LOUVIERS
Abancourt (André d'), chevalier.
Maosigny (Jean de).
Lto5S-la-Fo]i£t.
Boilvin (Guillaume).
Evermond (Jean d*).
Nbdfchatbl.
Amours ( Jean d*).
Garolay (Guy).
Dailfiiux (Richard), dit le Bourguignon.
La Barre (Raoul de ).
Touzé (Baudran).
PeacBB.
Longny ( Louis de ).
Tury (Beaudoin de), chevalier.
PONT-AUDBMBI.
Guérinière ( Nicolas de ).
Pinques (Pierre).
TiUy (Jean de).
Toumebu ( Louis de )•
Pont-db-l*Abche.
Esneval (Charles d').
Lalos ( Énault), dit Lebreton.
Noyer (Huguet de).
Rouen ( ville et pays de ).
Anièret ( Durgoin d*), chevalier, et sa
femme.
Auberbosc (Guillaume d*).
Aurichier (le sire d*).
Bordes (la dame de).
Blosset (Roger).
Baudri (Robert), bourgeois.
Beaucamp (Jean de).
Beau ville (Hue de), chevalier.
Béthas (Jean de), chevalier.
Bimell (Hue), chevalier.
Briquet (Nicolas), chevalier.
Calleville (Guillaume de).
Camberon (Jean de) , dit Coquart, che«
valier.
Cannebout (Etienne).
Canu (M* Mathieu).
Clerchy (le sire de) et Alison, sa femme.
Criquebœuf (Guillebert de).
Criquetot (Roger de) , chevalier.
Danne (Jean), clerc.
Danors (Robert).
Deshayes (Jean).
Doublet (Jean).
Erquemboult ( Guillaume ) et Laurence
de Fontenelle, sa femme.
Estouteville (Jean d').
Frencourt (le sire de).
Friardel (Guillaume).
Gossin (Regnauld). Grancey (Jean de) chevalier.
Havard (Jean )• Homme (Jean de), Houdetot (Porquet de), chevalier.
La Porte (Gilles de).
Launay (Louis de) et sa femme.
Leboucher (Guillaume).
Le Vavasseur (Jean).
Marche (la dame de La).
Martilly (Foulques de).
No (Jean de).
Pilois (Nicolas).
Plessis (Guinard de), chevalier.
Pommereul (Isabelle de).
Renierville (Jean de).
Rohan (Odin de).
Sainte-Beuve ( Robert de) et Laurence, sa
femme.
Saint-Ouen (Charles de).
Saint-Morris (Jean de).
Verdun (Guills^ume de).
Villaine (Pierre de).
Villiers (Robert de).
Vbrnon (ville et pays de).
Anfemet (Bertin d';.
Baptart (Percival).
Boudart (Lancelot).
Boulay (la damede'.
Gourcelles (Jean de), chevalier.
Guéaville (Hervieu).
Le Camus (Thomas).
Le Roux (Jean).
Mesnil-Simon (Simon de), chevalier.
Moustier (Stephen de).
Orgesy (Pierre d*).
Postel (Robert).
Villiers (Cordelier de;, chevalier.
Vkxin.
Ësfay (la dame d').
Essarts (Jean des).
— (Loquart des).
— (Regnauld des).
Réault (Jean).
Trye (Jean de), sire de Rolleboise, chevalier.
PRIVILEGES ACCORDÉS PAR HENRY TI A LA COLONIE ANGLAISE d'UARFLEUR,
EN IZiZi/i.
