Job, ou, Les pastoureaux, 1251
«Une aultre adventure advint en l'an de grâce. M. deux cens .li. au royaulme de France, que ung maistre qui sçavoit l'art magique fist promesse au soudan de Babi-
iv PRÉFACE.
lonne qu'il luy amenroit tous les jouvenceaulx de .xxv. ans ou de. xxx. ou de xvj. par telle condition qu'il auroit de chascune teste .iiij. besans d'or, et furent faictes cestes convenances ou temps que le roy estoit en Ghippre; et fist entendant au Soudan qu'il avoit trouvé ung sort que le roy de France seroit desconfit et seroit mis aux mains des Sarrasins.* Le Soudan fut moult joyeux de ce qu'il disoit; car trop durement doubtoit la venue du roy de France; si lui pria qu'il pensast d'acomplir ce qu'il avoit promis et lui donna or et argent à grant foison, et le baysa en la bouche en signe de grant amour. Ce maistre se partit de la terre d'oultre-mer et s'en vint en France. Quant il fut venu en la contrée, si se pourpensa enquelle partie il geteroit son
PRÉFACE. V
sort ; si s'en droit alla en Picardie et prinst une pouldre qu'il portoit , et la getta aux champs contremont en l'air ou nom de sacrifice qu'il faisoit au dyable. Quant il eut ce fait , il s'en vint aux pasteurs et aux enffans qui gardoient leurs bestes , et leur dist qu'il estoit homme de Dieu, et leur dist : «Par vous, mes doulx enfTans, sera la terre «d'oultre-mer des ennemis delà foy cres- « tienne délivrée.» Si tost comme ilz oyrent sa voix , ilz laissèrent leurs bestes et allèrent après luy et le commencèrent à suivir partout où il vouloit aller ; et tous ceulx qu'il trouvoit se mettoyent avec lui après les aultres si que sa compagnie fut si grant que en mains de .viij. ans ilz furent plus de .xix. M.; etvindrent en la cité d'Amiens: si fut toute la ville plaine de Pastoureaulx.
vi PRÉFACE.
Cculx de la ville leur haban donnèrent vins et viandes et quanque ilz avoient ; car ilz furent si abusés que nulle plus sainte personne povoit estre. Si demandèrent qui estoit le maistred'eulx,etilz leur monstrèrent; et vint devant eulx à tout une grant barbe aussi comme se il fust bomme de pénitance, et avoit le visaige mesgre et palle. Quant ilz le virent de telle contenance, ilz luy prièrent qu'il prenist leurs maisons et leurs biens tout à sa voulenté , et aucuns s*agenouillièrent devant luy aussi comme se ce fust ung corps saint, et lui donnèrent quanqu'il voulut demander. D'illec s'en partit et commença à avironner tout le pays et à pranre tous les enffans de la contrée, tant qu'ilz furent plus de .lx. M. Quant il se vit en si grant estât, si commença à prescher
PRÉFACE. vij
et à despecer mariages et à faire tout à sa voulenté, et disoit qu'il avoit povoir d'asouldre de toutes manières de pescbés. Quant les près très et les clers entendirent leur afaire , si leur furent contraires, et leur monstrèrent qu'ilz ne poYoient ce faire. Pour ceste rayson, les eut le Maistre en si grant haine qu'il commanda aux Pastoureaulx qu'ilz tuassent tous les prestres et les clers qu'ilz pourroient trouver. Ainsi s'en alla parmy la contrée tant que il vint à Paris. La royne Blanche, qui bien sceut leur venue, commanda que nul ne fust si hardy qui leur contredist riens; car elle cuidoit aussi comme cuidoient les aultres que ce fussent bonnes gens de par Nostre- Seigneur, etfist le grant Maistre venir devant elle et luy demanda comment il avoit
viij PRÉFACE.
