N°. XVI
(Voir page 235.)
Notnlen gebouden by occasie vande overkomst© van q* Hoogbcyt, den Heere Prince van Orangien, mitapA* vande Hecren van der Capellc van Aertsbergeii Mauregnault, Rcnswoude en Claut, uyt dai*" gaderinge vande Hecren Stacten Gcnerael, ende d'HttW* van Asperen, Lucasz ende don Tbcsaurier Gerin* Brasser, uyt den Raedt van Stacte, aile aïs Gedepttaf den vande Gcncralitcyt op 't stuck vande venninderilp ende afwijsingc vundo militie, by de Hecren StaetcnW Hollandt ende Wcst-Vricslandt in Junio 1G50 geamftid Donderdacghs den 9 Junij 1050 '•
Nae dat daeglis te vooren, op de advertentie by de Heeren Gecfli mitteerde Raedcu gedaen vande overkomste van boogbgcmelde Mj Hoogbeyt, ende de voornocmdc Gedeputeerden vande Gcneraliteyt,
I Résolution de» Eut s de Hollau'e du 19 Juillet 1631.
d« Heere Burgemeester deser Steede, geaccompagneert met vcrscheyde Hem vande Regecringe, tôt omtrent de klocke tien uren inde nacht ni gewacht op de voorsz. acnkomste van meerhooghgemelde sijne Hoogheyt, omme den aelven te recipieren nae gewoonlijcke ordre, kkbeade toi dien eynde een aensienelijck getal van Burgerije gedaen loaai inde wapenen, ende dat den gemclden Hecre Burgemeester, beaerckende dat het seer laet was geworden, endc getwijffelt wiert mk overkomste van hooghgemelde sijne Hoogheyt, de vooruoemdo EecRQ vande regeeriiige, mitsgaders de Burgerije hadden gedimittast, 800 ia desen morgen tijdelijck acnden voornoemden Heere Burgneerter van wegen hoogbgedachte sijne Hoogheyt (den welcken noch tji naehts entrent de klocke elf uren inde Stadt was gckomen) vermdA, dat de vergaderinge van Schepenen, Raeden, Oudt-raedcn, ende Ltyfcn van achten, noch dien selven voormiddagh raochte werden pleyt, omme aldaer audientie te mogen hebben, met ende benevens de Toonoemde Heercn Gedepnteerden vande Generaliteyt. Waer op da voornoemde Heere Burgemeester, geaccompagneert aïs vooren, pg*m zijnde in *t logement van hooghgemelde sijne Hoogheyt, omme da selven te verwillekomen, hceft op t voorsz. versoeck van de vergriamge vanden Oudt-racdt te doen leggen, aen de wclgemelde sijne Hoogheyt tôt antwoort gedaen gegeven, dat den selven Burgemeester, Qit versoeck ende ten respecte van sijne Hoogheyt alleen, den voorsz* (Mt-nedt soude doen vergaderen, ende de versochte audientie toe- •ta», onder protestatic nochtans (dewîjle 't sclve is eene niewighoyt, • boyten ordre vande Regecringe) van daer door gcene prejuditie te logpa aende hoogheyt. gerechtigheyt, endo Souverainiteyt vande lice* I» Staeten van Hollandt ende West-Vrieslandt, mitsgaders aende vtjpyt vander selver deliberatien in hacre vergaderinge daer op Staets P*}ie te houden.
Waer naer sijne Hoogheyt ter voorsz. audientie gchaelt, ende by de ftonoemde Gedeputeerde vande Generaliteyt gcvolght zijnde, zijn by fa Heere vander Cape lie gelescn de schriftelijcke propositic endo tyKge, dewelcke ongeteyckcnt, ende sonder byvoeginge van dagh •to date ende plaetsc, ofte aen wie deselve gedirigeert endc geaddres- •Wt varen, aen handen vande Heere Burgemeester zijn overgegeven.
Nier dat zijn Hoogheyt, nacr eenige complimentaire woorden, weder- Mhk in sijn logement was geaccompagneert geweest, is by de Ilccren vaaden Oudt-raedt voornoemt goetgevonden, dat de voorsz. propositic onde bylaege tegens d'eerste aen3taende poincten van bcschrijvingc, di d'ordre van dese regecringe su lien werden geexamineert, ende daer 3p ajsulcken resolutie ter vergaderinge vaude Heercn Staeten van Ilolaodt ende West-Vrieslandt ingebracht, als ten meeste dienste vanden Mode, tôt couservatie vande Hoogheyt, vrijhcyt, recht ende gerechtig-
weynige absent, in vollen Leden geexamineert zynde de poinct
articulen vande beschr\Jvinge vande Ed. Gro. Mo. Heeren
▼an Hollandt, raeckende de ménage van 't Landt, het oaaaa
redaoeren vande militie te voet, ende te paert, ende de reaolal
iasten daer toe van tyt tôt tijt gegeven aen Gedepnteeiden va
de Stadt Dordrecht ter gemelde Vergaderinge geweest: ooek g
neert de besoignes ende resolntien daer op van tijt tôt tgtgedi
genomen, ende spécial ijck het bcsoigne ende resolntie van B
Mo. op eene separate ende afsonderlvjckc cassatie ende venu
vande voorsz. militie, als d'andere Frovincien daer toe niet es
condescenderen, is ondervonden dat contrarie het abusif segj
de voorsz. Gcdeputeerdcn van Stadt3 wegen, ter gemelte vergi
contrarie liaeren last ende resolutie vanden Oudt-raedt
geconsenteert inde verminderinge van de voorsz. militie en i
cassatie van dien, dat de voorsz. Jleeren Gcdeputeerdcn ]
volgbt geliadt bacren last, daer toe haer Ed. gegeven, ende ve
beneden zijn gebleven geweest, ende noch verder in conformitt
voorsz. last liadden konnen ofte mogen gaen, ende daeromme i
approbeert. Ende zijn do voorsz. Heeren Gedepnteeiden da
bedanckt, ende geordonneert daer van notulen gehouden te '
tôt afwecringe vande voorsz. t'onrechte beschuldinge.
