Jérôme Schulz, évéque de Brandebourg de 1507 à

1519] DE JEAN RilBRILLON. iTI

nemimi casu incidisse sermonem inter nos de Turcharum tjnamo^ qui Sultani opibns ditatus, regnoque Siriae et JBfjpû auctusy necdum in finibus suis contentus, gravissimum rei publicae christianae bellum excidiumque minatur, cumque ea de re sermo noster longius processisset atque in aliam et aliam, ut solet, confabulationem nos traxissety de Graecia quoque, nobilissima parte Europae, inricem conferre cepimus, quae, non pridem ignavia atque vecordia Imperatorum in dictionem Turcharum redacta, Christum et veram pietatem abjurare coacta est, intérim de Imperio nunc vacante multa diversaque protulimus in médium dissemimusque, quod nimirum cuperemus, prae ceteris principibus christianis, Christianissimo Régi delatum iri. Nam cum omnibus animi, corporis, fortonaeque bonis abunde sit cumulatus, florida aetate, robore membrorum opibusque pollens, liberalis et pro inde militibus carus, vigiliarumque, algoris et inediae juxta patienSy denique cujus solum nomen Turchis metum incutere possit, si praeter haec omnia insigni illa Cesaris appellatione nuncuparetur, consideremus ad salutem omnium Christi fidelium Graeciam et quidquid Terrae Sanctae pridem amisimus ad veram religionem fidemque reveiti posse. Tum quoque sermo factus a nobis de Rege Hbpaniarumy quem totis viribus eumdem honorem ambire ferunt; cujus rei occasione quamdam difEcultatem super (nturi Imperatoris elecûone elucidandam a me requisivistiy nos vero tibi morem gerere magnopere cupientes, etsi expediendis iis negociis, quae in dies magno agmine nobis ingruunty tantum temporis cogamur absumere, ut vix curando corpori necessariisque rébus vacare liceat,

transfiéré ensuite à Havelberg, mort en 1522. Il avait reçu du roi de France la promesse d'une pension viagère de 6,000 florins. (Voir le texte de cette promesse dans le carton J. 952, aux ilrchives nationales.)

tamen cum multis nominibus tibi astringamury velimuftque ea in re debitorum partem tibi exsolutam esse, dictam questiunculam quam tibi scrupulum, difficultatemque fecisse memoras, summatim et sub brevi epitomate examinare et extricare curavimus quam exiguo hoc libello descriptam tibi transmittimus. Vale et me, ut soles, ama.

Et imprimis^ cum a me quaereres an rex Francorum, cum non esse Germanus dicatur, possit eligi in regem Romanorum, super quo passu varii varia dixere, adeo nt ^ auctoritate dicentium res, quae magis quam clara erat, in • aliquam haesitationem versa sit, ad quam auferendanii conclusionem sequentem, ut veram, juribus et rationibuSi confirmare et comprobare decrevi.

Conclusio est talis quod christianissimus Francomm rex in Romanorum regem eligi potest. Quae conclasîo multis comprobatur rationibus.

Primo, jure nostro cautum est quod non ex locomm sed morum nobilitate deligendi sunt qui aliis praeesse debent. Âd culmen autem dignitatum ex omni gente qui justiciam agit acceptus est Deo. Sic, cum Rex christianissimus caterva virtutum ad cumulum sit stipatus et omatos, ut inferius latins dicetur, nemini dubium est quod per jam dicta, etsi Germanus non esset, attamen eligi in Regem Romanorum posset.

Nec patitur praedicta régula nisi duas exceptiones : Unam privilegii, alteram consuetudinis seu praescriptionis. Hînc, videmus quod, cum jure communi jus eligendi praelatum in ecclesiis, quod olim, secundum temporum varietatem, aliquando spectaverat summo Pontifici, aliquando Regibus, aliquando populo, aliquando clero, ut refert Gregorius Turonensis in sua Historia, traditum deinde fuerit soli clero ipsius ecclesiae in qua est praelatura, ille tamen

1 . A partir d'ici, ce texte a été collationné sur la minute originale qui est conservée aux Archives nationales, J. 612.

varietatem temporui ido fuit apud Âssyr^ Medorum, transh rrum , a Persis

iM9] DB JEAN BARBILLON. 129

clerus clericum al tenus ecclesiae in praelatum eligere potest; sufEcit enim quod electus sit dignùs. Cum vero Imperium a Deo processerit, — omnis etenim potestas a Deo est, — non refert cujus nationis sit deligendus in Imperatorem, dum tamen illis virtutibus sit omatus quibos decet Imperatorem esse decoratum ; acceptio personanim non habet locum apud Deum et eligentes eligendo dignum sunt excusa ti.

