I. Jacques Jouviond, abbé de
PIÈCES JUSTIFICATIVES 44 î
Item et quod Deo in divinis in eodem monasterio, juxta et secundum observanciam régule sancti Benedicti ac ceremonias et ordinaciones predecessorum nostronim, desservire faciet et curabit.
Item et quod construciones et reparationes in domibus, ecclesiis et aliis edificiis ad ipsum spectantibus et pertinentibus, fieri faciet.
Item et quod possessiones et proprietates, jura et deveria ad mensam sui predicti monasterii et abbacie spectantia, non vendet, distrahet, neque alienabit, nec impignorabit, neque de novo infeodabil, nec per aliquem modum donabit; neque census dimintet, nisi quathenus a jure sibi permittitur et servata solemnitate in talibus fieri consueta ; nec etiam obligabit alias, vel ultra quam in statutis vel ordinacionibus super hoc editis continetur.
Item et quod possessiones, jura, proprietates seu deveria mense predicte indebite alienata, distraaa vel occupata, prout c omode poterit, repetet et ad jus et proprietatem ecclesie sue seu monasterii pro posse procurabit reduci.
Item et quod possessiones jura, proprietates seu deveria aut eorum aliquid mense communi et conventui predicti monasterii, tam racione Sancti Justi pitanciarie quam anniversariorum et aliarum quarumcumque occasione, spectantia et pertinentia,. que sunt et esse consueverunt districta, disjuncta et separata a mensa abbaciali ejusdem monasterii, nuUo modo occupabit neque predicte mense sue appropriabit, seu occupare aut appropriare faciet quoquomodo ; quin ymo, si aliqua de predictis reperiantur fuisse per suos predecessores occupata et detenta, quod incontinenti predicta sine aliqua mora et requisitione predicto conventui restituet.
Item et pariter quascumque literas, registra, doccumenta ad predictum conventum racione premissorum spectantia, si quos (^/c) habeat, predicto conventu, restituet ac in thesauraria Sancti Michaelis repponeri 'in archivis faciet et permittet.
Item, et quod religiosis et aliis oflSciariis predicti monasterii vinum et sal ad mensuram antiquam, prout ab omni evo facere consueverunt omnes ejus predecessores, ministrabit et ministrare faciet imposterum, et quecumque alia honera sibi incumbentia sine aliqua difficultate portabit.
Item et quod omnes quoscumque deffectus et negligencias mesatgiorum necnon et sacristanie infallibiliter supplebit, et de omnibus causis et negociis ut pater abbas indifferenter respondebit.
Item et quod conductus sive meatus per quos aqua labitur et discurrit ad fontes predicti monasterii, refficiet, reparabit et emendabit, et aqueductum ad predictos fontes faciet ; necnon et processum jamque inceptum inter sindicum predicti monasterii et consules castri Lemovicensis, et quoscumque alios processus, racione premissorum, suis propriis sumptibus et expensis cum diligencia prosequetur et prosequi faciet.
Item et quod quecunque jocalia auri et argenti, tam in crucibus, turribulis.
textis, libris,casuliset aliis aureis vel argenteis ornamentis, remendabitet refficiet; et quod amplijus ultra duodecim denarios constiterit, in integrum dabit et persolvet suis sumptibus et expensis.
Item et quod nullos in posterum creabit seu novos faciet religiosos et monachos sive recipiet in predicto monasterio, nisi de expresse consensu conventus seu capituli, domo propria reservata.
Item et quod nullo modo patietur seu permittet predictos religiosos, seu monachos de novo creandos seu recipiendos, uti nec gaudere nec percipere fructus prébende seu porcionis canonîcalis in eodem monasterio, donec et quousque persolverint predicto conventui summam trîginta scutorum auri pro una capa, seu capam usque ad predictum valorem, ad electionem predicti conventus.
Item et quod de benefîciis imposterum vacaturis, ab eodem monasterio deppendibus, suis religiosis et predicti monasterii, sicut de jure permissum est, singularem respectum habebit de eisdem providendo.
Item et quod ad opus Eucaristie et in solemnisacione missarum, bonum et optimum virum ministrabit.