Sijne Hoogheyt, govolght door de Heeren Gedepnteerden vai
ncralitcyt, onder bénéficie vande protestatie van non prejaditie,
te vooren acn hooghgemelde sijne Hoogheyt gedaen, op meeriu
mtlde sijne Hoogheyt s versoeck wederom geadmitteert zQnde 1
gaderingo vanden Oudt-raedt, is door monde vanden Heere va
pelle van Aertsbergen met scer scherpe, bittere ende oui
gel ijck o woorden verklaert, en de voorn. vergaderinge aengew
sy Heeren Gedcputeerden gecn contentement en konden nem
dilatoire antwoorde op gisteren aen hooghgemelde sijne Hoogh
geven, ende van hier niet en souden vertrecken, voor ende aie
Ed. Heeren vanden Oudt-raedt voornocmt ronde verklaringe a ti««,«.. /:„,i««..4««..,i«« <.n.w)A u»kUA» MA^nMM «r «- ,.,~j~~.
ette, korte, positive, cathegorique ende peremptoire antwoordde
dat oock mtfn Ed. Heeren van Dordrecht promte ende effectie souden hebben gedaen, vande verbreeckinge vande Unie, ly haer, benevens d'andere Leden van Hollandt, die mede broooken hadden, hadden schuldigh gemaeckt, ende daer over ur waeren aen lijf ende goet, als konnende uyt krachte van LQckel vande gemelde Unie, ende volgens voorgaende exerar van oock eenige zijn geallegeert) in cas van contra ventie s Unie, in haere persoonen ende goederen gearresteert, gelé bekommert werden, t'allen plaetsen ende by allcn Ileeren, mde gerechten, daer inné men die soude konnen bekomen, le uytstel van weloke reparatie, hy Heere vander Capelle
dat sy Heeren Qedeputeerden noch audere iaele souden iden, daer van noch naerder openinge soude werden gcdaen. ignde gedelibereert, is met eenparige stemmen goetgevonden miveert, dat aile verdere schriftelycke ofte mondclioge antkde gemelde Gedeputeerdeu sal werden afgeslaegen, ende by
repljjcke dienthalven genomen gepersisteert. Dat wyders e Qedeputeerden in duydelycke en signih'cante termen sal ngeaeyt, dat haere Achtb. over de voorsz. harde ende comroorden, bg den voornoemden Capelle gedaen ende uytgc-
ten alderhooghsten waren ontsticht ende gescandaliseert, over by aile oceasien souden bethoonen haer uijtterste res-
Snde naedemael de voorsz. woorden waren injurieux ende
tegena de hoogheyt, gerechtigheyt, vrijheyt, reputatie ende artîo deser Proviueie, Steden ende Leden vandien, dat haer • naester Yergadermge vande Heeren Staten van Hollandt t-Yrieslant niet ledigh souden staen, aile 't selve bekent te ten ejjnde omme daer van behoorlycke ende effective repacht te werden, sulcx ende daer bevonden sal werden te belle 'twelcke voorsz. aende gemelde llccren Gedeputeerden, derheyt aenden voornoemde Capelle, met eene sonderlinge
couragie ende ressentiment, uijt den naem van haere Achtb. jt Ende alhoe-wel op 't naerder versoeck van meer Hooghjne Hoogheyt, haere Achtb. de saecke in naerder deliberatie leyt, aoo hebben deselve wederomme, met gclijcke eenparigx>ren, by de voorgaende résolu tie, metten aenkleven vandien rt. Waer naer de voornoemde Heeren Gedeputeerden des teghs naerden middagh, sonder verder antwoort te bekomen, kken nae Gornichem etc.
Fropositie gedaen by den Heer van A berge n inde Steden van Uollandt en Vrieslandt: in Junio 1650 *.
Erentveste, Eersame, Acbtbare Heeren.
1. Den Staet der Vereenigbde Nederlanden is overgekomen di ende grootc swarigheijt door afsonderlicke cassatie ende redoot 's Landis Militie, ondernomen bij de Edcle Mog. Heeren 8 van Hollandt, op haere jonghste vergaderinge, sonder voorgaeak municatie Tan haere Bondtgenooten, tegens wille vande? telve dcputeerden ter vergaderinge van hacr LIo. Mo. comparerende, tegens advijs ende goetvinden van s\)n Hoogheyt ende d* M* Heeren Radcn van State, aende welcke bij de gesaementljjoke I genooten bot opperste commandement, aenneminge ende affdankiig reductie van crijchsvolck, is gedefereert, ende vande weloke dependeert de militie te ontfangen in Eedt, ende daer vanvedoi te ontslaen, ende te licentieren.
Dese ordre ende voet is tsedert d'erectie vande Unie tôt noc onverbreeckclyck alsoo geobserveert onderhouden.
De veranderinge, daer in nu gesebiedt bij een Provincie I stelt aile d* andere ses Provincien, ende ooek sijn Hooghejjt, 4 ccllentie Stadtboudcr ende den Raedt van Staete in groote bekn nisse, van te sullen vervallen in verbrecokinge ende dissolatîe vi Unie, confusio van den Staet ende ruine van de goede ingpel sijnde U Achtb. bekent, dat de vijanden van buyten ende vnl gestadelick soecken te ondermineren bet maintien van de waer reformeerde Rcligie endo de cenighcijt tusschen de Provincien, de leden van dien; ende soo wanueer sij occasie souden vmdt den baudt van religie, bestaende in d'Unie, te ontbinden, dat Gcreformecrdc Christelijcke Godtsdicnst souden trachten te venl ende uijt te roeijcn, ende de goede iugcsctcnen deser Landeu,da professie gedaen hebbende, van haere privilegien, vrijbeyt ende | ren te verjagen, met sweert, vuur ende moordt te vervolgcn vernieleu, in gelijcker voegen als sij onsc voor-Ouderen verraoordt, vcrjaccbt ende getiraimisecrt bebben gehadt.