Nec sequitur quod, si sedes regia sit in aliquo loco, quod eligendus debeat esse taflfeoci. Monarchia etenim secun-

fana loca mutavit. Nam alideinde per Ârbactum, praeid Medos, a Médis ad Persas Macedones per Alexandmm fad RomanoS) a Romanis ad im quorumdam opinionem, ut [Gennanos, ut ex Justino, Oro- !urtio, Blondo et aliis antiquis tis in rébus auctoritate probabili Yerum hae translationes loca locorum respiciebant ; fuerunt illis quibus non successioni san- [itatum culminis locus fuit, non in quibus regia sedes et caput dignitatum culmina tenuerunt.:

fuit; Âdrianus, Hispanus; Ànto- ^mauso oppido Galliae oriundus; ianus et Uelliogabalus, Phenices; [Gordiani duo, pater et filius, ex inonia inferiori; Aurelianus, ex inonia; Cacus, ex Gallia Narbof^ex Dalmatia, qui omnes Romanorum Impera tores fuere, ut Spartianus, Vopiscus, Pollio, Eutropius, Plinius, et Paulus Diaconus referunt; et multos alios exteranim nationum, qui Imperatores Romae fuerunt,

ma^Ap, a Macedoni

Gral^k a

Graecis sec

latius^Mrius dicetur,]

sic, 'n^K

ivio, Quin^

hIstoriogH credendun

|his, quibul wt, colliJ

sedis regial

B»n persl

et enim mu guinis sed originarii il

I^^mpon ejBtioni M j^Bn naûl

imperii fuitj Trajanus a ninus Piufl

^Ki praefl Bail us, eB

SeveruS;^!

picanus; H

Maximi^H

ex Tracfl

khica^mei

cius, ex B

Daciai^Bn

nensi ; 1^1

■Hl^x

enarrare possem, quos, brevitatis causa, omitto. In deligendis etenini Imperatoribus ubi salus reipublicae yersatur non originis locus sed persona deligenda inspici débet.

Insuper, ad praedicta roborandum, oculis nostris se offert exemplum vulgatissimum summorum Pontificum; nam, quamvis principalis Ecclesiae sedes sit Romae, cardinales tamen, ad quos lllius summi praesulis elecdo spectat, non Romanum aut Italum aut alium de eomm gremio deligere coartantur, sed eum quem viderint talibus dotatum virtutibus ut prodesse Reipublicae Chrislianae sciant.

Ex quibus infertur quod quamvis locus deligendi Imperatorem sit apud Germanos et eligendi jus ex privilegio aliquibus principibus Germaniae spectet et quod sedes regia Imperialis sit apud Teuthonicos, non sequitur tamen quod eligendus in Imperatorem debeat esse Teuthonicus. Privilegio etenim per Gregorium quintum dictis principibus Germanis dato de deligendo Imperatore non cavetur quod deligendus in Regem Romanorum debeat esse Germanus.

Nec consuetudine aut praescriptione aliqua introductum fuit ut Teuthonicus esse deberet deligendus in regem Romanorum. In istis etenim quae sunt merae facultatis, sicut eligere istum vel illum, praescriptio seu consuetudo non introducitur nisi a die contradictionis et sic régula supradicta vendicat sibi locum quod non locus originis deligendi in Imperatorem inspiciendus est, sed mores et virtutes illius qui eligendus est.

Et ut conclusionis jamdictae veritas magis in aperto sit, veniendo ad speciem, considerandum est quod Constantinus transtulit sedem Imperialem, quae erat Romae, ad civitatem Constantinopolitanam, quae olim Bisantium nuncupabatur. Tandem, post multa tempora, cum hi, qui in Imperium successerant, aliter quam deceret bonos Impe-

15!9] DE JEAN BARRILLON. 13i

ratores erga sedem Âpostolicam se haberent, non obediendo, scismatisando aut ecclesîam adversus Longobardos non defendendo, — istae enim sunt causae translationis quae per historiographos deducuntur, — Imperium in personam Caroll Magni fuit translatum per Stephanum papam ab Orientalibus et Graecis in Francos, alii dicunt in Germanos, alii dicunt in Occidentales et Latinos.