Item et quod omnia et singula fieri [per] suos predecessores consueta sine difficultate faciet, tenebit et inviolabiliter observabit, prout in consuetudinibus nostris continetur.
Omnibus premissis articulis ibidem sic presentatis et exibitis, [et a priore] lectis, idem dominus Albertus Jouviondi contenta in eisdem dominis religiosis sollempniterstipulantibuspromisitetaccordavit. Et incontinenti non divertendo ad alios actus, intraverunt ipsi dominus Albertus Jouviondi abbas et religiosi capitulum dicti monasterii ; et ibidem idem dominus Albertus abbas preinsertos articulos rursum inibi exibitos, et omnia et singula in eis contenta, ad sancta Dei Evangelia, libro manualiter tacto, pro posse tenere, complere et inviolabiliter observare promisit et convenit dictis religiosis et conventu pro se et suis successoribus stipulantibus.
Et cum hoc idem religiosi continuo dictum dominum Albertum in eorum et dicti monasterii abbatcm et dominum admiserunt et receperunt. Et in ipsius domini Alberti manibus, intervcniente pacis osculo, honorem, reverenciam et obedienciam ipsi domino Alberto, ut eorum et dicti monasterii abbati, et depputato seu depputando ab ipso juxta regulam sancti Benedicti, facere, exhibere e^ prebere promiserunt et juraverunt ; et aliud dicto domino abbati prestiterunt juramentum fieri solitum per iponachos dicti monasterii in nova receptione domini abbatis ejusdem monasterii ; et successive campanis dicti monasterii pulsantibus, ipsi religiosi cantando et preces et gracias Deo fundendo, ipsum dominum abbatem ad magnum altare dicti monasterii duxerunt, et ibidem in realem et actualem, pacificam, corporalem et quietam possessionem dicte abbacie, jurium et pertinenciarum ejusdem per traditionem mitre et crosse abbatialis
posuerunt et induxerunt. Et insuper in choro dicti monasterii ipsum introduxerunt et in sède abbatiali intronizaverunt, ut moris est dominis abbatibus in eorum nova receptione intronizare pacifHce et quiète et nemine contradicente.
De quibus premissis omnibus et singulis dicte partes et earum quelibet petierunt a dictis commissariis nostris subscriptis hujusmodi litteras, sub sigillo predicto auctentico, sibi concedi. In quorum premissorum omnium et singulorum fidem et testimonium, nos custos prefFatus ad fidelem relacionem Audoyni d'Alvernhia et Jacobi Montoudon, fidelium commissariorum nostrorum in officioque dicti sigilli juratorum subscriptorum, qui premissa loco nostri audiverunt et receperunt, ut nobis fideliter retulerunt, per has présentes litteras manibus suis propriis inferius consignatas. Quibus super hoc légitime commisimus vices nostras ; relationibus quorum nos custos preffatus fidem plenariam adhibentes premissaque laudantes et approbantes ac rata et grata habentes pariter et accepta proinde ac si coram nobis in judicio acta fuissent, sigillum predictum auctenticum regium hiis presentibus litteris duximus apponendum.
Datum et actum in dicto monasterio, presentibus ibidem et audientibus honorabilibus et scientifficis viris dominis Symone de la Chassaigne, in sacra pagina licenciato, canonico ecclesie Lemovicensi ; Petro de Alvernhia, in decretis baccalario, capellano Sancti Martialis et de Brugeria ac helemosinario sive priore hospitalis Sancti Leonardi; Valentino Pasqueto, cappellano Sancti Pardulfi Lemovicensis diocesis; et prudente viro Jacobo Benedicti burgense castri Lemovicensis ; et quam pluribus aliis ibidem in magno numéro congregatis, testibus nostris ad premissa vocatis et rogatis, die penultima mensis maii anno Domini millesimo quadringentesimo octuagesimo octavo.
Montoudon retulit una cum preffato magistro Audoyne de Alvernya
De Alvernhia retulit una cum magistro Jacobo Montoudon.
Original aux Arch. de la Haute-Vienne, liasse H 9446.
xvn
1499. 14 DÉCEMBRE BULLE DU PAPE ALEXANDRE VI EN FAVEUR DE L*ABBAYE DE SAINT-MARTIAL
Alexander, episcopus servus servorum Dei, dilectis filiis Alberto abbati * et conventui monasterii Sancti Marcialis Lemovicensis ordinis Sancti Benedicti, salutem et apostolicam benedictionem.