* Par l'obligeance de feu M. R. W. Ta dam a, savant distingué, dont la mort perte déplorable pour les sciences, nuits avons été à même de confronter la prop la minute autographe de M. Alexandre van der Cupellen, qui diffère a endroits du texte tel qu'il l'a prononcé. Outre cette minute autographe nom • trouvé une autre, écrite d'une main inconnue et ne contenant que deux on trois phes. Enfin nous avons eu sous les yeux deux copies, écrites probablement par le I de M. van der Cupellen et presque conformes au texte officiel. Nous avons m tographic de la copie M% au lieu de celle qui est imprimée dans l'ouvrage de v zema. Nous ne noterons que les variantes de quelque importance
On dit geledene, ende nu wederora gedreijchde, quaet voor te koaen, hebben haer Ho. Mo. met syn Hoogheijt, sijn Excellentie" BUdtbouder eiide den Raedt van Staetc gcdelibereert op bcquame rewdira, ende tôt dien einde geresolveert te doeu een seer notable be- Kndinge aen de lcden van de Proviucic van Hollandt, als begrepcn in kk tnctaet vande Unie, part ende deel bebbcndo inde plichtcn ende gorolgfi van dien die do Unie korat te veroorsaecken.
Watr toe, alsoo het aijn Hoogheijt bclieft heeft te prescnteren
Icaploy van syn Vorstelijck Persoon, uijt een oprccfcte liefde ende
|nr tôt contervatie van de aelve Unie, die sijne Heeren predecesseu-
■i ajt gelijcken y ver ende stantvasticheijt liebben aengeraeden, hel-
px ■aecken ende mainteneren, met verlies van goet ende bloet, daer
If Godt de Heere entlick dese Yereenichde Nederlanden, mot een
ghttose vreede heeft gesegent gebadt, soo hebbcn haer Ho. Mo. sijn
| Wochgemelte Hoocheyt1 ten hooghsten bedanckt van do voorsorge,
* iodeoelve belieft te dragen, om met ongelegcntheijt van sijn persoon,
[ dadieast van het Laiidt soo verre te behertigen, ende tôt dien einde
■ede gteommitteert, soo wel uijt de vergaderinge van haer Uo. Mog.
dîna d' Edele Mog, Kaeden van Staetc, de Heeren met sijuHoog-
hojt ilhier présent sijnde, om uijt haeren uacm U Acbtb. te vertoo-
n de beginselen, oorsaecke ende intentic van de Unie, met do plich-
Wa, daer aen aile de Frovincien ende ledeu van dien sijn gehoudeu.
'Den aenvanck ende beginselen van den oorlogc aengaende, is •a îgelyck bekent, wat verdriet de belijdcrs van de Gcreformecrde Ckmtelicke Religie is overgekomen, als de stralen des Evaugeliums MOt begonnen te schynen door de duij stère wolcken des Pausdoms.
Hier wanneer daer nacr het licht des Evangeliums haer klaer, ib op den vollen middach, was vcrschccnen, ende met gewclt doorgebrooeken, ende hen van die duijsterheden des Pausdoms gcschcijden, r tôt oneere ende schacmte van het kindt des verderffs, ende dat daer door eene deure in dese Landen wacr geopent, om door het lesen der Urimire te konnen sien van uijre tôt uijrc, wat tôt vcrlossiuge ende ■%bejt van nooden was.
1 Doen hebben den Paus, den Koningh van Spagnicu en aile lier adherenten, haer met branden ende moorden gewapent tegens de belijdcrs van dien.
Eu overmits die selvige meest worden gevonden in de Neder- Jtoden, rijn sy op onse voor-oudercn gcvallen, eude die getracteert,
1 La munie autographe est fort incomplète en cet endroit; on y trouve une grande lacune.
t # Wanneer de stralen des Evangeliums ten tyde ouser ouders eerst brgonde schynen Jsv de duvstere wolken des pausdoms, soo ia des yder bekent wat verdriet de belijdcrs vu die waren onderworpen." Minute de Main inconnue.
3 «Doen hebben haer aile de duivelcn begeven uit de belle, de paus, de .. (iUlsibU) .. m elle haere adherenten." Ibidem.
gelyck de Steden van Zutphen, Leyden, Haeriem, Oudewater, ende mccr anderc daervan konnen getuijgen; jae dat sij selfs in ham Historié schrijvcn achtien duijscnt zielen met dcn vuere, swaerde m galgc to hebbcn vernielt. Wie soude dese particulariteyten fan difli conncn verhalen souder altéra tie ende ontsteltenisse fP
Den Doorluchtigcn Prince van Orangien, Prins Willea, Hoochloffclicker Memorie, sich erbarmende over het slachtea eait moorden van aile dese arme mcnschcn, vont goet met aile de Stala haer tcgens dit moorden eude branden te wapenen, t'welek dis wijsen Vorst ende andere Regenten oordeelden, met geen meerderfa* ende seeckerhcijt te konnen geschieden, als met eene vaste vertisJfr nisse onder malcanderen; waerom die selvige opreohten iaiJMfr 1579 cen naerder Unie, ecuwich verbondt ende eendracht, waer hy à> selve haer verbiuden ende vereenigen, om ten eeuwigen dage bj de», andercn te blyven, in aile forme ende manieren, als off sjjluydea mm een Provincic waren, sonder dat de selve hen t'eeniger tyt m ém ,, anderen sullen scbeijden, al waerom de Unie ende observatie daerof. j gcvoclht, moet wesen een regel ende richtsnoer tôt onse behonderiMfc •
9 Hct lichaem van dese Vcreeniclide Nederlanden bj d' Uniewl '{ geformeert wesendc, is raachtich en heerlijck geworden, doord'osd* linge ecnigbeyt ende stantvasticheijt, formidabel aen s\jn v jjinden eA: , considerabel in de werelt, soo lange hct syn selfs in eendracht bij de Unie hout ende regeert.
D' cerste jaren van dcn Vreede brengen voort sorgelicke gingen van binnen, die de ziele, dat is, d'eenicheyt onder de ftt» vincien, ontroeren, endo de grondcu los maecken, daer op de ordmfc' regeeriuge dus lange gehouden stcuuen, door onderlinge différentes •' question, wat eeue Provincic, ofte inceste leden van dien, vermogenesto lioorcn te doeu, in weerwille eude tôt prejuditie van haere boodtge» noo ten, ende sijn geschapen voort te brengen, endenaer haer te onheyl ende ruine, soo daer in by tyts niet en wort versien.