Sed quocumque modo res se habeat, nemo dubitat quin dicta translatio fuerit per dictum Stephanum papam (acta in personam Caroli Magni ob magna obsequia, quae sedi Âpostolicae avus ejus Martellus, pater rex Pipinus et ipse impenderant, ex quibus non modica privilégia a sede Âpostolica merito obtinuit (de quibus in C. Âdrianus : Lxin* dist.) et inter caetera a dicto Stephano Imperium et coronam Imperii a Leone tertio adeptus est; quod Imperium mansit apud eum et mccessores suos Franciae reges et descendentes ex eis per centum et decem circiter annos, quibus temporibus, si praedictis historiographis credendum est, eorum sedem apnd Germaniam habuerunt, in qua multas ecclesias, civitateSy oppida et castra aedificaverunt, privilegiis magnis et principes, nobiles et plebeios dotaverunt, infidèles multos ad fidem converterunt, fines Imperii dilataverunt, Sarracenos a finibus Christianorum arcuerunt, justiciam unicuique sine accepûone personarum administraverunt, Imperium sub ipsis quam plurimum floruit.

Deinde Berengarii, ex civitate Romana oriundi, aliquo tempore successive unus post alium conati fuerunt adversus Francos aliquam partem Imperii occupare usque ad tempora Ottonis primi Germani, qui a sede Apostolica in Imperium accersitus fuit et tandem apud eum et successores suos mansit ipsum Imperium usque ad tempora primi Henrici ducis Bavariae.

Et eum a Gregorio quinto et Ottone tertio ordinatum

iyt JOURNAL [i5i9

exstitisset quod in futurum Imperatores eligerentur per aliquos principes Germanos ecclesiasticos et laycos qui inferius denominabuntur, quibus eligendi Imperatorem potestas concassa fuit, ut refert Platina et Sabellicus, post ipsius Ottonis mortem, electores, juxta aactoritatem eis attributam, elegerunt Henricum primum Bavariae ducem, unde ab illo tempore citra hi qui ad diadema Impériale pervenerunt non successione nec armis sed electione illud diadema impériale obtinuerunt.

Igitur hi qui asserere autumant Imperium fuisse translatum a Graecis in Germanos active et passive, aut volunt alHrmare id fuisse factum a tempore translationis, aut solum a tempore concessi privilegii jamdictis principibus Germaniae de deligendo Imperatore : si a tempore translationis, illud nequaquam sustineri potest, cum ex série facti notorii, quod denegari non potest, appareat quod fere per tempus centum et sexaginta annorum a tempore translationis usque ad Ottonem primum Imperatores (uerunt Francigenae, Romani aut Itali, ex quo constat quod non passive sed active fuit Imperium translatum, quoad sedem regiam tantum non vero quoad hoc ut Imperatores deberent esse Germani et quando active et passive fuisse t translatum, quod minime creditur, per rationem jamdictam, per contrarium usum tanti temporis fuisset deperditum illud jus seu privîlegium.

Si vero dicant quod Imperium spectet ad Germanos passive a tempore dicti privilegii concessi per Gregorium quintum, illud pariter militare non potest, cum in dicte privilegio nulla fiât mentio cujus nationis debeat esse deligendus in Imperatorem, sed tantummodo de elecloribus Imperii in illo cavetur. Cum igitur dictum privilegium illud jus passive eis non tribuat et videamus quod a tempore translationis usque ad tempora Ottonis Impe* ratores non fuerunt Germani, et cum non sit incoogmum

1519] DE JEAN BARRILLON. 133

quod sedes regia et caput Imperii sit una natione et imperator alterius ut supra dictum est, sequitur necessario quod conclusio jam dicta est vera.

Et ad praedicta corroborandum, est advertendum quod a tempore concessi privilegii a Gregorio quinto jamdictis principibus Teuthonicis, fuerunt nonnulli per eos electi in Romanorum reges, qui non erant nationis Germanicae, ut Conradus qui fuit Imperator immédiate post primum Henricum, qui opinione magis communi fuit Francus; deinde post multa tempora fuerunt electi in Reges Romanorum Richardus Comubiae, cornes Anglus et Âlphonsus, rex Castellae.

