Peut-être Ponte di Reno
elle estoit bien et triumphamment accompagnée. Le mardi, xi® de décembre M V*XV, environ uoze heures du matin, le Roy entra dedans Boullongne. Le Pape y estoit arrivé quatre ou cinq jours auparavant^, qui envoya au devant dudict seigneur ceulx de la ville en bon ordre, puis tous les officiers domestiques de sa maison et davantaige vingt deux cardinaulx tous habillez en leur pontificat. Et aux carrefours de la ville, par où ledict seigneur passa, y a voit des arcs triumphans à la mode d'Italye avec force de dicts à la louange d'icelluy seigneur, lequel veint loger au palais où estoit logé le Pape, qui estoit logé en hault et le Roy se logea au bas^.
1. Le pape, venu de Rome par Florence, était arrivé k Bologne le 8 décembre. [Summario del viazo che ha fcuo il Ponte fice poi il partir de Rome fino a Vintrar in Bologna, dans Diarii, t. XXI, col. 373-375.)
2. « L'ordine di la intrata fu : in prima 200 balestrieri di la guardia dil Papa, tutti vestiti a la sua livrea, con le sue trombe squarzade inanzi; sequivano poi li 200 zentilhomeni di la guarda dil Re, tutti vestiti de sagioni d'oro et di seda et pochi vestiti di pano; seguivano poi 21 zoveni de cardinali con le bolze de scarlato rechamade con le arme a l'usanza loro messe a traverso li colo dil cavallo ; drieto li quai seguivano li zentilhomeni e signori mandati dal Pontefice contra la Majestà Christianissima; poi venero li nostri oratori in compagnia di alcuni capitanei francesi; poi 19 cardinali, drieto li quai era la Majestà dil re in mezo di do al tri cardinali, videlicet San Severino e Ferara. Drieto Sua Majestà seguivano poi 4 al paro, che era el ducha di Barbon gran contestabele, monsignor de Vandomo, el ducha de Lorena et monsignor de Longavilla, drieto a li quai erano li altri signori dil sangue, et poi il marchese de Saluzo, el signor Fedrico fiol dil marchese de Mantoa, monsignor de Lutrech, monsignor de la Tremoglia, el magnifico Lorenzino; drieto seguivano li altri signori fran-
4515] DE JEAN BARAILLON. 167
Après disner, environ trois heures, le Roy, vesta d'une robbe de drap d'or frisé, fourrée de maires sebellines, accompaigné de messieurs les ducs de Bourbon, connestable de France, monsieur de Yendosme, de Lorraine, les comtes de Sainct-Pol et de Guyse, le prince de la Roche-sur- Yon, monsieur le cbancellier, les sires de la Trimoïlle, de Lautrec, le mareschal de Boissy, grand maistre, et plusieurs aultres seigneurs vestuz de drap d'or et aultres habictz précieulx, partyt de sa chambre et veint à une salle haulte où le Pape estoit et tenoyt le consistoire avec les cardinaulx, et y estoient tous les ambassadeurs lors résidans en cour de Romme, chascun assis en son ordre. Le Pape estoit en sa chaize pontificalle, vestu de tous ornemens papaulx et son tiare en sa teste. Quant le Roy fut entré en ladicte salle, vint pour baiser les piedz du Pape qui le print par la main et le baisa en la bouche ^ Lors monsieur le cbancellier
cesi, e poi tutti li arzieri e balestrieri di la guarda dil Re, che erano a la summa de 600, tutti vestiti a la sua livrea. » (Summario di letera di Bologna di sier Zuan Contarini di 11 dezembrio 1515, dans Marino Sanuto, t. XXI, col. 376.) — Voir aussi la relation anonyme de l'entrée à Bologne publiée dans Le Glay, t. II, p. 85-90.