Tôt voorcoomiuge ende afwceringe van dese swarigheijt, sijn Hooghcyt ende dcn Racdt al voor cenige t'ydt, naer oudtf g* woonte, ende uijt redite kennisse, wat de bewaringe van t' Lutt vercijscht, geconcipicert, ende aende Provincieu gesouden den Stiflt van Oorlogc, gedresscert naer de besettinge die sy gcoordeelt heita noodich te wesen voor desc lijt, tôt vcrsceckcringe vaut Landt of de frontieren van buijten, ende van den Staet van binnen, tcgens h» wendige vijanden beijde vau de Rcligic ende Regecringc.
Haer Ho. Mog. bcbbcii al voor lange getracht, om over d'
i «Wie soude dese particularitcrtcn van dien conncn verhalen sonder screven." ifiaris de main inconnue.
* Ici recommence la minute aulograyle.
pedientea Tan deaen Staedt.van Oorloge te komen in conferentie; mt il by dû Heeren Gedeputeerden uijt de Provincie van Hollandt momtirit geweeat, en hebben deseWe naderhandt Toorgeslagen castis Tan. de halte Roljterie, ende hondert vyff compagnien te voet, à aile de sea andere Prorincien, aie ontijdich ende ondienstich, gewdu hebben, c ende eehter toegestaen tegens haer eijgen oordeel aie Tentant, ende oijt geen andere insichten als om de Provincie «Hollandt te gemoet te komen, te consenteeren in de cassatie Tan rjta vjjftigh compagnien te voet, ende twaelff te paerd, ende reduetie m de RnQterie Tan sestich tôt vyfftich rnijters onder eleke compagè; *ten einde eenmael soude mogen vrorden genomen vruchtbare oobtio op den Staet Tan Oorloge, geformeert by s'nn Hoochejjt, s\jn Wkntîe Stadthonder, ende den Raedt Tan Staete, alsoo sonder staet
* Oorloge niât mogelgck ifl den Staet Tan 't Landt buijten confusie Binden.
Wuriane alaoo de Ed. Mog. Heeren Staeten Tan Hollandt haer ■fc hebben willen Tongen met de ses andere Provincien, is bij de •bi gedaen besendinge aen haer Ed. Mog. Staetsgewijse in 's Gra- ■kege Tergadert wesende, om de selve te induceren tôt eenparich di|i met d* andere conaenteerende Provincien. Ende ten einde aile fa bien Tan deae Provincie rechte kennisse mogen hebben van de [dfmtltfj|l der saecken, hebben haer Ho. Mog. goctgevonden den fiftndea April lestleden, te doen schrijven een scrieusen brieff, die rj ttjftlcn off die gesonden is geweest aen aile de Steden, als Terné* wsa{ en wel behoort hadde, alsoo de Heeren Qecommitteerde Um Tan haer Ed. Mog. te gemoet gevoert hebben sulcx onnoodich
• itm.
Hier en boven hebben haer Ho. Mo. iterativelick, op ontfangen dtjjt, » dat d* Heeren Staeten Tan Hollandt, by pluraliteijt Tan team, ende tegens gedane protesten ende coïitradictien van notable cdea, resolutie genomen hebben tôt separate cassatie ende reduetie ** aflitie, nienwe besendinge gedaen in voile vergaderinge van haer ■U Mog, Tersoeckende te willen supersederen met d* executie Tan de , resolutie, ende geen deure tôt nieuwichcden ende verbreeckinge
1 Al fin da ptstage «ende eehter toegestaan — te gemoet te komen" on lit dans la mU **ÊÊtt§nçk*r «ende eehter tôt ontlasting van aile de provintien goetgevonden te con- ■»•" etc. Le texte officiel est moim modéré. Peut-être M. van der Capellen Is* il exprimé ainsi par ordre supérieur.
1 il lieu du passage «ten einde eenmaal — confusie te houden*' on lit «met dien ver- ■se, dat eenmael een rasten staet van oorloghe sol worden aen genomen ende onder- ■des met soodanigh règlement over versceydcn pointen van mesnage ende retires als by pvrneiale adrisen ter generaliteyt ingebracht is." Ibidem.
1 au lieu du passage « dat de Staten van llollant — nieuwe besendinge" on lit » van dat Iteren Staten van llollant resolutie genomen hebben lot separate cassatie ende reduetie
mihâc, besendinghe gedaen" etc. Ibidem.
vande Unie te opcncn. Oock by hervattc deconimnnicatie overdedii rentiale poincten acnlaet gcgeven, om door accommodatie van de <fii rcnten een goede uijtcomste le viodea. Versoeckende tôt dieu mm continuatie vau de conferentie. Ende hebben met groote droefiej onverwacht verstaeu, dat by wege vau overstemminge met grootenfn dcpesches, staende vergaderiuge, gcformeert cnde afgesonden ajjn an officierca te voet cnde te paerd, wel op repartitie van dese "Brama staeudc, inaer by ecde vcrpliclit om te obedieren sijn Hooghegt mm den Raedt van Staete ; daer toe dan oock contrarie ordre by tarife Mog. sijn Hoogheijt endo de Heeren Raden van State is gegevee, m de selve compagnien by een te doen houden ; ailes tôt groote MaN van dese loffelicke Rcgecringe ende vreughde van dessclfs vyande*.
* Ilicrom iat dat haer Uo. Mo. sijn Hoogheyt, onde den Baeft van Staete genootsaeckt worden, op ongehoorde nieuwe toeralleB. > dese Rcgeeringe, te gebruijckcn nieuwe extraordinaris remédiai, te deso notable besendingo aen aile de Steden van dese Proviacieib leden van de Unie, om de selve redit te doen begrypen de mflfheijt, daer in den Staet door dese proceduren wordt gestelt; op m% desclve wel geinformeert wesende, soodanige rcmedien helpea If* brengen, daer door het quaet moge werden geweert, ende de . cien aen de eene zijde met ordre ende eenparigheyt mogen < averlicht in haerc lasten, ende aen d' andere zyde verseeckert 1 vyanden, die van buijtcn ofte van binuen mochten opstaen; allai m\ beboudenisse cnde maintien van Religic cnde Unie ; staende wel af ■ nemen, dat sonder wapencn ende suffisant crijchsvolck de selre wà geconserveert konnen werden , en dat sijn iloogheijt en den ÏmM van State de beste kennisse hebben wat de bewaeringe van t hmt vereyscht 8.