nom; et il respondit que on l'appelloit le Maistre de Hongrie. La royne le fist moult honnourer et lui donna grans dons. De la royne se partit et s'en vint à ses compagnons qui bien savoient sa mauvaistié, et leur dist qu'ilz pensassent d'occire prestres et clers quanqu'ilz en pourroient trouver; car il avoit la royne enchantée et toutes ses gens , et qu'elle tendroit moult bienfait ce qu'ilz feroient. Tant monta le Maistre en grant orgueil qu'il se revestist comme prestre en l'église Saint-Eustace de Paris, et prescha le mitre en la teste comme évesque, et se fist moult honnorer et servir. Les aultres Pastoureaulx s'en allèrent parmy Paris et occirent tous les clers que ilz y trouvèrent , et list-on fermer les portes de Petit-Pont , par la douhtance qu'ilz n'oc-
PREFACE. ix
cissent les escoliers qui estoient venus de plusieurs contrées pour estudier. Quant ce maistre eut ainsi plumé Paris de quanqu'il peut, si s'en partit et divisa les Pastoureaulx en trois parties, car ilz estoient tant que ilz ne povoient pas trouver ville qui les peust hébergier ne soustenir; si envoya une partie à Bourges et commanda à ceulxqui les dévoient conduire que tout ce qu'ilz pourroyent prandre et lever en celuy pays que ilz le premissent, et quant ilz auroient ce fait, que ilz retournassent au port de Marseille.
« Quant les clers de Bourges sceurent leur venue, si sedoubtèrent fort, car l'en leur avoit raconté que ilz faisoient moult de maulx. Si allèrent parler à la justice et
X • PRÉFACE
à ceiilx qui dévoient la ville garder, et leur dirent que celle esmeutc et celle compagnie d'enfFans et de Pastoureaulx estoyt trouvée par grant malice et par art de deable et par enchantement, et se ilzvouloient mettre peine, ilz prandroient les maistres des Pastoureaulx tous prouvés en mauvaistié et en cas de larrecin. Le prevost et le baillif s'accordèrent à ce qu'ilz disoient et furent tous advisés de la besongne. Les Pastoureaulx entrèrent en Bourees et s'espandirent par toute la ville; mais ilz n'y trouvèrent oncques clerc ne prestre. Si commencèrent à faire et à mener leurs maistres, si comme ilzavoient fait à Paris et aulx aultrcs bonnes villes où tout leur estoit habandonné à faire à leur voulenté. Quant les maistres des Pastoureaulx vi-
PRÉFACE. xi
rent que les gens ne obéissoient pas à leur voulenté , si commencèrent à briser coffres et huches et à pranre or et argent, et avec ceilz prindrent les jeunes femmes et les pucelles et voulurent coucher avec elles. Tant firent que la justice qui estoit en grant agait de congnoistre leur contenance , apperceurent leur mauvaistié et comment ilz avoient tout le pays enchanté par leurs enchantemens. Si furent tous les grans maistres jugés à estre pendus, et les enffans retournèrent tous esbahis chascun en sa contrée. Le baillif de Bourges envoya trois messagiers et leur commanda qu'ilz allassent de jour et de nuit tant que ilz venissent à Marseille, et portoient lectres pourbaillier à la justice, auxquelles toute la mauvaistié du Maistre de Hongrie estoit contenue. Si
xij PRÉFACE.
fust tantost prins et pendu à unes haultes fourches; et les Pastoureaulx qui alloient après luy, s'en retournèrent povres et mendians. »
. EX MATTHyEI PARIS
MONACm ALBANENSIS , AÎSGLI HISTORIA MAJORE,
Editore Willielmo Wats, Parisiis, apud viduam Guillielmi Pelé, 1644 > in-fol. p. 55o , col. I , G.
^ Diebus insuper sub eisdem, inimicus humaiii generis habens fiduciam ut influeret Jordanis in os ejus, quia jam de eo soldanoBabyloniaepropinaverat, cùm vidisset
xiv PRÉFACE.
quod fides christiana etiam in partibus dulcis Galiiœ labaretur,laberetur, novum genusfallaciœsuscitare satagebat. Quidam natione Hungarus, factus à primis annis ex christianoapostatanequissimus,9etate6exagenarius,qui praestigiorum fallaces versurias à sulphureo puteo Tholeti copiosius exhauserat , necnonMachometi factus vernula et discipulus, soldano Babyloniœ, cujus servus exstitit , promiserat indubitanter, quod eideni infmitam Ghrislianorum multitudinem praesantaret captivandam, ut vacuata Francia, et rege suo viduata, aditusfacilior inChristianorumclimatapateretSaracenis.
