‹ Journal de Jean Barrillon, secrétaire du chancelier Duprat, 1515-1521 (volume 2)Chapitre 50 sur 87 · Peut-être Ponte di Reno · texte numérisé non relu

Peut-être Ponte di Reno

166 JOUBNAL [1515

elle est oit bien et triumphamment accompagnée. Le mardi, xf de décembre MV'XV, environ unze heures du matin, le Roy entra dedans Boullongne. Le Pape y estoit arrivé quatre ou cinq jours auparavant*, qui envoya au devant dudict seigneur ceulx de la ville en bon ordre, puis tous les officiers domestiques de sa maison et davantaige vingt deux cardinaulx tous habillez en leur pontificat. Et aux carrefours de la ville, par où ledict seigneur passa, y avoit des arcs triumphans à la mode d'Italye avec force de dicts à la louange d'icelluy seigneur, lequel veint loger au palais où estoit logé le Pape, qui estoit logé en hault et le Roy se logea au bas^.

1. Le pape, venu de Rome par Florence, était arrivé à Bologne le 8 décembre. [Summario del viazo che ha fato il Pontefice poi il partir de Rome fino a Vintrar in Bologna, dans Diarii, t. XXI, col. 373-375.)

2. « L'ordine di la intrata fu : in prima 200 balestrieri di la guardia dil Papa, tutti vestiti a la sua livrea, con le sue trombe squarzade inanzi; sequivano poi li 200 zentilhomeni di la guarda dil Re, tutti vestiti de sagioni d'oro et di seda et pochi vestiti di pano; seguivano poi 21 zoveni de cardinali con le bolze de scarlato rechamade con le arme a l'usanza loro messe a traverso li colo dil cavallo ; drieto li quai seguivano li zentilhomeni e signori mandati dal Pontefice contra la Majestà Christianissima; poi venero li nostri oratori in conipagnia di alcuni capitanei francesi; poi 19 cardinali, drieto li quai era la Majestà dil re in mezo di do altri cardinali, videlicet San Severino e Ferara. Drieto Sua Majestà seguivano poi 4 al paro, che era el ducha di Barbon gran contestabele, raonsignor de Vandomo, el ducha de Lorena et monsignor de Longavilla, drieto a li quai erano li altri signori dil sangue, et poi il marchese de Saluzo, el signor Fedrico fîol dil marchese de Mantoa, monsignor de Lutrech, monsignor de la Tremoglia, el magnifico Lorenzino; drieto seguivano li altri signori fran-

1515] DE JEAN BARRILLON. 167

Après disner, environ trois heures, le Roy, vestu d'une robbe de drap d'or frisé, fourrée de matres sebellines, accompaigné de messieurs les ducs de Bourbon, connestable de France, monsieur de Vendosme, de Lorraine, les comtes de Sainct-Pol et de Guyse, le prince de la Roche-sur- Yon, monsieur le chancellier, les sires de la Trimoïlle, de Lautrec, le mareschal de Boissy, grand maistre, et plusieurs aultres seigneurs vestuz de drap d'or et aullres habictz précieulx, partyt de sa chambre et veint à une salle haulte où le Pape estoit et tenoyt le consistoire avec les cardinaulx, et y estoient tous les ambassadeurs lors résidans en cour de Romme, chascun assis en son ordre. Le Pape estoit en sa chaize pontificalle, vestu de tous ornemens papaulx et son tiare en sa teste. Quant le Roy fut entré en ladicte salle, vint pour baiser les piedz du Pape qui le print par la main et le baisa en la bouche^. Lors monsieur le chancellier

cesi, e poi tutti li arzieri e balestrieri di la guarda dil Re, che erano a la summa de 600, tutti vestiti a la sua livrea. » (Summario di letera di Bologna di sier Zuan Contarini di 11 dezembrio 1515, dans Marino Sanuto, t. XXÏ, col. 376.) — Voir aussi la relation anonyme de l'entrée à Bologne publiée dans Le Glay, t. II, p. 85-90.