Sincère devotionis afFectus, quem ad nos et Romanam ecclesiam gerere
• U Albert Jouvîond, abbé de 1488 à 1523.
comprobatis viteque sinceritas et religionis vestre honestas promerentur ut petitionibus vestris, illis prsesertim per quas vestris commoditatibus consulatur et monasterii vestri jura illesa persolventur, favorabiliter annuamus. Exhibiu siquidem nobis nuper pro parte vestra petitio continet quod, licet quam plures priores et alii tam regulares quam seculares clerici prioratus, prepositaturas, decanatus, dignitates personatus, administrationes et officia ac plura alla bénéficia ecclesiastica cum cura et sine cura, a monasterio vestro Sancti Martialis Lemovicensis O. S. B. deppendentia et in diversis civitatibus et diocesis ac locis consistentia, etiam per decem diebus et forsan ultra a dicto monasterio existentia, in titulum vel commendam obtinentes, tam de antiqua et appprobata hactenusque observata consuetudine quam etiam juxta décréta felids recordationis Benedicti pape xii et forsan nonnullorum aliorum Romanorum pontificum predecessorum nostrorum, necnori monasterii et ordinis predictonim statuta, singulis annis in die festi apparitionis ejusdem sancti Martialis, quod celebratur xvi'' mensis junii cujuslibet anni, in capitulo generali in eodem monasterio, singulis annis dicta die celebrari consueto aut causa cessante légitima personaliter per sufficientes et instructos procuratores comparere, ac quasdam annuas pensiones seu responsiones annuas, redditus et census ac alia jura ratione prioratuum, prepositaturarum, decanatuum et aliorum beneficiorum ecclesiasticorum per eos obtentorum hujusmodi, pro alimentis abbatis et monachorum dicti monasterii pro tempore existentium, eidem monasterio débita in numerata pecunia eidem abbati seu aliis ad hoc depputatis persolvere teneantur, et ad id per prefFatum abbatem juxta statuta, consuetudines et décréta hujusmodi, sub excommunicationis et aliis sentenciis, censuris et pénis ecclesiasticis compelli possint ; tamen de pensionibus, responsionibus, censibus, redditibus et juribus hujusmodi eidem monasterio satisfacere persepe n^ligant in abbatis et monachorum predictorum non modicum detrimentum.
Quare pro parte vestra nobis humiliter fuit supplicatum ut in premissis opportune providere de benegnitate apostolica dignaremur. Nos igitur vos et vestrum singulos a quibusvis excommunicationis, suspensionis et interdicti aliisque ecclesiasticis sententiis censuris et pénis, a jure vel ab homine quavis occasione vel causa latis, si quibus quomodolibet innodati existunt ad eflFectum presentium dumtaxat consequendum harum série absolventes et absolutos fore consertos, hujusmodi supplicationibus indinati, tibi, fili Alberte, abbati et successoribus tuis dicti monasterii abbatibus, et vestrum cuilibet pro tempore existentibus, per vos vel alium seu alios ad jurisdictionem exercendam de jure habiles, quotiens deinceps perpetuis futuris temporibus super hoc, pro parte sindici diai monasterii etiam pro tempore existentis, fueritis requisiti.
Omnes et singulos 'priores, prepositos, dignitates personatus, administrationes et officia et alia bénéficia hujusmodi, etiam ex quibusvis concessionibus et dispensationibus apostolicis, tam in titulum quam in commendam pro
tempore obtinentes, et tam seculares quam régulâtes, cujuscutnque dignitatis, status, gradus, ordinis et conditionis fuerunt, ac in quibuscumque locis, civitatibus et diocesibus etiam ab eodem monasterio ultra unam, duas, très aut novem dictas distantibus, pro tempore residerint; quod in dicto monasterio singulis annis dicta die cessante causa légitima, personaliter alioquin per procuratores suos ydoneos, pro generali inibi capitulo, ut moris est, celebrando comparere ac pensiones, responsiones, census et redditus et jura hujusmodi per eos eidem monasterio, ut prefertur, pro tempore debitos [P* 100 r°.] persolvere et de illis intègre satisfacere teneantur, sub excommunicationis et aliis sententiis, censuris et pénis ecclesiasticis, tam ordinaria quam apostolica auctoritatibus monendo et moneri faciendo, ac contradictores et rebelles seu négligentes et renentes per censuras et penas hujusmodi compellendo et cohercendo, censurasque et penas hujusmodi etiam iteratis vicibus contra eos et eorum singulis aggravando et reaggravando.