Impostor igitur memoratus , qui linguam gallicam et germanicam latinamque noverat, sine papali auctorit ate, aut alicujus praplati patrocinio, hue illucqueprœdicans vaga-
PRÉFACE. xr
batur, mentiens se laie praeceptiim à beata Maria matre Domini suscepisse, ut \idelicet , pastores ovium et aliorum animalium convocaret, quibus cœlitus, ut aiebat, concessum luit, terrain sanctam in sua humilitate et simplicitate de potestate infidelium cuni omnibus sclavis acquirere. Non enim complacuit Dco Francorum superbia militaris. Addidit autem fidem dictis suis eloquentia etmanus suœindissolubilis clausura , in qua se mentitus est beatœ Virginis habnisse chartulam etmandatum, et quoscunque pastores ad se vocavit. Ipsi, relictis gregibus, armentis, et equitiis, inconsultis dominis et parentibus, ipsum,nonsolliciti de victualibus, pedetentim sequebantur.
Utcbatur nempe illo maleficii génère , quo quondam in Francia utebatur, adhuc im-
xvj PRÉFACE.
berbis et adolescens , quando videlicel , elapsis tune circiter quadraginta aniiis, uiiiversum populum Fi anconim infatuaverat, convocans puerorum infmitam multitudinem, qui cantantes ipsum sequebantur è vestigio. Et quod miruin fuit, non eos poterant serae vel repagula retinere, nec patrum vel matrum imperia, blanditiap vel munera revocare. Eodem praestigio dicebatur Robertus cognomento Bugre, falsus frater de ordinepraedicatorum, infinitos in^ fatuasse, et infatuatos innocuos inceMAio tradidisse, et régis Francorum, quem adboc inclinavit,saBculari potentia enormiter exterminasse ; sed haîc alibi plenius enarrantur. Memoratus autemnebulo et omnes ipsum sequentes cruce signabantur. Fueruntque multi qui ipsis favorem prœsliterunt.
PRÉFACE. xvij
necnon et auxilium, dicentes quod fréquenter Deus infirma mundi eligit, ut confundat fortia. Nec in tibiis viri bene placitum est omnipotenti. Nec prœsumentes de sua militia et fortitudine acceptât. Unde Blanchia,Francorum moderatrix et regina, sperans ipsos terram sanctam adepturos, et filios suos vindicaturos , ipsis gratiam impendebat et favorem. Multiplicati sunt igitur vehementer, adeo ut ad centum millia et plures recensiti , signa sibi facerent militaria, et in signo magistri eorum agnus vexillifer iigurabatur, agnus in signumhumilitatisetinnocentiae; vexillum cum cruce, in signum victori».
Girca festa quoque sancti Barnabœ; venit archiepiscopus cantuariensis , testifi-
xviij PRÉFACE.
cans hicc prœdicta , et quod baec pestis post Pascha iiicœpit in regno mcmorato , addens in suo relatu quod dominus papa , postquam in die cœnae Gonradum, filium Fiederici , et omnes ejus fautores excommucicaverat, die Mercurii in hebdomada pascbali, sub conductu et protectione Pbibppi electi lugdunensis, qui in ipso conductu exposuit in sumptibus tria miUia marcaruni , est profectus. Recessus igitur papae et absentia cornuapastoribus,quiin Francia multiplicabant , ministravit et audaciam , ut numéro et viribus augerentur.
Confluebant igitur ad ipsorum consortium fures , exules , fugitiyi, excommunicati , quos omnes ribaldos Francia vulgariter consuevit appellare; ita ut exercitum nume-
PRÉFACE. six
rosissimiim confiantes, quingenta jam signa
haberent, vexillo magistri ac diicis eorum consimilia. Gestabant autem gladios , bipennes, gesa, sicas et anelatios , ut jam plus Martem quam Cliristum colère viderentur. Jam jamque délirantes , illicita matrimonia contrabi fecerunt ; et in suis prœdicationibus a fidei Ghristianae articulis et a regulis manifestae veritatis duces et magistri eorum , qui , quamyis laici , praedicare praesumpserunt, enormiter exorbitarunt. Et si quis eis contradiceret , ipsum truculenter invaserunt armis , non rationibus vel auctoritatibus. Et cum eorum summus dux praedicaret , stipatis undique armatis , condemnavit reprehendendo omnes ordines , praeter eorum conventicuhi. Maxime autem Prapdicatorum
XX PRÉFACE
et Minorum , vocans gyrivagos et hypocritas. Monachos cisterciensis ordinis asserens esse gregum amatores avarissimos et terrarum; nigros autem, gulosos et superbos; canonicos autem, semisœculares et carnium devoratores; episcopos autem et corum ofTiciales , pecuniae tantum venatores , et illecebris afïluentes omnimodis. De romana autem curia opprobria praedicavit irrecitabilia, ita ut bœretici et schismatici palam viderentur. Populus autem in odium cleri et contemptum haec audiens deliramenta , applaudens favorabiliter , quod valde periculosum fuit , audiebat.