1. « Processit igitur Rex inter duos cardinales diaconos inter quos et civitatem ingressus fuerat. Deposito sago et accepta toga, comitatus illis primoribus illustribus viris et cum ad steptum cardinalium pervenisset, cum primum solium summi Pontificis conspicere potuit, biretum deposuit, precedenteque magistro cerimoniarum ad ter usque terram se genuflexit, antea quam solium summi Pontificis ascendisset, reverentissime in terra provolutus, sanctissimos pedes osculatus est, deinde manus et ultimo loco faciem, amplexus perhumane a summo Pontifice, sedente tamen et servata majestatis vicarii

commancea une oraison en latin, de laquelle la teneur ensuit :

Si quisquam hominum , Beatissime Pater, justa aliquando de causa iniunctum sibi dicendi munus respuerit aut in alium quemvis hominem aptiorem magisque exercitatum reiecerit, nemo certe inficiabitur aequissimo jure uni michi idem licuisse, si modo hinc curarum negotiorumque molem qua in dies magis ac magis obruor, illinc virium tenuitatem reique pondus diligenter examinet. Nam quis, quaeso, tantam dicendi vim, fiduciam facultatemque praesumpserit, cui ubi Majestatis tuae, Beatissime Pater, radios fulgoresque senserit reverendissimosque istos Patres firmissimas christianae Reipublicae columnas cardinesque inspexerit, non ei statim prae metu singultantia interruptaque verba excidant linguaque timoré balbutiât, genua formidine titubent, cor palpitet, capilli rigeant, vultus palleat pluribusque locis hiulcam et nîmis fatiscentem orationem abrumpat, nedum ego cui nec auram quidem a forensibus negotiis aulicisque tumultibus et curis respirare licet citra nominis et famae periculum in tam celebri patrum eruditorumque virorum concessu atque ordine et in tam eminenti totius Reipublicae christianae theatro hoc dicendi munus tractavero nisi obvias nobis ulnas mitemque et facilem vultum, Beatissime Pater,

dignitate Jésus Christi Dei nostri. Ipseque Gallice nonnulla verba deinde protulit. » [Entrevue du roi François I" et du pape Léon X à Bologne. Relation anonyme publiée par Le Glay, op. cit., t. II, p. 86-87.) — « Le Pape attendoit le Roy en son siège et le receul comme fils ainsné de l'Eglize... Et avoit ledict Pape la raine d'estre ung bien fort honneste homme, et estoit homme fort craintif et sy ne voyoit pas clair et aimoit fort la musique. » [Mémoires de Fleurange, p. 56-57.) Quelle différence entre ce portrait gauchement dessiné et les si intéressantes descriptions des ambassadeurs vénitiens!

1515] DE JEAN BARRILLON. 169

ostenderis frontem exporrexeris ablegataque procul omni severitate facilitatis comitatisque radio nos aspexeris imprimisque benignam illam tuam auram et humanitatis zephirum nobis arridens laetusque spiraveris qui non tuae tantum sanctissimae Patemitati sed toti etiam genti et familiae Medicum ut pleraeque aliae virtutes peculiaris semper fuit. Nam propter hoc quod familia tua proprio quodam et gentilicio jure virtutes omnes bonasque disciplinas indefesso semper studio amplecta sit, quod rem ipsam litterariam non minus quam omnes litteratos juverit, quod privatorum omnium et amicorum causas ex fide semper et iure tutata sit, quod eos a vi et iniuria deffenderit, maximis etiam in Rempublicam Florentinorum meritis principem locum fere semper in ea civitate meruit, summos semper honores maximosque magistratus adepta est, in quibus administrandis tara et pie semper, tamque et modeste et prudenter se gessit ut quamdiu sub ductu auspiciisque Mediceae domus Florenlina res fuit semper floruerit in diesque uberiora sui et ampliora incrementa senserit jamque et nunc et in posterum in eam civitatem ex ista vestra felici domo maiora in dies augmenta proventura sperantur cum tu fortissimus Léo de tribu Medicum ad ponlificatum divinitus assumptus es, qui naviculam Pétri variis bellorum fluctibus procellisque diu multumque agitatam, laceram fere et magno fortunae ventorumque ludibrio expositam et naufragio cui temporum malignilate pêne proxima fuerat per syrtes et scopulos primum eximeres deinde in tutissimum portum tanquam peiitissimus nauclerus reduceres et tali certe Leone christiana Respublica tum egebat qui pro temporum rerumque varietate et conditione varias quoque ipse personas indueret, ut si forte et mari tempestas orta nuncietur quae Pétri cymbam in brevia vel scopulos vi ventorum impellat, tum Léo nauclerus factus et una manu

