses que son precioses que Salamo vole per assi. E done mon cor per saber aquestes coses endemanant , e (robe paraules bonesde (ilosofs aniichs et plac me ab cils. E jalsia aço que compliment de lots bons conseils troba bom en lelogia les bones paraules els bons conseils que dixeren a nos que som creslians no lenen dan mes que fan prov en saber ells dendemanar elles.
Carço diu Seneca : soleo transirc in aliéna castra non tanquam transfuga set tanquam exploraior.
Diu que yo si vull pasar per osts estraynes no axi com aferidor délies mas per saber que y fon axi yo y lot vull pasar de theologia als bons dits dels philosors no deseparan lo saber délia, mas per saber ells que dixeren. En aytanl com be e verilal dixeren del espirit sanl o hageren car Iota verilal qui ques vulla la digua del espirit sanl la ha segons que diu un sant home: verum a quoeumque dieatur a spirilu sanclo est.
E per aço yo trobe molles bones paraules e melilesen est libre et vull les espondre a profit de mi e daquells qui les volran entendre.
Alire prolech
Dues coses son en aquest mon per les quais hom pot viure
PIÈCES JUSTIFICATIVES
honradament, la 1 es que tôt hom deu punnyr de haber vida durable, e no tan solamentque la vulla haver a benenançes mas soferir trebaylls e malenançes peft haber la gloria de deu car si per benenançes la podia hom haver molt hom la hauria e la volrien tant los avols com les bons, mas corn es cosa que nostre senyor no vol que meynsde treball ab benenançes mesclades haia hom lo seu Règne per aquesta ratio lo lexen los avols, e aquelis que no an conexença ne saben delrar quai es lo poder de deu ni quai es lo poder dels homens car s'il poder de nostre senyor no ajusta hom ab lo poder temporal null hom nol pot uauer. E quant los homens fan obres que sien a plaer de nostre senyor aquella sao guanyen los bens terrenals. E quant los an guanyal multipliquen los ells crexen en honor e en riquees e aquelles riquees durcn a ells e a lur linatge. Eper aquesles dues coses deu hom viure en aquest mon per haver la gloria de deu, e perhaver bona fama en aquesla vida lerrenal. Donchs aquest qui aquesles dues coses vol haver esguart aquest libre de saviesa car qui bel voira guardar ni entendre no errara en nostre senyor ni en les coses terrenals. Car aquest libre es de conexença e de lerarben de mal, et virluts depecat, e ensenyament de vilanya, e castedat de luxuria, e bones ventures de non fer fallimenl, e coses dretes de coses necies, e amor e dosa m or que fan haver criança de paradis contre les pênes d'infern. Donchs qui aytal libre pot haver ni retenir bon haber lo fa, car qui ben lo voira esguardar quant li vendra algunes volentals vanes ne voltra fer fallimcnt per aquest libre se pora corregir aterar lo be del mal. Per aço consellam a aquelis que son savis que aquest libre aprenguen, e releninguen e a aquelis que no son savis que sonen e menut estudien en el per ço que si fallirvolien quel libre quels en reprengua, eque apreuguen caslich de les maies obres daquest mon que noy puguen venir, per ço ment nos mou a aquest libre de doclrina.
(Bibliothèque nationale do Madrid, manuscrit in-f*. L. 2, f* 31).