Wy weten cnde gelooven wel, dat de finantien vande Ed. li>> Heercu Statcn van llollandt Jiooch zijn bcswaert, ende niet wel m9r nen dragen aile de lasten. Andere Provincien clagen over gdjjèk0 bcswaer cnde onmacht. D* oorloge is geweest kostelijcke endcUajk' duijrich, doch is met wonderbaren zegen over het Laudt ende vmtt mable vrijheijt gecompeuscert. De vercregene vreede vereyscht tef lichtiuge ; d* andere Provincien zijn oock daer toe genegen, macr VC s ta en, dat de verlichtinge, cassatie ende reductic van 's Landts H23Û4 voorts afwijsingc van gemeeno oorlochs-lasten moet geschieden wé
i Au lieu du passage -Hicrom ist dat .... genootsackt worden** on Ut dam U tjfaa autographe et duns une des copies : * Hieroni ist dut de rcs provintien, considerercudet i de besendinge by haer Ho. Mo. tweemael gedaen acnde voile Vergacderinghe vande Hea Staten deser Trovintic vruchteloos uijt^evullcn is, ende dat bij geene van de provintien i lange ondernomen is gt-woest, tc^cn het gewuonlick remédie van inductic endebesenin^ persisteren by haerc separatc en aendo uuie schodelicke resoluUeu gcnooUaecktworde»*"«
* Un trouve dans la minute autographe ici une lacune.
ordre ende eenparigheijt van aile daer by geinteresseerde Men, in gevolge yande Unie ende ordre tôt noch toe onderhouden.
Haer Ed. Mog. de Heeren Staten van Hollaadt, kebben fanerai tjjden, selfs ter vergaderinge van haer Ho. Mo. prcsiderende, * il alsoo geoordeelt dienstich ende nootwendich te wescn, ende nevens ■dm Provincien op den eersten November 1623 hclpen resolihu, dat geene Provincien vermogen eijgener authoriteijt eenige mpagnkn aff te wijsen, sonder voorgaende communicatie ende resoktie van haer Ho. Ma ende van den Kaedt van State, eude dat te contrarie geachiedende, daer tegens met authoriteijt behoort versien Il worden ; soo als van wegen de Provincio van Hollandt is gepropo- Kot ende genrgeert geweest
Ebdehebben in den jaere 1626 efifectivelijck helpen weeren een yegelijck sfaderlieke rednctie van compagnien ondernomen by de Heeren Staet« vu Zeelandt. op geljjcke olachten van onvermogentheijt gefundeert; sendende ten fine voorsz. in Zeelandt de Heeren Beveren ade Schaffer, ende versoeckende tegebjck Prias Hcndrik *, hooprascmorie, om des noodt z\jnde, sich naer Zeelandt te willen ver-
Yetdarende daer bjj, dat de resolutie by de Heeren van Zee- Ut in dit stnek genomen, is strydende tegens de Unie, ende by een alleene niet en oan genomen worden, ooek schadeliok ende is voor den staet van 't Landt, met haer slepende niet dan (■fane, ende soodanige schadelicke conseqaentien, die sonder eversie wigœde ordre niet connen getolereert worden, sulex als de eijgen mdn van de resolutie mede brengen.
AÛe het selffde is in andere Provincien ooek, daer het de octtse heeft vereijscht, alsoo gepractiseert, ende noijt by eenige Provin- } • geeoatradiceert geworden.
| . Iode alsoo dese poincten raecken de conservatie ofte dissolutie
{ vude Unie, de behoudenisse ofte ondergangh van desen machtigen en
& MMienlijcken Staet, ende langlisaemo deliberatien niet anders cunnen
\ hn& als confusie ende onheyl, soo versoecken siju Ilooghcijt, ende
|, vjj Gedepnteerden van haer Ho. Mo. uijt den naem van aile uwe
fadtgenoten, mede-leden vande Unie wesendc, op het serieuste ende
vudelickste, dat U. Achtb. willen onverbreeckclijck verblyven by d'
Uiie, Tast houden d* oude eenigheijt ende ordre, duslauge tusschen
de Bondtgenooten eendrachtich gemainteneert, en tôt dien eijndc doen
coatinueren de betalinge vaude afgewescne compaguien, ende alsoo
npsrercn de contraventien tegens d' Unie gedacn, by wegen van af-
1 Use des copies porte encore »Anno 1626."
» On lit dans le texte du discours tel que M. van Aitzcma Ta communiqué, et dans ue des copies le nom du Prince Maurice. Notre texte est préférable.
sonderlicke cassatie ende reductie, geordonneert stjnde bQ U. j Oedepnteerden, nevens eenige andere Steden deser Provincie, on ter daghvaert gecompareert hebbende. Tôt welcke reparatie da vincie, ende de ieden van dieu gehouden zijn, uvt oraohte fi drie-en-twintichste artijckel van de Unie, dieterende, dat bfl soo yetwes bij ijemandi ter contrarie gedaen ofte geattenteert woid selve verclaeren s\Jluyden van nu alsdan, nul egeen ende fan « den; daer onder sij verbinden haerlieder, ende allen den ingai van haerluijder respective Provincien, Steden ende leden van dim aoon ende goederen, om deselve, ingevalle van contraventie v» onderhout van dese, met t' geene daer van dependeert, geam gehouden ende beoommert te mogen worden.
* Dienvolgende vereoecken wij oook U. Achtb. haer te wilki gen met de ses andere in den staet van oorloge conaenterenè vincien, ofte andersins de differenten laeten decideren door de I
l Nom liwni dans la minuit autographe de lf. van der Capellen a* Bat 9ê porte le texte officiel.