clavum altéra remum tenens a tempestate et periculo eam liberam tutamque asserat; si vero a terra metus et discrimen ingruerit utpote feris lupis ferisque bestîis dominicum greg-em infestantibus, tum Léo Leonis persona retenta lupos dentibus unguibusque laniet et rugitu terrilos procul ab ovilibus arceat et si foeda scabie aut tabe (quod abhominor) gregem infici aut alio quovis génère mali vexari conligerit, tum Léo Pastoris personam induat qui dispersas primum pallantesque oviculas sedulo colligat collectasque aspiciat qui morbidas et mala vitiorum contagione pollutas curet, curatas laetissimis herbis et salutari pabulo reficiat, refectas plenasque in saepta reducat ut tandem ex Dei optimi maximi eiusque pastoris vigilantissimi voto fiât unum ovile et unus pastor id quod tam abunde, Beatissime Pater, hi tui sanctissimi mores et hoc tuum divinum ingenium, hae virtutes, hae disciplinae et haec denique pietatis et religionis plenissima institula felici nostro saeculo praestiterunt ut bis motus, invictissimus princeps noster Franciscus nihil unquam posthac aut charius aut antiquius duxerit quam per legatos, oratores, nuncios privatasque et familiares epistolas qualem in te, Beatissime Pater, observantiam pietatemque semper habuerit modis omnibus significaret et ostenderet qua quidem in re praecessorum regum et maiorum vestigla secutum nemo non videt qui, ubi primum divino ceiitusque chrismate misso delibuti fuerant, nihil antiquius iustiusque duxere quam Pontifici Maximo et Apostolicae Sedi aliqua in re gratificari et nomen eius auctoritatemque ampliorem augustioremque facere quantoque pietalem illi suam pluribus nominibus testatam reliquissent tanto sibi totique regno melius faciliusque consuluisse crederent a Deo certe Galliarum principes et reges in hanc Sanctissimam Sedem prompti semper affecti benevolique fuere ut nisi multis in eam obsequiis beneficiisque collatis

1515] DE JEAN BARRILLON. 17i

regnandi initia fecissent non se satis antiqua et vetere Christianissimi appellatione dignos esse putarent. Quorum si exempla et uberrima et amplissima repetere incipiam et tibi, Beatissime Pater, non médiocre taedium et mihi ipsi quoque non parvum impedimentum afferam, ideo ne diutius luam istam Beatitudinem teneam et in recensendis Francorum regum in Apostolicam Sedem meritis diem totum absumam hoc unum tantum profiteri audeam nullos unquam imperatores, nullos reges nullos denique christianos principes tantum pro catholica fide asserenda, pro Christi nomine deffendendo, pro Aposlolica Sede aut in dignitate retinenda aut in antiquum venerationis maiestatisque statum restituenda laborasse quantum olim Franci Reges pro ingenita sua in Romanam Ecclesiam, Sedem et Romanos Pontifices observantia et devotione fecerunt quibus et peculiare et paene semper hereditaiium fuerit sese acerrimos et assiduos Apostolicae Sedis defFensores et indefessos propugnatores praestare adeo ut illustria Francorum regum pro summis Pontificibus édita facinora célèbres victorias et parta totiens ex hostibus trophea non solum Gallia sed universus orbis et admiretur et praedicet, nec velim, Beatissime Pater, vosque reverendissimi viri, putetis principes Gallos eo iam vecordiae, eo negligentiae et oblivionis decidisse ut spretis maiorum suorum vestigiis ab hac Sacrosancta et Apostolica Sede animum mentemque abalienaverint aut devotiones fideique vêla verterint quin potius eos in reverentia et fide a maioribus accepta prestare semper existimetis eoque animo, ea mente eaque in hanc sanctissimam Sedem observantia in qua semel nati sunt, morituros talesque esse de quibus vel in difficilibus arduisque rébus vestris omnia spondere pollicerique possitis idque nunc maxime dum apud eos rerum potitur Franciscus hic Rex Christianissimus et huic Sanctae et Apostolicae Sedi devotissi-