Rursus in Bulla aurea in juramento praestando per dictos electores cavetur, quod ipsi inter caetera jurare debent se electuros in temporale caput populo christiano inque Regem Romanorum in Caesarem promovendum [eum] qui ad hoc existet idoneus, ex quibus verbis apparet quod non coartantur eligere Germanum sed eum quem viderint esse ad hoc idoneum cujuscumque nationis existât. Et ista verba recipiunt interpretationem passivam a jure communi : sed de jure communi locus nec natio in deligendis, qui aliis praeesse debent, non inspicitur sed mores ut supra dictum est. Ergo etc. Et eum dictis electoribus amplissima libertas eligendi quem voluerint sit concessa, ut ex supra dictis constat, quis adeo audax erit qui in eorum jacturam et praejudicium, diminutionemque privilegiorum, ponendo os in coelum, illam restringere ausus erit.

Praeterea etiam hoc casu quod Imperium fuisset translatum in Germanos active et passive in personam Caroli Magni non tamen ex eo sequeretur quod rex Franciae non posset eligi, nam certum est quod reges Franciae gradatim usque ad regem hodiemum inclusive processerunt et sunt de génère et prosapia ipsius Caroli Magni. Quare

sunt Imperii capaces et nîmirum cum jam dictus Carolus Magnus, ob servitia impensa Ecclesiae Romanae, fuerit causa ipsius Imperii translationis ; quare iniquum et devium a ratione esset, ut sui successores re per eum parla et quaesita ineligibiles essent.

Nec obstat dictum Panormitani in cap. Venerabilem, tum quia ex jam dictis constat quod Imperium non fuit translatum in Germanos active et passive , cum multi alii quam Germani a dicto tempore translationis fuerint Imperatores, tum secundo quia, ut refert Baldos, Reges Francorum sumpserunt originem a Germanis et secundum unam ex opinionibus historiographorum venerunt ex Francfordia, burgo Germaniae, ex cujus nomine Gallia fuit cognominata Francia et reges illius ab illo tempore citra Francorum reges; tum, tertio, Panormitanus fundatur super illo cap. Venerabilerriy qui textus non dicit active et passive et cum optima legum interpres sit consuetudo illud caput interpretandum et intelligendum est secundum id quod a tempore translationis fieri consuetum fuit. Et sic cum multi, imo major pars Imperatorum non fuerint Theutonici, sequitur quod dictum caput non débet intelligi de translatione passive. Deinde in dicto cap. narra tur séries facti, ex qua non sumitur argumentum. Praeterea multi alii doctores qui super dictum caput scripserunt eo modo non intellexerunt ut Panormitanus. Quare ejus dicto tanquam maie et perperam fundato non est adhibenda fides. Et finaliter Bulla aurea, ut supra dictum est, et privilegium concessum principibus Germaniae de deligendo Rege Romanorum aliter sentiunt.

Nec pariter obstat c. In die de consecratione^ dist v*, super quo nonnulli asserere conantur quod Imperator débet esse Teuthonicus ob haec verba in illo cap. inserta : videlicet a tempore quo regimen ecclesiae nostrae Theu^ tonicis concessum est; nam si illius capitis mens et verba

1519] DE JEAN BARRILLON. 135

bene intelligantur, Gregorius VU, predicti capitis compilator, de Imperio nullatenus loqui voluit; illud etenim caput loquitur tantummodo de celebratione officii Ecclesiae Romanae, cujus regimen Teuthonicis, ut ipse asserit, datum fueraty quod est intelligendum quod hi qui regebant Ecclesiam, quo ad celebrationem ofEcii, erant Teutbonici. Nec mirum si illis praedictum regimen commissum fuerat, quia ut plurimum musici et succentores illis temporibus ex partibus Germaniae progrediebantur, nec est verisimile quod textus loquatur de Imperatore, cujus officium non est se intromittere de celebratione divini ofEcii. Insuper Imperatores needum habent defensionem in specie Ecclesiae Romanae, sed totius Ecclesiae militantis^ Idcirco ille textus non faceret differentiam si loqueretur de Imperatore inter ecclesiam quae Romae est et alias ecclesias; nec obstat quod illud verbum regimen exponitur per glossatorem, id est defensionem, nam illa est glossa aurelianensis quae destruit textum. Postremo, si ille textus intelligeretur de Imperio, esset intelligendus de sede Impérial!, quae est apud Teuthonicos, non vero quod persona Imperatoris deberet esse Teuthonica ut superius jam dietum est.

