CHAPITRE VI L'HiiDhiiiisiih
1° J"ai voulu me faire une idée du nombre des éditions de certains ouvrages anciens à l'époque de Rabelais. Mais, dans l'état actuel de nos connaissances sur les productions de l'imprimerie, des débuts jusqu'au milieu du xvi= siècle, il est impossible d'établir des bilans rigoureusement exacts. J'ai pris pour base de mes dénombrements les répertoires classiques :
J. C. Brunet. MiUniel ihi Uhiaiic et <le l\inuilcur ilc livres, 5^ édition. Paris, 1862, 6 vol. in-40.
Fabricius (Jo. Alb.). Bibliolheai Giaxa, 4= éd. Hambourg, 1770-1803, 12 vol. in-4"'.
HoFF.M.W'N'. Bihlicgmphisches Lexicon der gesammien Lillei\ilur âer Griechcn. Leipsig, 1S58, 3 vol. in-8°.
P.WZF.R. Annules Typographid I. Ab aiiis inventd' origine tul nnnuni MD. II. Ab aiino MDl ad annmn MDXXXI'I. Nurimberg, 1795-1803, 11 vol. in-4°.
ScHWEiGF.R. Handbiiih der classischen Bibliographie. Lalein. Schrijhl. Leipzig, 1832, 2 vol. iQ-8°.
Réperloire des oiiirages pédagogiques du .V/'/e iiVr/i". Paris, Imprimerie Nationale, 1886, gr. 80.
M. d'.\rtois a eu l'obligeance d'attirer mon attention sur l'exemplaire de la Bibliothèque Mazarine, enrichi par lui, de prés de 400 additions manuscrites.
J'ai utilisé divers ouvrages spéciaux, comme la Bibliographie des omrages de Simon de Colines, de Philippe Rcuouard, Paris, 1894, et la Bibliographie des impressions et des œuvres de Josse Badins Ascensius, du même auteur, Paris, 1909, 5 vol. gr. in-80, les Annales de l'imprimerie des Aide, par A. Renouard, Paris, 1894, in-80, les catalogues de nos grandes bibliothèques et particulièrement celui de la Bibliothèque Universitaire de Paris. Réserve .\7'/e siirle, 1)01-1)40 (Bibl. Univ.,Rés. XVI). M. Ch. Beaulieux, qui publie actuellement ce catalogue dans la Revue des Bibliothèques, 1909 (Paris, H. Champion), a eu l'obligeance de me communiquer ses fiches et de m'aider dans mes recherches. Je l'en remercie ici bien cordialement.
2° Quant à déterminer dans quelle édition Rabelais lisait les auteurs anciens qu'il a mis à contribution, la tâche est malaisée. Nous n'avons que très peu d'indications sur sa « Bibliothèque ». M. Seymour de Ricci a eu l'obligeance de me communiquer les notes qu'il a recueillies pour une étude qu'il publiera prochainement sur les ex-libris de Rabelais. Il ne connaît que dix-neuf volumes avant réellement appartenu à Rabelais. — J'ai cité ici ceux qui ont pu fournir quelque contribution à son roman. Faute d'indices d'origine, le plus souvent nous ne pourrons jamais savoir dans quelle édition il lisait certains auteurs anciens et généralement cela n'importe guère. — Je transcris ici, parmi mes fiches, celles des ouvrages que j'ai plus spécialement étudiés dans
XXVIII l'RINCIPAUX OUVRAGES CITÉS OU CONSULTÉS
niL-s recherches sur les sources de Rnbelais. Beaucoup de ces livres sont munis d'excellents index qui facilitent singulièrement ce f;enre d'enquête.
II. C. AtiRii't'A. De tiirci liliiiliiit- et l'anitiile Scieiiliiiiiiiii et Artiuni... Anvers, 1531, in-8".
— De Occullii {éHosophiti. Paris. Christian Wechel, 1531, in-S". Alessandiîo Alessandri. Alexiiuthi ab Alexaiulro Gem'aliiim Dieiiim libii
sex... Paris, Jean-Pierre, 1532, in-f".
— AUxciiidri ah Alexainlio Geiiiiitiiiiii Dieiuin lil'i i iex... Paris, Charlotte Guillard, 1539, '0-f°-
Anthologie. Florilegium linvisonnii epigiumiiiiiliiiii iii septem libros. Solertt ntiper repiirgiitmn cura. Paris, Josse Bade, 1531, in-8°.
— Epigraiiiiiialiuii giu\oniiii lihii VU grare ciiiii niinotationibiis Jo. Biotla^i. Bàle, Froben, 1 549, iu-fo.
Athknkk. 'AHr.vaiou ôîiir/omsiiTÛv ^'.f!).'» -ïvTr/a;ô£-/(a. Athenœi Dipiiosophiilarum. Lib. XV. Bàle, Valderus, 1535, in-fo (Bibl. Un., R. XVI, 428).
Aitli Gellii Koctinni Atlicanim lib. XIX. Ciiiii Asce)isiaitis Sclioliis colleclis fereex aiiiiotatis Aigidii Maserii Parisiensis et Pétri Moselletii Protogetisis. Paris, Josse Bade, 1534, in-t'° (Bibl. Univ., R. XVI, 341).
AusoNE. Amoiiiiis per Hiercviviiiiiiii Aiviitiitin Vermiensein emeiulatus. Venetiis per Joannem Tacuinum de Tridino, 1507, in-40 (Bibl. Univ., R. XVI, 718).
— Gnphiis Aiisoiiii ciiiii eiiOiliilioiie Fruncisci Sylvii Ambiaiuitis. Paris, Josse Bade, I ) 16, in- 16.
DiOGÈNE Lakrce. De phUosopIjoriini vila, .v. </., iii-4° (Bibl.Nat., Rés. P. R.,
Elien. ExAeliani historia per Petriim Gylliiiiii hitinifactiitemqiie ex Porphyrio, Helicidoro, Oppiaiio, tiiin eodem Gyllio Iiiculeiitis accessioiiihus aiicii lihri XVI. De vi et natitni aiiiiiialiiiiii. Ejusdem Gyllii de Gallicis et hUiiiis nominibiis piscimii. Lyon, Seb. Gryphe, 1553, in-80.
Esope. Vita et ftéella: Aîsepi (grœce) cittii iiitcrpretatione hiliiia. \'enise, Aide, 1505, in-f".
Eusebius. De Evaiigelica prxpnrutione n Géorgie Trape-iiiitio e grxco iii Latinimi tradtietui. — Parisiis, apud .^ntouium .Augerellum et Simonem Colin.X'uni, 1554, in-4". (Bibl. Un., R. XVI, 895).
FuLGOSE. De dictis factiique nieinorabiVibus {iUis exceptis qiix Valerius Max. edidit) colledaiieii : a Camillo Giliiio liitimi facto. Milan, Jac. Ferrarius, 1509, in-fo.
JuvÉNAL. y», jiiveiialis... Opus. Interprète Joaniie Britaiiiiico... Uiia ciiiii Jodoci Badii Asceiisii faiiiiliaribits e.xplaiiatioiiibiis. Venetiis, Ex x^dibus Joannis Tacuini de Tridino, 1522, in-f".
Lactance. Diviiia Luctaiitii Finin\iiii opéra imper per Jacobiini Parrliasiiim castigata... Venise, 1509, in-fo.
LÉONicus. Nicolai Leonici Tlmiuri de Varia Historia lihri très, iiuper in luceiii edili. Lyon, Seb. Gryphe, 1532, in-8o(Bibl. Univ., R. XVI, 1122).