«Uierenboven vereoeeken wy ook U Achtb. haer te willen voegcn net de m u den staet van oorloghe consenteerende provintien, ende haer geeonunftteerde te Taert te eenden, genochsaem te willen lasten ende autorieeeren, om die imrrtm : reeoluUe te mogen helpen nemen, naer onder gewoonte, opdat alaoa de genwc ende eenigheyt tuiten de proTintien moghe worden geeoneerreerd ende de cassât» dnctie van 'sLanta cryghsvolck moge geacieden nae d'Unie ende met eeaperighfjt het d'Ed. Mogh. Ileeren Staten van deae provintie altydt hebben verstaea, m haer prorinciaal advis ingebracht ter Vergaderinghe van haer Hog. Mogh., op dm ann. 1642. Ende by aoo verre er eenige differenten den ttaet van oorloghe aengamè de provintien overigh mochten blyven, dat n achtb. believe te helpen reeolveares] • rorderen dat deselve differenten mogen worden getubmitteert ende geteraûneert d'Unie. (• Sonder dat wy verttaen met dit versœck eenichainta te prejudideeren di I gerecbticheden, rechten ende privilegien van den Lande Tan Hollandt ende Weetrri Leden ofte Steden van dien.** Addition fans une des copies.)
«Ende aleoo een goet gedeelte van 't crychsvolck op repartitie Tan deet pi ataende op nacm van de Ed. Mog. Ileeren Staten van Hollant ende Weet-Vrieshal licentieert, ende daertegens by haer Hog. Mog. gelast te continneerea m ■aawa » dienst, ende ondertuaaen onbetaelt blyft liggen in provintien ende steden, die dae? ongelegentheyt mochten geraken, soo worden a Achtb. eerienselick vereocht elle h deliberatien af te snyden en haer goede meyninghe ende intentie aengaende de cm ran betalinghe te doen aen het gelicentieerde crychsvolck aen fjn Uoocht. eadi willen maken opdat in tyts." etc. 1.
Voua avoua trouvé parmi ces brouillons la pièce suivante.
«De Heere van Aersbergen sal gelieven te letten of niet noedkh ami ayn ende vende Propositie daer de Ileeren jan de stadt versocht wordt haer te wiU fonnercn met de ses eenstemmende provintien dat daer by gevocht werde:
Ofte wel soodanich aen haer consent tôt den Staedt van Ortoog dragea, aie e, meynen den dienst van Let landt te vereyssen en soo ala sy snllen ordelen dat di de provintien tôt eenparich consent sullen werden gebracht, gemerckt het onmogi dat de staedt vaut Landt langer kan subsisteren sonder aennemen van een Stae&i loog, sonder dat %nj terstaen met dit versoeck cenicksins t* prejudideeren déhomchUme keedent rechten en preryUgien tande Lande van Hotiand en Westfrieslemi, Lteden mfh tan dien, resolutien te nemen en sodanige consenten te dragen aie sy sc&s ««Om den dienst tan het Landt te vereissen en deselvige hare resolutien en f nnaamfi Vergaderinge van Hollandt te openen en aldaer te former» een provinemei m V selvige ter generaliteyt in te brengen, volgeni d'ordre van regeringt altyt \
fiMtAoodm, volgens het negende artijckel van de voorss. Unie. Op fc vdeke U. Acbtb. versocht worden baere goede meeninge ende i aen agn Hooghejjt ende ons tegenwoordich believen bekent te i; op dat in tijts, ende sonder ujjtsteil voorsorge mogewerden n, dat den Staet, ende de goede ingesetenen van dien, niet en «mi te vervallen in scheuringe, ende vervolgens in soodanige eliende wk verwoestinge, als onse Voorouders hebben ujjtgeataen. Het weick vj vertrouwen dat U. Aehtb. aullen soucken voor te coomen, daer toi wy bidden dat Godt de Heer de aelve wijshejjt gelieve te in-
[On sait qne la seconde proposition de M. van der Capellen tas le 10 Juin à Dordrecht» scandalisa encore le Magistrat de cette vis. Noos ferons suivre ici la relation de ce qui c'est passé ce jour A à Dordrecht, comme on la trouve dans les Mémoires do M. van du Cape lien (II. p. 455). Nous l'avons confronté à la minute mifrêpie et nous noterons au bas de la page les variantes que •on a? ons trouvées.
Mémo rie van 't geene by syn Hoocheyt ende baer Hoocb Mog. Gedeputeerde, d' Heeren Van Arsberghe, Mauregnaut, Van Rentswoude, Clant, Van Asperen, Lucassoon, endeThreaorier Brasser geresolveert ende mondelinge geproponeert is geweest den X. Jun\j Anno 1650. tôt Dordrecht.
»8jn Hoocheyt ende de Heeren haer Ho. Mo. Gedeputeerde u tôt de •oeadinge aen de Steden van de provintie van Hollaudt, hebbeade tôt Dwdrecht ontfangen dilatoire antwoort op d' eerste Propos itie aen den Qrtntt gedaen, hebben bevonden, dat daermede haer Ho. Mo. Reende oochmerck niet allcen in die Stadt, maer ooek by geandere Steden vruchteloos soude werden gestelt, ende onderde separatc lioentieringe ende reductie van 's Landts militie Wercflect soude gewinnen. Eude daer over naer voorgaende deliberatie, forigeronden te versoecken nieuwe convocatie van den Outraet ; ende faire geobtineert hebbende, te vertoonen, dat syn Hoocheyt ende Hee- * Gedepd*. niet gesint waren te prejudicieren de souveraraitcijt, rechla ende liberteîjt van de Provintie van Hollandt ofte leden van dien, wsr "t formerai ende inbrengen van Provintiale advisen, maer veel eer earive te helpen conserveren met ende door het maintien vande al-
' »Mtt fjm Hoocheyt." Minuit Autographe.