« Rex omnibus, etc., luspeximus quamdam cartam nostram sub magno sigillo regni nostri Francie sigillatam , factam in hec verba :
(( Henricus , etc., rex, ad perpetuam rei memoriam , notum facimus universis presentibus etfuturis quod nos , intime considérantes qualiter percarissimus dominus et pater noster defunctus, non longe post nobilem conquestum suum ville sue de Haretlu, voiens et
affectans, pro tuicione et securilate ejusdem , quod soli Anglici et nuUi alii ipsam inabitarent domos , edificia et alia tenementa , tam intégra quam ruinosa, nonnullis Anglicis tune ibidem existentibus et conversantibus et ibidem commorari volentibus ad certa onera supportanda, per separatas litteras suas patentes concessit et donavit in eadem, sub ea tamen condicione quod non liceret aliquibus eorum vel ipsorum heredibus domos , edifîcia et tenementa sua hujusmodi , vel aliquam parcellam eorumdem alicui dare, vendere, vel alienare, nisi solis duntaxat Anglicis, non stabiliens neque firmans pro tune , obstantibus impedimentis perquam maximis, aliquem ordinem sive modum certe et ordinate gubernacionis pro villa predicta et babitantibus et babitaturis in eadem, pro salva custodia dicte ville et securitate ipsorum inhabitancium et successorum suorum^ juxta quod proposuit facere et ordinare ; sic quod eo pretextu quamplures inhabitantes ejusdem et inhabitare volentes in eadem, mansiones suas vacuas reliquerunt et désertas et, quod dolenter referimus, ipsa villa nostra in majori parte ejusdem desolacionem jam patitur et ruinam ; prout pro parte quorumdam proborum hominum ligeorum nostrorum anglicorum, jam manencium et babilancium in villa nostra predicta, nobis est dolorose monstratum nobis, humiliter supplicando quatinus pro melioracione, securitate et tuicione dicte ville nostre et manencium et habitancium in eadem, ipsos et eorum successores aliquibus libertatibus, franchesiis et commoditalibus munire et fulcire dignaremur ; hinc est quod, habitis deliberacione^ avisamento et assensu consilii nostri, pro securitate et salva custodia dicte ville nostre de Hareflu, nec non relevacione et melioracione ejusdem, que quidem quasi clavis ducatus nostri Normannie existit, et multipliciter, quod cavendum est, deterioratur bis diebus ;
« De gracia nostra speciali concessimus et confîrmavimus et, per banc presentem cartam nostram , concedimus et confirmamus pro nobis et successoribus nostris , quantum in nobis est, probis hominibus anglicis manentibus et habitantibus in villa nostra de Hareflu predicta et eorum successoribus in perpetuum, libertates, quiclancias et franchesias subscriptas, videlicet :
« Quod quedam stapula nostra scilicet frumenti , ordei , brasei , avenarum, pisorum, fabarum, siliginis, salis et aliorum granorum , vini, olei, specierum fructuum dulcium, piscium, alleciialbi et rubei, pannorum laneorum , lineorum et aliorum quorumcumque panno-
rum, piccium (1), cepium (2),canabi, bituminis, tabellarum vocataram Rigolt, Waynescot (3), cere, ferri ac lanarum, corioriim Hispanie et Portugalie et ceterorum mercimoniorum sive mercandisarum quarumcumque, a quibuscumque partibus extraneis veniencium infra Secanani) seu partes nostras Francie de cetero, apud viUam predictam existât et non alibi, exceptis tamen mercimoniis fidelium ligeorum nostrorum, tam Francie quam Normannie, in quibuscumque partibus extra regnum nostrum Francie et ducatum nostrura Normannie per ipsos emplis et ab eisdem partibus venientibus sive applicantibus infra Sequanam, que ab hujus modi stapula dicte ville nostre libéra sint penitus et quieta ; ita quod mercandise predicte seu earum alique ad stapulam nostram Calesie non pertineant.
« Et quod predicti probi homines anglici, manenles et habitantes in villa predicta et successores sui, sint ex nunc comraunilas burgensium anglicorum perpétua, et quod ipsi burgenses anglici habere possint in eadem villa unum majorent vel prepositum et duodecim , octo, vel sex electos burgenses de seipsis anglicis , singulis annis eligendis, in perpetuum, qui quidem major vel prepositus sic eligendus, habeat custodiam pacis nostre in eadem villa, nec non gubernacionem et regimen ejusdem ac omnium habitancium , manencium et residencium in eadem, ac eciam omnium extraneorum illuc confluencium, pro tempore quo moram fecerint ibidem, nec non cognicionem in omnibus et singulis causis tam civilibus quam criminalibus infra dictam villam et ejus districtus qualitercumque emergentibus, salvo tamen et reservato capitaneo ejusdem ville ad salvam et tutam custodiam per nos ordinato, [nec non salvis] regimine, castigacione et correctione soldariorum suorum ac eciam manencium et inbabitancium ejusdem ville in biis que spectant ad vigilias et salvam gardiam sive custodiam ville supradicte.
« Et quod predicti probi homines anglici manentes et habitantes, sicut premittitur, predictum majorexn sive prepositum ac electos burgenses predictos, singulis annis, die venerabilis conquestus pre-
(1) Apparemment pour ptntim, de ptx, poix.