1. a Processit igitur Rex inter duos cardinales diaconos inter quos et civitatero ingressus fiierat. Deposito sago et accepta toga, comitatus illis prirooribus illustribus viris et cum ad steptum cardinalium pervenisset, cum primum solium summi Pontificis conspicere potuit, biretum deposuit, precedenteque magistro cerimoniarum ad ter usque terram se genuflexit, antea quam solium summi Pontificis ascendisset, reverentissime in terra provolutus, sanctissimos pedes osculatus est, deinde manus et ultimo loco faciem, amplexus perhumanc a summo Pontifice, sedente tamen et servata majcstatis vicarii
commancea une oraison en latin, de laquelle la teneur ensuit :
Si quisquam hominum, Beatissime Pater, justa aliquando de causa iniunctum sibi dicendi munus respuerit aut in alium quemvis hominem aptiorem magisque exercitatum reiecerit, nemo certe inficiabitur aequissimo jure uni michi idem licuisse, si modo hinc curarum negotiorumque molem qua in dies magis ac magis obruor, illinc virium tenuitatem reique pondus diligenter examine!. Nam quis, quaeso, tantam dicendi vim, fiduciam facultatemque praesumpserit, cui ubi Majestatis tuae, Beatissime Pater, radios fulgoresque senserit revcrendissimosque istos Patres firmissimas christianae Reipublicae columnas cardinesque inspexerit, non ei statim prae metu singultantia interruptaque verba excidant linguaque timoré balbutiât, genua formidine titubent, corpalpitet, capilli rigeant, vultus palleat pluribusque locis hiulcam et nimis fatiscentem orationem abrumpat, nedum ego cui nec auram quidem a forensibus negotiis aulicisque tumultibus et curis respirare licet citra nominis et famae periculum in tam celebri patrum eruditorumque virorum concessu atque ordine et in tam eminenti totius Reipublicae christianae theatro hoc dicendi munus tractavero nisi obvias nobis ulnas mitemque et facilem vultum, Beatissime Pater,
dignitate Jésus Christi Dei nostri. Ipseque Gailice nonnulla verba deinde protulit. » (Entrevue du roi François /*'" et du pape Léon X à Bologne. Relation anonyme publiée par Le GUy, op. cit. y t. II, p. 86-87.) — a Le Pape attendoit le Roy en son siège et le receut comme fils ainsné de TEglize... Et avoit ledict Pape la mine d'estre ung bien fort honneste homme, et estoit homme fort craintif et sy ne voyoit pas clair et aimoit fort la musique. » [Mémoires de Fleurange, p. 56-57.) Quelle différence entre 'ce portrait gauchement dessiné et les si intéressantes descriptions des ambassadeurs vénitiens !
i5i5] DE JEAN BARBILLON. 469
ostenderis fronlem exporrexeris ablegataque procul omni severitate facilitatis comitatisque radio nos aspexeris imprimisque benignam illam tuam auram et humanitatis zephirum nobis arridens laetusque spiraveris qui non tuae tantum sancûssimae Patemitati sed toti etiam genû et familiae Medicum ut pleraeque aliae virtutes peculiaris semper fuit. Nam propter hoc quod familia tua proprio quodam et gentilicio jure virtutes omnes bonasque disciplinas indefesso semper studio amplecta sit, quod rem ipsam litterariam non minus quam omnes litteratos juverit, quod privatorum omnium et amicorum causas ex fide semper et iure tutata sit, quod eos a vi et iniuria defienderit, maximis etiam in Rempublicam Florentinorum mentis principem locum fere semper in ea civitate mentit, summos semper honores maximosque magistratus adepta est, in quibus administrandis tam et pie semper, tamque et modeste et prudenter se gessit ut quamdiu sub ductu auspiciisque Mediceae domus Florentina res fuit semper floruerit in diesque uberiora sui et ampliora incrementa senserit jamque et nunc et in posterum in eam civitatem ex ista vestra felici domo maiora in dies augmenta proventura sperantur cum tu fortissimus Léo de tribu Medicum ad pontificatum divinitus assumptus es, qui naviculam Pétri variis bellorum fluctibus procellisque diu multumque agita tam, laceram fere et magno fortunae ventorumque ludibrio expositam et naufragio cui temporum malignitate pêne proxima fuerat per syrtes et scopulos primum eximeres deinde in tutissimum portum tanquam peritissimus nauclerus reduceres et tali certe Leone christiana Respublica tum egebat qui pro temporum rerumque varietate et conditione varias quoque ipse personas inducret, ut si forte et mari tempestas orta nuncietur quae Pétri cymbam in brevia vel scopulos vi ventorum impellat, tum Léo nauclerus factus et una manu