goraeeno Unie der gesamentlicke bontgenooten. Edooh alsoo i bontgenooten bcsorgden verbreeckinge van de Unie indebeginaekniii den Vreede door separate Cossatie ende Reductie van gemeen Grjris> volck, eiide daeruyt nict dan swaricheyt ende onheyl te gemoet ngn; dat haer Ho. Mo, goetgcvonden hadden, tôt weeringe van dit schadeljeb quact in syn gcboorte, te docn recht informeeren de leden deser Provnti* ende deselvo sérieuse! ick te vermanen tôt het debvoir, daer Ml^ gehouden syn uyt crachte vande Unie; ende dat daeromme syn Hoockjt ende sy Heeren Gcdepd». uyt dcn name van de bontgenooten venoeUtt dcn Outraet deser Stcdc, als mcde part hebbcnde in de Unie entfd off qualick varen van het laut, dat sy willen helpeu * réparerai de Ca» traventio tcgens d* Unie gcschiet, met applicatie Tan het. 23 artLni de Unie, ende observantie dacrop gevolcht. Ende tôt dien eynde heJfm continuercn de bctaliughc van de gelicentieerde militie, tôt dat de Fb* vintien over 't stuck van de cassai ie soude wesen vergeleeckca, wâ verclaringhe dat men nict en soude van hier vertreckeo, voor ende ékt dat men desen aengaende hadde bckomen positive ende catbegoriq«e«^ woort, ojle dat men genootsaeckt soude icesen, andere taie te gekwhkS *Alle 't welcke by d'Hcer Van der Capeilen Tan Anbajkl uytgesproocken, ende met redenen ende exempelen daertoedieneadekr kieedet is geworden *, bedanckende d' Heeren vauden Outraet qt den naem van syn lloocheyt ende Heeren Gedcpd*. over haer Adtfk verclaringe» van dat sy willen onverbreeckolick verblyven by d* Mb ende versoeckende, dat de sclve dienvolgende cflectivelick bclpcanpfr* reereu den inbreuck in d' Unie gcschiet, door provisioneele beUelflsJi
1 Ilelpen precauccrcn ende reparcren t'geene tcgens d'Unie tonde geschieda. Jb autographe.
9 Voir les Mémoire* de M. van der Capeilen, II, p. 265. «Ende alsoo d'HcW Arsberghc *t woord voerendc, ordre versocht, wat hy aoude proponeeren, wieris.1 geboudene deliberatic, gelyckelick gercsolveert, te doen repetecren, ende breederdeis**** de îcdenen tegens de separate cassatie ende reductie \an 'sLants gemeen CrjdaNkt d'encude, met versoeck ora te hebben, in plaelsc von dilatoir, kort ende positive 4 met applicatie von den 23. Articul van de l'nie, sprekende van nullitevt i ▼an contravention, ende vorder verclaiinghe: dat, in cas ran dilaey ofle \
geaootsaecki soude vrtsen andre taie te gehruken-, die dacr in soude hebben 1 . ,
1*1 in t s, als Gouverneur van de Provintic, soude sc^gen: -Burgentrs! tek trorJ md, èà » dPoMtrage kowt in den Ovt ltacd', maer aloo hier guestie ralt, ran le koudtn, af airtkkf den d'Unie, ende dot een itgcliek gehuudcn is, dacrop verclaringhe te doem aen den AssUssssîi die by et de rerplicht is d'Unie te maintenreren, aide doen onderhouden, rolgtns JUf 24-srftf soo traege ici ieder Lidt tan den Out-Racdl, h'ur jreunt, val sy gesint syn U dsfla, ■ tcgens d'orne illighe te geàruktn *t reehi ende de maeht, dat d'Unie gerft.'"
* "Iletwelck door monde van dcn Hcer van Arsberghe uvtgesprockeu eade ImA aengcwcsen wesende dat haer Ho. Mo;,', geen ander reparutie versuchten als pnmriMsi continuatic van bclalingc der gelicentieerde ruyteren ende soldatcn, tôt dat de estai ende reductie soude goschiedeu naar ordre van 't landt, daerin geen prejndstit ssi provintie van llollant gescach, ende de Heeren van dcn outraedt gecn sirarigkc|k1 hoorde te maken, omdat desclvc alrcedc verclaert hadde d'Unie onverbrekelick U «fi onderhouden ende 't sclve met effecteu tôt goct genoegen vande bontgenooten dient | worden." Minute autographe.
' Inde gdicentieerde militie, aîsoo daer in gecn bcswaer off prejaditie tt Heeren Staten van Hollant ende Leden van dien aengedaen wierde, ftvade de leparate Cassatie een contraventie van de Unie, ende alsulcx ■y d* Unie Toor nul verclàert.
rlFieropalsoo den Outraet affgeireden is gewcest, latcnde syn Hoocheyt mk Hceren haer Ho. Mo. Gedepuleerde verblyven, gelyck voorgeakgtt ende versocht was, in de plaetse van audientic, ende wederomme ma gehondene deliberatie binnen gestaen, hceft den OutRaedt Mnekt syn Hoocheyt ende Heeren hacr IIo. Mo. Gcdcpdc. ende verekrt, op hetgeproponeerde te sullen geven satisfactie aen syn Hoocheyt •b haeren 8Udthouder, edoch getoont misnoegen te hebben over icts m 1 geene gerepresenteert was, en verweygert aen te wysen, waeruyt tit miinoegen procedeerde, onaengesien den Outraet by de Heeren ha Ho. Mo. Gedepd*. instantelyck versocht wierden daervan staendo Vvgsderinge te willen openinge doen ende in vorder communicatie
CQMtt1.
•De toegeseyde antwoort ende satisfactie door Gedepd*. uyt den Ont- Mi an syn Hoocheyt gebracht wesende, is bevonden dat de selve was tôt bevorderinge van provisioneele hetaelinge vande gclimilitie, ende alsulcx onnodich gewcest vorder instantie te Ojwa, of andere Taie te spreecken, die andorsints gebruyckt ende gecxpËeeert soude syn geweest, naer (t geone soude voorvallcn, ende auder- Mb geoordeelt was over een te comen met den Teneur van de Unie, aie oaderhoudinge van de selve, sonder daer onder eenige comminatic of feytelicheyt begrepen te hebben *.