Finaliter domini principes, quibus deligendi Regem Romanorum provincia commissa est, uta tanto onere salutifere se exonèrent prae oculis principaliter habere debent quod officium boni Imperatoris consistit in defendenda, protegenda et augenda Republica christiana et ut pax, unio, et tranquillitas inter christianos principes et communitates vigeat et ut viae et itinera ab insidiatoribus, mare vero a pyratis purgentur et ut justicia quam maxime colatur, ut inter improbos tuta sit innocentia et virtutibus dediti praemiis condignis honorentur, ut aut metu poenae vel spe praemii unusquisque ad summum bonum perquirendam incitetur, quibus in rébus totius Reipublicae christi|inae utilitas non panim versatur.

Insuper considerafe debent statum rerum praesentium quem si recte animo revolvant comperient christianitatem his retrolapsis annis ob ingentia et continua bella, quae inter Principes christianos nimis longo tempore viguenint et in quibus muiti strenuissimi viri confecti fuerunt, debilitatam qaam plurimum esse. Deinde comperient Graeciam, nobilissimampartem Europae, jampridem legis christianae cultricem, in manibus et ditione Turcarum esse in grave discrimen et periculum animarum pro quibus Jésus, redemptor noster, suum pretiosissimum sanguinem in ligno Crucis effudit. Praeterea comperient Turcarum tyrannum, victoria contra Sultanum habita inflatum, ruinam et destnictîonem totius legis catholicae, christiani nominis ac fidei nostrae molientem, magnosque apparatus tam terra quam mari fecisse ut suum insatiabile animum ad effectum perducere posset. Postremo comperient multos diversae conditionis et qualitatis homines qui facinoribus dediti vias publicas obsident, hominibus insidiantur, spoliis et dlvitiis aliorum ditantur, castra in carceres durissimos ut homines suis fortunis spolient verterunt. Quid de piratis maris dicemus quorum malicia commercia fere sunt destructa, quae omnia, si justicia viriliter administretur cessarent in maximum commodum et tranquillitatem totius Reipublicae.

Si dicti illustrissimi principes electores praedicta in animo habuerint, omni favore, odio et invidia depositis, ac si saluti animae eorum ac honori et famae consulere voluerint, et si zelatores Reipublicae christianae sint, numquid vota sua dirigent in aliquem principem christianu m qui talibus virtutibus praeditus sit, ut collapsa restaurare valeat, deperdita recuperare, futuris periculis obviam ire, pacem et unionem Christianitatis quacrere, facinorosos punire, bonos praemiis honorare, insontes illaesos servare, et qui talis sit ut sua sola umbra inimici et facinorosi metu perculsi latibula quaerant.

Et si in Christianitate sint muiti principes virtutibus praestantes, nam eorum aliqui excellunt in dotibus naturae et corporis, alii virtutibus animi seu gratiae, alii dotibus fortunae seu bonorum, attamen pauci comperiuntur qui dictarum virtutum caterva cumulatim sint decorati, quae tamen omnia simul congesta, attento rerum praesentium statu, in Imperatore promovendo requirerentur. Quid enim prodesset habere Imperatorem virtutibus corporis seu naturae exornatum, si deessent virtutes bonorum seu animi et e contra quid arduum agere poterit Imperator virtutibus animi et gratiae dotatus ac decoratus, si fortuna seu bona et virtutes corporis desint.

Ceterum omnibus palpatis, rimatis et diligenter consideratis, omni favore et assentatione cessantibus, si idoneus princeps ad Imperium obtinendum investigetur, nemo inficias ibit quin Christianissimus Francorum rex Franciscus, hujus nominis primus, sit idoneus, capax, immo necessarius adillud habendum, tenendum et obtinendum, cum ea omnia, quae in compluribus aliis comperiri possent, in eo solo cumulatissime et copulatissime congesta sint. Primo non deest antiqui generis et prosapiae nobilitas ; secundo progenitorum suorum (in quorum personam Imperium translatum a Graecis in Germanos fuit, ut dictum est supra), mérita et egregia facinora; tertio actas matura, robur, forma, compago membrorum ac tôt! us corporis mira venustas, quibus nichil addi potest; quarto armorum strenuitas, in rébus bellicis exercitatio et dexteritas, qui et principis et capitanei et militis personam gerere novit, adeo ut in eodem majestas imperialis, consilium et armorum experimentum executioque facile inveniri possit; quinto justicia, magnanimitas, prudentia et liberalitas, clcmentia, frugalitas, modestia ac requisita severitas in illo egregie relucent ; sexto algorîs , vigiliae , inediae ac laborum patiens est supra quam dici potest; septimo ^umilibus veniam impartiri scit et superbos dissipare atque eorum