[Fol. loi r°.] Datum Rome apud S. Petrum, anno Incarnationis Dominice M° CCCC'' LXXXX° IX°, XIX° Kal. januarii, pontificatus nostri anno octavo...
Original perdu.
Copie contemporaine, aux Arch. de la Haute- Vienne, reg. H 5492, fol. 99ro et ss. (JLivri jaune de Tabbaye).
xvm
1535. 22 NOVEMBRE BULLE DE SÉCULARISATION DE L* ABBAYE DE SAINT-MARTIAL '
Paulus episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Ex supernae majestatis providentia Romanus pontifex in apostolicae dignitatis sublimitate constitutus, circa ecclesiarum et monasteriorum quorumlibet statum in melius dante Domino commutandum, prout ex debito pastoralis officii sibi mcumbit, diligenter prospicit et intendit, illumque interdum altérât et commutât ac desuper disponit et ordinat, prout rationabiles causai suadent et catholicorum regum vota exposcunt, ac temporum, locorum et personarum qualitatibus et conditionibus diligenter consideratis, ad divini cultus augmentum et bonorum illorum conservationem ac aecclesiarum et personarum eorumdem decorem et venustatem respicit, in Domino salubriter expedire.
Sane charissimus in Christo filius noster Franciscus, Francorum rex christianissimus, tam suo quam dilectorum filiorum Matthaei Jouviondi moderni
I. Nous avons Isuivi le texte du manuscrit A (Bibl. Nat. lat 12682), qui est généralement le meilleur. Nous indiquons en note les quelques leçons empruntées aux mss. B (Bibl. Nat. lat. 12746) ou C (Arch. Nat. L 997).
abbatis ac conventus monasterii domini Salvatoris mundi et sanctî Martialis, Aquitanorum apostoli et patroni Lemovicensis, ordinis sancti Benedicti, ceu majoris panis eorumdem conventus nominibus, nobis nuper exponi fecit quod, licet, ut in aliquibus antiquis libris et chronicis legitur, ecclesia dicti monasterii a primeva ejus fundatione secularis, et in ea canonici ceu clerici seculares instituti fuerint, ac postmodum, prout ab aliquibus scriptum asseritur, cum certo tempore corpus ipsius sancti Martialis, quod in dicta ecclesia honorifice cum maxima tam deri quam populi Lemovicensis et Aquitaniae regionis veneratione et assidua devotione requiescit, ad locum de Solempniaco Lemovicensis diocesis delatum, quasi immobile videretur et, ut dicitur, revelatum fiiisset non velle ad pristinum deferri locum, çisi illud observantes mores vitam et habitum mutarent ; tune forsan canonici ceu clerici in eadem ecclesia existentes professionem sub régula sancti Benedicti qu« tune florebat emiserunt, et sub hac régula hactenus permanserunt, ac monasterium pr«dictum, olim a tune Francorum rege inter cetera regni Franciae monasteria sumptuosa orere constructum, ac débite cum dominio et jurisdiaione temporalibus fundatum, necnon diversis privilegiis, libertatibus, exemptionibus, gratiis et indultis eisdem monasterio et pro tempore existentibus illius abbati et monachis etiam per Sedeni Apostolicam concessis et approbatis, quibus illi a tempore immemoriali absque ulla contradictione usi sunt, decoratum extiterit, et in eo unus prioratus claustralis, unus subprioratus, unus tertius nuncupatus prioratus, unus capiceriatùs major, una celleraria coquina, una cantoria, una succentoria, una elemosinaria, una cameraria, una refectoria, una thesauraria, una sacrista Sancti Pétri nuncupata,una hortolaria, unus magistratus novitiorum,unus submagistratus etiam novitiorum, una custodia majoris altaris, una subcameraria, una [fol. 159 V] subelemosinaria, una hostellaria, unus capiceriatùs sepulchri, una subcapiceriatus etiam sepulchri, una subpistanceria, una infirmaria, una subcelleraria, et una subrefectorîa, ac forsan alia officia claustralia, per illius monachos