<T« Mémoires, II, p. 293 bt. »Pe propositic in (lier voegen gedaen weiende, hadde M nmejnt, dat eenige Leden van den Oat-Raedt hacr soutien hebben geopenbaert, ende onder deselve ontstaen syn; maer is geheel anders uytgcvallen, synde den Outmt de Beleyders ende Rcgenlen, onder scyn, als of gctast wierd in de Hoocheyt Hit, rryheyt ende gerechtigheyt van de Stadt, die een iegelick geliouden was met •* voortestaen, daer toe gedisponeert, dat nyt hacr aller naem wierde rerclaert : dese tmkfMposUU te smaken naer comminatic ende injurie toor de Heeren Staten ran Hollant, •fc stdertnssen belofte gedaen, dat den Out-Baedt, op de saîcc selfs, aen Syn Hoocheyt, als *•*■ gtnadigen Sladkouder, sonde x geven satisfactie; bedanckende Syn Hooclit. ende de Jswa Gedepnteerde, maer taxeerende den Heer ran Arsbcrghc, nict anders, als of hy effrité ende sonder last, kadde gesproken; die daerover seyde, nict anders, als uyt den +m\ mit op ordre ran alla de Heeren, ter plaetse présent wesende, gesproken te hebben, die pm htentit kaadcn, tels te seggen, ofte te doen lot prejuditic, recl min eomminalie ofte injurie ** m Heeren Staten van Hollant; wisten ooek nict, wacr in dat be tonde, ende versochten aen- Ipfatfa, mb dmeroter in vorder communicatie le mogen komen; ende voor antwoort bequa- ■tt toor d'IIeer de Witte, dat *y daerover in gecn contestait wilden koomen, ende die sakt t*dmbrc*gen aen de Heeren Strien ran Hollant, gelyck ook imilitieusclick is gedaen, synde M> seriftelicke propositie, met het dilatoire antwoord, en de verkeert rapport van de mondefctke pnpositie aen andre Leden van Hollant overgcscrcvcn geweest, nict anders, als of I éa van Dordrecht hadde besculdight voor Verbontbrekcrs, die lyf ende goet verbeurt le dat mon haer ged.cieht haddo door de woorden van andre taie: verswygcnde de beloofde satisfactie aen Syn Ilooch., ende de versochtc acnwysinghc van
f ofte injurieuse woorden, ende verdere communicatie"
* Au lieu du passage » ende onderhouding van deselve begTcpcn te licbbcn'* on lit dans i mxMute autographe- «ende intentic van hacr Hog. Mogh. vertreckende daermede naer i afsceydt op Gornichem.
* Hier van heeft syn Hoocheyt ende Heeren haer Ho. Mo. Q&kft. teerde ton versoecke van den Heer van Arsberghe bovenstaoii resolutie ende verhael by geschrifte doen stellcn met verclaringe, èl by de sclve in de voorsz. mondelinge propodtie niet anders isgeieyt|* weest, als *t geene conform was onse intentie ende de letter val ià 23. articul van de Unie. — Actum in s*Gravenhag© den 10. Aogat^ Anno 1650.
(get.) Q. P. D'Orange
Alex, van der Capellen, J. D. Maareg*
nault, Johan van Reede, Adr. Clant, Bs.
de Boetzeler et d'Asperen, Gnille Lneuv
G. Brasser.
On a accusé M. van der Capellen d'avoir été complice de ft* restation des six membres des Etats de Hollande et de htteàft contre Amsterdam. Nous voyons par nne lettre de son fils Gerlaci comment on jugea du Priuce et de M. van der Capellen dam 11 quartier de Zutphcn. Cette lettre est datée du BudelhofF (ohateu k M. van der Capellen) le 26 Juillet 1650.
» Daer is in de stad van Zutphen groote alteratie onte
de gemeente over dit werck van Amsterdam. UEd. wordt by de g» meene mant doch onverstandichlyck, geseijt een Baeteheer val 41 Hoocheyt, die syn Hoocheyt raet geeft, en by andere geseyt, dat OTt geen Last eu beeft van Provintie om sulcke extremiteytën ends Wt nier© van doen, toe te staen. Jae, seyde een ander, daer achnjjIenveT1
raeden ende andere onheylen Andere seggen, dat syn Hooflk
heel qualyck gedacn heeft, oordelen sulex geschiet te syn, sonder k» nis van Provinticn, om te vengercn de affronten, die syn Hosi geleden heeft van die van Hollant, van, teelcie opinie de meule 44
dewyl der geen reden comt aen de Provintie Andere «H»
dat syn Hooch. als Stadthouder infractie gedaen heeft int recht v» den staet van de Provincie van Hollandt, en daerover se lullea ■• onslaen van syn Stadthoudcrschap, en een ander acnnemen. Demea* Jonkeren alhicr oordeclen ooek syn Hooch. hecl qualijck gedasa ti hebben1; is dcrhalve hooch nodich, dat de redenen overkomenviaA werck, want syn Hooch. and ers iu cleynachtinge vande ProrinofcV wil comen, dewyl alrede hier wort gesprooeken met snlken Jiinj|tM*t van syn Hooch. dat het te verwonderen is. Het arreat door qi Hooch. gedacn op die ses Heeren, doet het volck wat beter gevosklU edoch ongefundeert, wctende niet waerom. Dit syn de gemeeae api nien en gevoelens van luyden." Nous sommes convaincus que M. van der Capellen n'eut 1
* Le quartier de Zutphen vota néanmoini pour remercier le Priuce d'avoir awri h s publique (le 26 Août).
er lie- 1
îrçht
taet
; de e de
Ad?, c;
art au mesures rigoureuses dont le Prince usa à l'égard de la Holinde, mesures qu'il n'apprit pas sans frayeur. # Ich verschrickte als ick bd faide, aJsoo ik nojt sin hadde, dat men tôt extremiteyten bohoorde le komen" (II. 275). Il déclare en outre n'avoir rien su de l'entreprise natte Amsterdam : * dat ich geen kennisse hadde, dat elders t'eeniger tjdt geresolveert soude syn Amsterdam te dwiugen, ende alsulx soodujgh rapport niet anders konde bouden, als voor een openbare leusm; hiclt ooek voor scelmen ende oncerlicke luden , die my zulx (p. 291). L.]
e fi ît sera —% '
r.Te
•e E~s*~ cnit*f3Ct d*er i a, dax ;
*fcf de | . - Ai
Tao£nî