mus, cuius fidem observantiamque vel hoc solo argumente facile colligere licet quod licet non pauca poslquam ardua Alpium iuga cum exercitu superavit a multis ei dicerentur quae animum eius vel quanlumvis mitem facilemque ofFendere et a sacratissima Maiestate tua alienum facere potuissent, tamen tantum abest ne quid inde mutaverit ut in fide etiam ac devotione constantior factus malevolos ipsos clandestinosque et pestilentes susurrones procul a se reiecerit atque ut illam singnlarem observantiam et devotionem quam erga tuam istam Beatitudinem rex christianissimus semper inviolatam intemeratamque continet Sanctissimae tuae Maiestati coram et praesens exhiberet nulla sumptuum mole, nulla viarum diffîcultate, nulla periculorum magnitudine territus per rupes et saxa per valles et praecipitia, nemora, saltus, flumina, per aestus et ignés perque infensissimas et confertissimas Helvetiorum phalanges ad te, Beatissime Pater, advenit ut quam ceteri reges et Christiani principes alieno ore et per procuratores filialem obedientiam perhibere soliti sunt eam ipsam Leoni Franciscus, patri primogenitus filius, summo Pontifici rex maximus, Reipublicae christianae moderatori et principi Christianissimus princeps coram et citra alterius operam laetus supplexque exhibeat atque ut eam provinciam quam primum expleat te imprimis verissimum Christi Dei optimi Maximi in terris vicarium Sacrosanctum et maiestate plénum Christianissimus Rex agnoscit, invictissimum Christiani populi ducem profitetur, vigilantissimum dominici gregis pastorem prédicat intrepidum fluctuantis naviculae Pétri rectorem observât, indulgentissimum totius generis humani patrem reveretur, divinum hominem obviis manibus, apertis brachiis et devotissimo animo veneralur tibiquc et simul Apostolicae Sedi devovet ac dedical quidquid opibus facultatibusque potest, quidquid viribus pollel for-

4515] DE JEAN BARRILLON. 173

tunas omnes, copias, classes, exercitus etuniversum regnum, ducatus ac semet ipsum promptissimo animo ac fide constantissima offert et ante Sanctitatis tuae deosculatos pedes deponit his ergo omnibus tuo iure utere pro tuo arbitrio dispone et utere inquam, Beatissime Pater, in quamcumque catholicam expeditionem firmissimo Christianissimi Régis exercitu utere gallicis victricibus armis, utere Francorum signis et simul excipe, fortissime Léo, fortissimum Franciscum, indulgentissime Pater, obsequentissimum filium qui tuus est religlone, tuus iure, tuus more maiorum, tuus consuetudine, tuus fide, tuus volunlate et quem non minus re et opère quam verbis et oratione promptum semper paratum expeditumque invenies, nec minus brachio quam lingua pugnacem omni aevo experieris. Excipe etiam, Beatissime Pater, Gallos omnes devotissimos filiolos tuos qui ea mente animas et corpora sanctitati tuae commendant qui te animo hoc est promptissimo et laetissimo in pastorem accipiunt et quidquid habent aut virium aut facultatis ante scabellum pedum tuorum promptissime deponunt.

Ladicte oraison faicte et finye, le Pape fyt quelque responce en latin puis baisa derechef le Roy, après tous les princes, conséquemment ledict chancellier, se leva de son siège et print le Roy par la main et le mena en sa chambre, qui estoit près ladicte grand salle du consistoire, et en allant bailla à porter la queue de sa chappe au sire de Boissy, grand-maistre de France. Et quant furent dans ladicte chambre, après plusieurs devis, icelluy seigneur pria nostre Sainct-Père le Pape que son plaisir fust confermer la Pragmatique sanction, ce que ne voulut pour riens accorder, mais dist que estoit content que, au lieu d'icelle Pragmatique, on feist ung concordat qui fust

VtÊ JOURNAL [1515

semblable. Et pour faire ledict concordat nostre Sainct-Père commist les Cardinaulx d'Anconne et Sainct-Quatre ^ et le Roy commist monsieur le Chancellier.

Le jeudy, xin® de décembre, le Pape célébra messe en la grande églize qui est devant le Palais. Le Roy et tous les princes et seigneurs y estoient et commancea ladicte messe environ midi et fynit à quatre heures du soir. Nostredict Sainct-Père donna pardon général à tous vraiz confez et repentans qui oiroyent icelle messe.

Le lendemain, l'évesque de Coustance, frère du s*^ de Boissy, grand-maistre de France^ fut créé cardinal.

Le Pape pria très fort le Roy de vouloir délivrer Prospère Colunne.

Le XV® jour de décembre, le Roy partit de Boullongne pour retourner à Milan et ledict jour avant son partement, il guérit les mallades des escroelles en la chapelle du Palais où estoyt logé le Pape, et entre aultres guérit un évesque de PouUongne, qui venoit expressément devers le Roy et avoit apporté lectres recommandatoires du Roy de PouUongne^.

Page 1