Die vero sancti Barnabœ , cum magna pompa et fortitudine Aurelianum pervenientcs, invito episcopo et universo elcro ,
PRÉFACE
sed civibus bene acceptantibus , civitatem
intraverunt. Et cum eorum dux voce prae-
conia , velut propheta signipotens , prae-
dicationem suam indixisset, imo potius ut
tyrannus edixisset , venerunt ad ipsum po-
puli sub infinita multitudine. Episcopus
autem civitatis, boc exitiale periculum ye-
bementius formidans , prohibuit sub pœna
anathematis , ne aliquis clericus eorum au-
diret eloquia, vel sequeretur vestigia, as-
serens baec omnia esse diaboli muscipula-
tiones. Jam enimlaici ejus comminationes
et imperia contemnebant. Verumtamen ali-
qui clericorum scbolarium , limites episco-
pabs probibitionis temere transgredientes,
non se poterant abstinere quin ad tam
inauditam novitatem aures prurientes ac-
commodarent , non tamen ut eorum erro-
xxij PRÉFACE.
res sequerentur, sed ut hanc insolentiam intuerentur. Novum quippe et absurdum fuit ut laicus , imo plebeius , sprcta auctoritatepontilicali, in publico tam audacter, et in tali civitate, ubî yiguit scholarium universitas, prœdicaret, et corda et aures tôt populorum ad suas imposturas inclinaret.
Erant autem quingenta signa déférentes : unde clerici sanioris consilii in hospitiis suis firmiter ostiis obseratis et repagulis , non sine perturbationis formidine, latuerunt. Cumque magister memoratus , in propatukim prœdicaturus ascendisset, nullum tbema prœfigendo, cœpit multas irrecitabiles abusiones reboando ebuUire. Gum ecce unus scholarium stans eminus , se audacter propius ingerens , prorupit in hîvc verba : « G nequissimc hîcrelice et vcrita-
PRÉFACE. xxiij
« tis inimice , mentitus es in caput pro- « prium , et decipis insontes tuis falsis ac c( fallacibus sermocinationibus.» Et cum hoc vix perdixisset, unus gyrivagorum illorum irruens, elevata quadam securi rostrata, caput ejus in partes divisiti ut nec unum yerbum amplius emisit sauciatus. Elevato igitur tumultu, prosilientes illi, quos bactenus nominavimus pastores, sed jam impostores et Anticbristi prœcursores nominandi, generaliter in clerum aurelianensem bostiliter armati in inermes irruerunt, libros carissimos rapuerunt, ostiis fenestrisque confractis , et combusserunt. Et conniventibus oculis dissimulante populo civitatis et verius consentiente (unde caninus meruit appellari ) multos trucidarunt , multosque in Ligerim demerserunt , ali-
xxiv PRÉFACE.
quos autem vulnerarunt , et nonnuHos spoliarunt. Quod cum vidèrent qui in domibus clausî latuerant , clanculo de nocte turmatim recesserunt. Exturbata est igitur tota universitas, et compertum est circiter tîginti quinquc clericos , absque hesis et diversimode damnificatis , miserabiliter occubuisse. Episcopus insuper et sui multa probra cum damnis , qui et latuerunt , ne similibus calamitatibus involverentur , subierunt. Pastores autem formidantes ne, in civitate orta seditione, supervenirent et bellum consererent cum ipsis , recesserunt. Episcopus autem , ne cani assimilaretur latrare non valenti , civitatem supposuit interdicto, quia cives expermissione,consensu et cooperationc se culpabilcs reddiderant et infâmes. Ascendit igitur claraor
PRÉFACE
et querimonia ad aures dominse Blanchiae et magnatum, maxime autem prœlatorum.