ordinem praedictum expresse professos etiam una cum ipsius monasterii monachalibus portionibus obtineri solita, necnon plura loca et monachales portiones ac capellanias seu vicarias perpétua regulares, necnon duodecîm perpétua vicaria de communitate nuncupata, per presbyteros et clericos seculares obtineri solita, ad plenariam collutionem abbatis ipsius monasterii pro tempore exîstentis pertinentes, quarum fructus redditus et proventus tenues existunt, et quas pro tempore obtinentes nullas horas canonicas in dicta ecclesia persolvere consueverunt, fore noscantur ;
necnon ab eodem monasterio de Cumbis et de Panazolio, de Manoco, de Azaco, et de Cadris, ac de Rotho, de Roziers, de Asnesio, de Rossaco, et de Mutone, et de Fisco, et alii prioratus, prapositura ac prapositatus etiam aliqui conventuales, ac unus decanatus etiam conventualis, dominium et jurisdictionem temporalia habentes, et nonnulla alia bénéficia ecclesiastica dicti ordinb
regularia praedicti vel alterius diocesis, per eosdem monachos obtineri solita et ad plenam collationem dicti abbatis pro tempore existentis pertinentia, dépendant, et ad illius abbatis praefati collationem ceu praesentationem plures ecclesise et perpetuse vicariae ac capellanise pertineant ;
ipsumque monasterium in urbe sive castro Lemovicensi insigni et illius patrise primaria, ad quam plures mercatores et alii partium * Aquitaniae pro mercantiis emendis et vendendis confluunt, consistens insigne et notabile existât, [fol. i6o r**] Cum jamdictum monasterium in loco ipsius urbis sive castri, in quo tanquam magis publico frequentior quam alibi fit conventus populi, et aquatiquo, ad quem humectantes aquae undique fluunt, situm ac viis publicis, in quibus émeutes ac vendentes quotidie videntur, undique circumdatum existât, ac in eo nulla prêter claustrum et cimiterium sint deambulatoria ceu loca spaciosa; atque illius monachi, quorum cellulae ceu mansiones communes parvae sunt, nec viridaria prêter aliqua parvula ac modici spatii et separata et non communia habent, ubi completis divinis officiis levandorum taedio gratia animorum exire possunt; sed quoquo versus prodeant, prodire non possint * quin in publicum mixti secularibus prodeant; ac infra muros urbis ceu castri hujusmodi nullas collegiatae, sed duse dumtaxat parrochiales ' ecclesiae existant ; ac praeterea ad ipsum monasterium magnus et frequens in die tam civium quam advenarum non sine magno circa illud, maxime prope valvas ejusdem ubi blada venduntur, strepitu et clamore ceu tumultu concursus habeatur ; et fere singulis horis in illius ecclesia, in qua etiam nonnuUorum aliorum sanctorum martyrum ac confessorum corpora requiescunt, in qua, et non alibi in tota urbe ceu castro, hujusmodi praedicationes publice et ordinarie Adventus et Quadragesimae temporibus fieri soient, diversae utriusque sexus personae conspiciantur ;
et monachi ipsi mensam divisam et particularem ac separatam abbatiali ab antiquo habeant, ac singulas portiones monachales ex fructibus ejusdem monasterii ac terrarum aliarum illius officiorum ac beneficiorum ab eo dependentium, in blado, vino, pecunia, ac rébus aliis pro eorum necessatibus tam victus quam vestitus percipientes, s^epius vitam saecularem et a regularibus institutis alienam ducere inducantur; quo fit ut, vota sua Altissimo juxta ipsius ordinis regularia instituta non reddentes, animarum [fol. i6o v°] suarum saluti minus consulant, et seculares hujusmodi mutua con versât ione famae et honori eorumdem monachorum nonnunquam detrahant; nec de facili reperiantur viri nobilitate generis, litterarumque scientia et potentia ac aliis virtutibus praediti,