(2) Cepium pour eeporum de cepum^ suif , ou peut-êlre sepium^ de tepes, sèche , espèce de poisson dont on tire la sépia,
(3) Wainscot signifie encore aujourd'hui en anglais boiserie, bois pour lambris. Quanl à Rigolt, il n'est plus en usage; muis je soupçonne qu'il signifie poutre ou Kolive [right, droit; holt^ bois).
dicte ville (1) per inclitissime recordacionis Henricum nuper regem Anglie, patrem nostrum nobilissimum defunctum facte, vel infra sex dies proxime sequentes , casu occurrente et impediente , eligere valeant in perpetuum.
« Qui quidem major vel prepositus sic electus , sacramentum ad sancta Dei EvaDgelia coram prefatis duodecim , octo, vel sex electis ad minus, faciet et prestabit quod ipse tune dictam villam nostram ac populum nostrum in eadem bene et juste in omnibus ad honorem nostrum et commodum et salvacionem ville nostre predicte et communitatis ejusdem, in bis que ad offîcium suum pertinent, gubemabit ac plenam et celerem justiciam quibuslibet coram eo conquerentibus faciet et complebit, habito semper, in arduo, concilio electorum burgensium predictorum.
t Quodque predicti burgenses, sicut prefertur, electi et eligendi , sacramentum bujusmodi ad sacra Dei Evangelia facient et prestabunt coram prefato majore sive preposito sic electo et jurato , quod ad omnia et singula que bonum regimen, salvacionem et gubernacionem ville predicte ac communitatis ejusdem concernunt, eidem majori sive preposito sint assistentes , consulentes , ac auxiliantes, prout opus ingruit et nécessitas boc requirit.
« Et quod ipsi et successores sui ex tune , major sive prepositus ac burgenses , manentes et inbabitantes anglici ville predicte , de omnimodis gabellis salis, ac imposicionibus forensecis, nec non quartagiis quorumcumque potuum, qui ex tune in eadem villa per ipsos majorem sive prepositum ac burgenses manentes et habitantes anglicos et eorum successores vendentur seu vendicioni exponentur , erga nos et heredes nostros ac alios quoscumque quieti sint et exonerati in perpetuum, absque impeticione vel molestacione offîciariorum vel ministrorum nostrorum aut beredum nostrorum quorumcumque.
« Et quod ipsi et successores sui sint quieti et exonerati pro pei*petuo de quibuscumque custumis et subsidiis per terram et per mare , racione deveriorum et mercandisarum , que per predictos majorem sive prepositum ac burgenses manentes et habitantes anglicos et successores suos in villis , feriis et mercatis, seu alibi ubicumque fuerint, in locis et métis infra dominia et potestatem nostra existentibus, empta sive vendita fuerint, nobis vel heredibus nostris compe-
(I) 22 septembre 1415.
lenlibus seu aliqualiter pertinentibus ; omnimodis custurais et subsidiis ad mercandisas stapule Calesie pertinentibus duntaxat exceptis.
« Et quod predicti burgenses, manentes et inhabitantes predicte ville de HareÛu non trabantur in placitum , seu processum, nec teneantur respondere de aliqua re ad jurisdiccionem temporalem spectante , alibi nec coram aliis justiciaris , quam coram prefato majore vel preposito, aut aliis offîciariis seu ministris nostris, ad hoc specialiter commissis sive deputatis, seu in posterum deputandis in villa predicta.
a Et quod predicti major sive prepositus ac burgenses , manentes et habitantes anglici ville predicte et successores sui tôt et taies offîciarios et ministros anglicos in villa predicta , quot et quales pro executione offîcii majoris , sive prepositi ejusdem , ac aliorum offîciorum in eadem necessarii fuerint et oportuni, facere, constituere , et ordinare ac eosdem, cum sibi placuerit removere , nec non ordinaciones et statuta , bonorem nostrum ac commodum et utilitatem ejusdem ville concemancia, dummodo legibus , consuetudinibus et statutis regni nostri Francie et ducatus nostri Normanie non dérogent, inter se ipsos facere et ordinare, ac eciam mutare et in melius reformare de tempore in tempus valeant in perpetuum.