IZS JOURNAL [1519

conatibus resistere; octaifo injuriarum immemor, beneficiorumque libéral lissimus remunerator ; nono condonare^ ignoscere aut punire temporum, persoDarum eventu ac qualilate crimlois prospecta non ignorai; decimo zelator ferventissimus, ut chrisûanum principem decet, honoris^ exaltationis, augmenti ac gloriae nominis Christi ac fidei christianae, adeo ut totum animum suum, vires ac fortunas ad expugnandos fidei hostes devoverit ; undecimo ab onmi belio intestino, civili et extemo vacuus taliter ut nullis detineatur occupationibus quin salutiferum suum propositum ad exsecutionem demandare valeat, quod non absque modicis laboribus et expensis ut haberet, cum omnibus pacem procuravit; duodecimo felici sydere natus ut rébus suis diligenter perspectis latissime constare videmus; xiii® opibus et divitiis quam plurimum abundans, magna copia cathaphractonim et velitum et peditum stipatus, ingenû numéro machinarum refectus, Rex ac dominus magnarum terrarum et gentium, adeo ut magnos sumptus sustinere ac suppeditare valeat; xuu® princeps honoris ac fidei irrefragabilis et intemeratae ; xv® Alamanorum vicinus ut de facili, necessitatibus occurenûbus, adjumento illis esse possit ; xvi^ nullo vinculo juramenti obstriclus quod impedimento illi sit ad Imperium consequendum ; xvu® nec avus, nec proavus immédiate Imperium obtinuerunt, ut ex eo aliqua consuetudo possit introduci quod ad familiam suam in futurum spectaret Imperium et amplius non locus esset eiectioni ; quae omnia adeo apud eos, qui noticiam rerum suarum habent, noteria sunt, ut tergiversatione celari non possint.

Elx quibus necessario elicitur quod, si omnes aliae rationes superius deductae ad probandam dictam nostram conclusionem cessarent, quod, attenta temporis necessitate etvirtutibus jamdicti Christianissimi Régis, ipse deligendus in Regem Romanorum esset; ex causa enim licitum Qst transgredi leges» nécessitas enim non habet legem et eau*

santé temporum malicia multa acta fuere quae alias facta non fuissent.

Et ut extremam manum conclusioni nostrae tandem apponam, si precibus aut monitioni locus esset, hortandus esset Rex christianissimus ut huic tam salutifero operi animum intenderet, et si certum sit illud plus oneris et impensae esse allaturum quam commodi, tamen ne Deus optimus maximus tôt virtutibus frustra eum décorasse videatur et suo potissimum tempore aliquid dignum tanto Rege fiât, a majoribus Reipublicae christianae bonum zelantibus persuadendus esset, ut relictis omnibus ad rem tam piam studium suum mentemque converteret, ut suis laboribus et expensis ceteri christicolae quiescere valeant, praemium dignum in aliud saeculum expectaturus.

Insuper illustrissimi principes sacri Imperii electores, videlicet marchio Brandeburgi archicamerarius, Dux Saxoniae archimarescallus, comes Palatinus Rheni archidapifer, Bohemiae rex archipincema, nec non archiepiscopus Treverensis, archicancellarius Galliae, archiepiscopus Coloniensis, archicancellarius Italiae, et archiepiscopus Maguntinensis, archicancellarius Germaniae per viscera beatae et gloriosae Virginis Mariae et passionis Domini Nostri Jhesus Christi ad defensionem et augmentationem Christiani nominis a summo pontifice movendi essent et a principibus et communitatibus christianis exorandi ut, in sequendo juramentum per eos in electione Régis Romanorum praestandum, omnibus in contrarium postpositis, attento praesentium rerum statu et ut obviam eatur conatibus facinorosis Turcharum tyranni, vota et desideria sua in jam dictum Regem Christianissimum adjungant ; nil enim commodius optabiliusque pro republica christiana efficere possent, unde tota christianitas eis quam plurimum debebit cum eorum votis salvos se posse fieri sperandum sit.