Ipsa autem regina modeste responâit : « Noce vit Dominas, credebam ipsos in simplici- « tate et sanctitate totam terram sanctam « adepturos. Sed ex quo deceptores sunt , « excommunicentiir, capiantur, destruan- « tur. j) Universi igitur scurrae illi excômmunicati sunt , et taies denuntiati. Sed antequam publicaretur haec sententia, venerunt ipsi fraudulenti Biturim , quibus de consensu civium patefactee fuerunt portœ civitatis. Nec obediebant archiepisco prohibenti, et intravit major pars eorum ; alia remansit infra macerias vinearum extra civitatem. Erant enim tôt quod non potuit aliqua civitas ipsos commode suscipere. Sed et multi eorum exercitusperpro-
xxvi PREFACE.
vincias plures dividebantur , imde etiam Parisius siium sensit detrimentum. Cumque se promisisset summus ipsorum deceptorum , sermonem facere in publico et miracula obtupeiida , conlluebat indique populorum numerosa multitiido , ut inaudita a sœcuUs tune audirent et vidèrent quœ antea non viderant. Et cum proditor ille quaedam assereret deliramenta et miracula quœ promiserat , inventa fuissent fraudulenta, unus de populo carr^ifex bipennifer ipsum percutiens in capite , misit ad tartara excerebratum. Qui inbumatus projectus est in compita corrodendus. Et cum increbuissent remores , quod ipsi omnes et eorimdem fautores et auditores excommunicarentur , dispersi sunt , et quasi canes rabidi passim detrujicati. SimiHter
PRÉFACE. xxvij
apud Burdegalim , cum advenirent quae-
dam eorum conventicula , jubente comité
LegecestricC Simone, seratis januis exclusi
sunt , et cum aditum postularent , respon-
dit cornes : « Gujus auctoritate hœc faci-
« tis? » Ipsi autem respondermit , diceiites :
« Non papalem nec episcopalem auctorita-
« tem protendimus , sed Dei omnipotentis
« et beatce Mariae ejus genitricis, quae major
a est. » Hœc cum comes audisset , pro fri-
volis talia merito reputans , talia resigni-
ficavit : cc*Recedite quantocius universi, vel
(c convocatis tota militia mea cum hujus
« civitatis communi et compatiiotis , vos
« liostiliter aggredior decapitandos. »
Hcec cum audissent ipsi miseri , attonili facti sunt quasi arena sine calce, et hue
xxviij PRÉFACE.
illucque fugiendo sibi quisque consuluit, et dispersi, multiformi discrimini patuerunt. Dux autem eorum et magister clam elapsus , conducta quadam navè , versus Paganismum , unde venerat, festinus tendere satagebat ; sed nautae comperientes ipsum esse proditorem , et socium supradicti Hungari , quem Biturîccnses peremerunt, ipsum, ligatis manibus et pedibus, miserum miserunt gyrivagum in Gyrundam. Et sic evadens Scyllam, incidit in Charybdim. Inventa autem sunt in clitellîs suis, cum pecunia non minima, plures chartœ inscriptae litteris arabicis et chaldeis cum prodigiosis characteribus, et pulveribus intoxicatis, ad conficiendum potiones multiformes. Litterarum autem ténor , prout postea compertum est , aliquarimi
PREFACE. xxiï
erat, quod ipsum soldanus hortabatur attentius cœptis indulgere, sub spe magnae retributionis. Aliquarum vero summa fuit epistolarum , quod populum innumerabilem eidem soldano praesentaturus. Et sic duo magi retibus sathanae perierunt illaqueati.
Tertius autem in Angliam venire praesumens , et applicans quod Sorham , in brevi plusquam quingentos pastores, aratores, porcarios, etbubulcosethujusmodi plebem suis nutibus mancipavit. Sed cum jam disseminaretur quod fuissent excommunicati , quodque fuisset Hungarus, qui principalis eorum fuit ptedagogus , et ejus socius interempti, et dispersi complices détériorât a non mediocriter est eorum conditio. Cum