clavum altéra remum tcnens a tempestate et periculo eam liberam tutamque asserat; si vero a terra metus et discrimen ingruerit utpote feris lupis ferisque bestiis dominicum gregem infestantibus, tum Léo Leonis persona retenta lupos dentibus unguibusque laniet et rug^tu territos procul ab ovilibus arceat et si foeda scabie aut tabe (quod abhominor) gregem infici aut alio quovis génère mali vexari contigerit, tum Léo Pastoris personam induat qui dispersas primum pallantesque oviculas sedulo coUigat collectasque aspiciat qui morbidas et mala vitiorum contagione pollutas curet, cura tas laetissimis herbis et salutari pabulo reficiat, refectas plenasque in saepta reducat ut tandem ex Dei optimi maximi eiusque pastoris vigilantissimi voto fiât unum ovile et unus pastor id quod tam abunde, Beatissime Pater, hi tui sanctissimi mores et hoc tuum divinum ingenium, hae virtutes, hae disciplinae et hacc deniquc pietatis et religionis plenissima instituta fclici nostro saeculo praestiterunt ut bis motus, invictis* simus princeps noster Franciscus nihil unquam posthac aut charius aut antiquius duxerit quam per legatos, oratores, nuncios privatasque et familiares epistolas qualem in te, Beatissime Pater, observantiam pietatemque semper habuerit modis omnibus significaret et ostenderet qua quidem in re praecessorum regum et maiorum vestigia secutum nemo non videt qui, ubi primum divino celitusque chrismate misso delibuti fuerant, nihil antiquius iustiusque duxere quam Pontifîci Maximo et Apostolicae Sedi aliqua in re gratificari et nomen eius auctoritatemque ampliorem augustioremque facere quantoque pietatem illi suam pluribus nominibus testatam reliquissent tanto sibi totique regno melius faciliusque consuluisse crederent a Deo certe Galliarum principes et reges in hanc Sanctissimam Sedem prompti semper afiecti benevolique fuere ut nisi multis in eam obsequiis benefîciisque collatis
i5i5] DE JEAN BARRILLON. 171
regnandi initia fecissent non se satis antiqua et vetere Christianissimi appellatione dignos esse putarent. Quorum si exempta et uberrima et amplissima repetere incipiam et tibi, Beatissime Pater, non médiocre taedium et mihi ipsi quoque non parvum impedimentum afieram, ideo ne diutius tuam istam Beatitudinem teneam et in reeensendis Francorum regum in Apostolicam Sedem mentis diem totum absumam hoc unum tantum profiteri audeam nullos unquam imperatores, nullos reges nullos denique christianos principes tantum pro catholica fi de asserenda, pro Christi nomine deffendendo, pro Apostolica Sede aut in dignitate retinenda aut in antiquum venerationis maiestatisque statum restituenda laborasse quantum olim Franci Reges pro ingenita sua in Romanam Ecclesiam, Sedem et Romanos Pontifices observantia et devotione fecerunt quibus et peculiare et paene semper hereditarium fuerit sese acerrimos et assiduos Apostolicae Sedis deffensores et indefessos propugnatores praestarc adeo ut illustria Francorum regum pro summis Pontificibus édita facinora célèbres victorias et parta totiens ex hostibus trophéa non solum Gallia sed universus orbis et admiretur et praedicet, nec velim, Beatissime Pater, vosque reverendissimi vin, putetis principes Gallos eo iam vecordiae, eo negligentiae et oblivionis decidisse ut spretis maiorum suorum vestigiis ab hac Sacrosancta et Apostoiica Sede animum mentemque abalienaverint aut devotiones fideique vela verterint quin potius eos in reverentia et fide a maioribus accepta prestare semper existimetis eoque animo, ea mente eaque in hanc sanctissimam Sedem observantia in qua semel nati simt, morituros talesque esse de quibus vel in difHcilibus arduisque rébus vestris omnia spondere pollicerique possitis idque nunc maxime dum apud eos rerum potitur Franciscus hic Rex Christianissimus et huic Sanctae et Apostolicae Sedi devotissi-