Et ne dictorum illustrissimorum principum animus in alias partes convertatur, considèrent si sint alii principes

140 JOUV^AL [1M9

in christlamtate talîbos forUmis ditad, ut taie onos belli adversus Turcharum tTrannnm longo tempore sostmere ▼aleant ad reprimeDdani soos nepharios conatus ; et sî aliquis comperiretur bonis fortonae ditatus, consideretor ejus aieUâS, nam tantanim remm molem aliciiî committere cjiii ht ipsum regere non potest pericolosisâmam esset, oon- Kiderent insuper si ille juramento aliquo detineatur al et in prosequenda de se promotione aat in illa aoceptandhi perjurium esset incursums onde inhabilis et incapax ad obtineodum talis dignitatis fastigiom redderetur; quo etiam casu summus Pontifex jus proridendi de (nturo Imperatore ad eum devolutum rationabiliter dicere posset et dictos eiigentes suis votis per hac rice fmstrare; considèrent, praeterea, si a vus et proavus illius fuerint uitimi immédiate Impera tores, adeo ut si ilie deinde eligeretur ex illa trina continuatione, juxta caput Venerabilem praealiegatum, praetendere valeret Imperium in (uturom familiae suae jure successionis spectare in praejudiciom ipsorum electorum et jacturam aliorum principum christianorum ; considèrent deinde quod universalis pax, quae nunc auctore Deo optimo maximo in universo orbe viget, medio electionis illius infringeretur, nam summus Pontifex nunquam pateretur quod talis adversus juramentum suum Imperator efficeretur, neque quod Imperium et regnum Siciliae in manibus unius essent prohibente constitutione démentis quarti ex quo tota christianitas commovcri possct, aiii Ecclesiam sustinendo, alii dictum electum, unde Turcharum tyrannus, Christianitate sic divisa, ad optatum de facili pervenire posset. Considèrent ultra quod régna illius sunt longe remota a Germania, unde si quid tumuitus in Germania oriretur de facili adjumento ei esse non posset. Postremo mores Germanorum et Hispanorum sunt adco discrcpantes ut evidentia facti saepissime judicavit ut illis ad invicem congregatis ad invicem saepius dissiderent quam bellum unanimiter gérèrent.

Durant les menées et praticques qui se faisoient pour le faict de Tempire, fut convenu et accordé entre le Roy et le Roy catholicque d'envoier leurs ambassadeurs en la ville de Montpellier pour pacifier quelques différens qui estoient meuz entre iceulx princes et leurs subjectz, comme disoit ledict Roy catholicque, depuis les traictez de Noyon et Gambray, aussy pour accorder de la restitution du royaume de Navarre et pour traicter du mariage dudict Roy catholicque avec madame Charlotte de France, seconde fille du Roy, qui estoit subrogée au lieu de feu madame Loyse, première fille de France, par le traicté de Noyon. Et de la part dudict seigneur nostre sire le Roy, fut envoyé audict Montpellier le sire de Boissy, grand maistre de France, messire Jacques Olivier, premier président de Paris et queisques aultres^ ; lesquelz ambassadeurs s'assemblèrent audict Montpellier par aucuns jours^. Toutesfois, ne s'en ensuivit aucune résolution, car le sire de Boissy, grand maistre de France, tumba mallade, de laquelle malladie il trespassa audict Montpellier le xin* jour de may Tan MV^XIX, par quoy tout fut rompu ^. Son corps fut

1. Etienne de Poncher, nouvellement fait archevêque de Sens; Thomas de Foix, seigneur de Lescun; Nicolas de Neufville, seigneur de Villeroy. Le roi d'Espagne avait envoyé Guillaume de Croy, seigneur de Chièvres, don Diego de Ghe- ▼ara, seigneur de Jonvelle, son maître d'hôtel, accompagnés d*nne nombreuse suite. (Cf. Mémoires de ce qui s* est passé à la journée de Montpellier y dans Le Glay, op, ait,, t. II, p. 450 et suiv.) Voir aussi, sur la conférence de Montpellier, Dom Vaissette, Histoire du Languedoc^ t. XI, p. 200-201.

2. Ils entrèrent dans la ville et s'assemblèrent le f mai 1519.