« Et quod nuUus sit burgensis in eadem villa , nisi anglicus , nec libertate aliqua in eadem gaudeat ut burgensis ; quodque aliquis manens sive habitans in dicta villa nullatenus reputetur vel teneatur pro burgense quousque hereditatus fuerit in eadem.
« Et quod predicti burgenses, manentes et habitantes anglici in exoneracionem onerum, tam majoris, sive prepositi, ac vigiliarum et custodiarum ipsis incumbencium, quam reparacionum pavimenti, murorum, communium foncium et gutturarum (I), ac ceterarum rerum quarumcumque, ad defensionem dicte ville pertinencium , que maxima indigent reparacione ac eciam abduccione refervorum et aliorum sordidorum in eadem villa existencium, nec non aliorum omnium hujusmodi, quorum sustentacio , reparacio et abduccio ad ipsos pertinere oportebit ; habere possint sibi et successoribus suis omnimoda exitus, amerciamenta et proficua curie nostre ibidem, nec non stallagium pannariorum, carnifîcum , piscatorum et aliorum
(1) Gutiura^ égout, gouttière.
mercatorum, ac picagîum (1) ubilibet infra villam supradictam ad fines (2j de ictibus, mahemiis (3) , effusione sanguinis , et escaetis bonorum et catallorum , nec non allorum quorumcumque confiscatorum, escaetis tamen terrarum et tenementorum , infra villam predictam et limites ejusdem , nobis et beredibus nostris semper salvis.
(( Et quod predicti major sive prepositus , ac burgenses, manentes sive habitantes anglici et successores sui habere possint et tenere in perpetuum firmas, preposituras de Hareflu et de Lure, cum commoditatîbus , emolumentis et proficuis eisdem firmis ab antiquo pertinentibus, nec non panagii sergenterie de Lure ac gaugii, mesuragii granorum, quatuor denariorum de viginti solidis turonensibus, mesuragii salis parvi, pannagii, ulnagii pannorum, imposicionis vini et tabellionatus dicte ville de Hareflu , reddendo inde annuatim in manus vicecomitis nostri de Monstrevillers verura valorem eorumdem, racionabili taxacione per ipsum facienda précédente.
« Dantes prelerea in mandatis dilectis et fidelibus nostris gentibus, parliamenta nostra Francie ac scaccarium nostrum Normannie tenentibus atque tenturis, gentibus eciam camere corapotorum nostroram, ac omnibus et singulis nostris ballivis , prepositis, vicecomitibus, nec non quibuscumque aliis justiciariis et officiariis atque subditis nostris aut eorum loca tenentibus , presentibus et futuris , et eorum cuilibet , prout ad eum pertinuerit , quatenus de présente nostra concessione et singulis contentis in eadem, prefatos manentes, et habitantes , burgenses anglicos ville nostre predicte et eorum successores faciant et permittant uti et gaudere pacifice et quiète.
« Que omnia et singula, ut robur firmitatis obtineant perpetualiter in futurum, hanc nostram presentem cartam jussimus nostri sigilli appensione muniri, salvo in aliis jure nostro et in omnibus cujuslibet alieno. Dat in manerio nostro de Shene, xxvr die februarii , anno Domini MCCCCXLiir (4) , regnorum vero nostrorum xxir.
a Nos autem cartam nostram predictam ac omnia et singula in eadem contenta rata habentes et grata , ea pro nobis et beredibus nostris, quantum in nobis est, acceptamus , approbamus et ratifi-
(i) Piquage, droit modique que Ton percevait dans les marchés sur ceux qui piquaient le sol pour y fixer leurs élaux et boutiques portatives.
(2) Amendes. Finem facere, componere de lite, crimine (Ducange).
(3) Méhain, méhaigne^ blessure.
{U) ikhUi nouv. style.
camus ac dilectis ligeis nostris anglicis nunc manentibus el habitantibus in villa nostra de Hareflu predicta et eorum successoribus , lenore presencium, concedimus el confirmamus, prout carta predicta racionabiliter testatur. Proviso semper quod présentes concessio et confirmacio nostre in prejudicium predicte stapule nostre Galesie nullatenus cédant. In cujus, etc. Teste Rege apud Sbene , vn'' die marci. Per brève de privato sigillo et de data predicta auctoritate Parliamenti (1). »
(1) Râles normands et français recueillis par Bréquigny ; vol. XI de la Normandie^ LI* de la Collection générale.