mus, cuius fidem observanliamque vel hoc solo argumento facile coUigere licet quod licet non pauca postquam ardua Alpium iuga cum exercitu superavii a multis ei dicerentur quae animum eius vel quantumvis mitem facilemque offendere et a sacratissima Maiestaie lua alienum facere poluissent, tamen tantum abest ne quid inde mutaverit ut in fi de etiam ac devotione constantior factus malevolos ipsos clandestinosque et pestilentes susurrones procul a se reiecerit atque ut illam singularem observantiam et devotionem quam erga tuam istam Beatitudinem rex christianissimus semper inviolatam intemeratamque continet Sanctissimae tuae Maiestati coram et praesens exhiberet nulla sumptuum mole, nulla viarum diflTicultate, nulla periculorum magnitudine territus par rupes et saxa per valles et praecipitia, nemora, sallus, fluniina, per aestus et ignés perque infensissimas et confertissimas Helvetiorum phalanges ad te, Beatissime Pater, advenit ut quam ceteri reges et Christiani principes alieno ore et per procuratores filialem obedientiam perhibere soliti sunt eam ipsam Leoni Franciscus, patri prîmogenitus filius, summo Pontifici rex maximus, Reipublicae christianae moderatori et principi Christianissimus princeps coram et citra alterius operam laetus supplexque exhibeat atque ut eam provinciam quam primum expleat te imprimis verissimum Christi Dei optimi Maximi in terris vicarium Sacrosanctum et maiestate plénum Christianissimus Rex agnoscit, invictissimum Christiani populi ducem profîtetur, vigilantissimum dominici gregis pastorem prédicat intrepidum fluctuantis naviculae Pétri rectorem observât, indulgentissimum totius generis humani patrem reveretur, divinum hominem obviis manibus, apertis brachiis et devotissimo animo veneratur tibique et simul Apostolicae Sedi devovet ac dedicat quidquid opibus facultatibusque potest, quidquid viribus pollet for-
tUDas omnesy copias, classes, exercitus et universum regnum, ducatus ac semet ipsum prompUssimo animo ac fide constantisslma offert et ante Sanctitatis tuae deosculatos pedes deponit his ergo omnibus tuo iure utere pro tuo arbitrio dispone et utere inquam, Beatissime Pater, in quamcumque catholicam expeditionem firmissimo Christianissimi Régis exercitu utere gallicis victricibus armis, utere Francorum signis et simul excipe, fortissime Léo, fortissimum Franciscum, indulgentissime Pater, obsequentissimum fîlium qui tuus est religione, tuus iure, tuus more maiorum, tuus consuetudine, tuus fide, tuus voluntate et quem non minus re et opère quam verbis et oratione promptum semper paratum expeditumque invenies, nec minus brachio quam lingua pugnacem omni aevo experieris. Excipe etiam, Beatissime Pater, Gallos omnes devotissimos filiolos tuos qui ea mente animas et corpora sanctitati tuae commendant qui te animo hoc est promptissimo et laetissimo in pastorem accipiunt et quidquid habent aut virium aut facultatis ante scabellum pedum tuorum promptissime deponunt.
Ladicte oraison faicte et finye, le Pape fyt quelque respoDce en latin puis baisa derechef le Roy, après tous les princes, conséquemment ledict chancellier, se leva de son siège et print le Roy par la main et le mena en sa chambre, qui estoit près ladicte grand salle du consistoire, et en allant bailla à porter la queue de sa chappe au sire de Boissy, grand-maistre de France. Et quant furent dans ladicte chambre, après plusieurs devis, icelluy seigneur pria nostre Sainct-Père le Pape que son plaisir fust confermer la Pragmatique sanction, ce que ne voulut pour riens accorder, mais dist que estoit content que, au lieu d'icelle Pragmatique, on feist ung concordat qui fiist
semblable. Et pour faire ledict concordat nostre Sainct-Père commist les Gardinauix d'Anconne et Sainct-Qualre S et le Roy commist monsieur le Ghaocellier.
Le jeudy, xm* de décembre, le Pape célébra messe en la grande églize qui est devant le Palais. Le Roy et tous les princes et seigneurs y estoient et commancea ladicte messe environ midi et fynit à quatre heures du soir. Nostredict Sainct-Père donna pardon général à tous vraiz confez et repentans qui oiroyent icelle messe.
Le lendemain, l'évesque de Goustance, frère du s"" de Boissy, grand-maistre de France* fut créé cardinal.
Le Pape pria très fort le Roy de vouloir délivrer Prospère Golunne.
Le XV* jour de décembre, le Roy partit de Boullongne pour retourner à Milan et ledict jour avant son partement, il guérit les mallades des escrœlles en la chapelle du Palais où estoyt logé le Pape, et entre aultres guérit un évesque de Poullongne, qui venoit expressément devers le Roy et avoit apporté lectres recommandatoires du Roy de Poullongne^.