Peut-être Canisy, Manche, arr. Saint-], ù
2. Pascvviten, comte de Vannes et frère d'Alain, mort en 877 (La Borderie, Mém. cité, Bibl. de l'Ecole des Chartes, XXV, p. 399).
3. Les manuscrits A et D portent ici la leçon Droguen, qui est une mauvaise lecture. La femme du duc Alain le Grand est appelée Or gain dans une charte de l'église d'Angers (dom Lobineau, Histoire de Bretagne, II, 65) ; et Ohurguen, dans une autre charte publiée plus loin. Son nom, diversement orthographié, correspond à celui d' Oreguen, Oregiui, que l'on rencontre en plusieurs actes du Cartulaire de Redon.
4. Judicaèl, comte de Rennes, tué par les Normands en 888, était par sa mère petit-fils d'Erispoé (voir plus haut, p. 67, note 2, et Réginon, ad an. 874, Pertz, Mon. Germ. SS., I, 587). Son fils Bérenger devint comte de Rennes après lui, et son petit-fils Gonan duc de Bretagne en 990.
5. Tout le passage, imprimé entre crochets et rédigé sous forme d'invocation à saint Pierre, semble être une interpolation, faite vers le xie siècle à la charte authentique du duc Alain le Grand.
[c. xxii, an. 889] NAMNETENSE 71
Petrus, et super ha ne petram aedificabo eeelesiam meam, et tibi dabo claves regni coelorum, et quodeunique ligaveris super terrain erit ligatiun et in coelis, et quodeunique solveris super terrain erit solutuni et in coelis. Ut ipse venerabilis princeps, junctis secum sanctoruni omnium c/wris, suis preeibus apud piissimum Dominum absolutionem obtinere decertando satagat, ut nobis, pius et propitius, adhue in hac val le lacrimarum degentibus, oninia bona profutura concédât, et tribuat in fide credibi/itatem, in labore virtutem, in actibus prosperitatem, in paee laetitiam, sensus nostros dirigat, in prosperis adsistat, in adversis manum porrigat, in tentatione adjuvet, in infirmitate relevet, in anxietate laetificet, detque nobis angelum suum custodem Micliaelem y qui nos custodiat in omnibus viis nostris, aetus probet, opéra nostra confirmet, et vota perficiat ; ipse quoque Rex regum, Dominus, ah alta sede eoe forum praeterita nobis peccata indulgeat, praesetilia emendet, futur a moderetur, sicque manus ejus auxilialrix et braehium sanetuni ejus ab omni incursu malo nos protegat jugiter et defeudat, sitque ejus misericordia super nos et pietas illius praeveniat et sequetur, ut, sine ulla offensione, majestatis suae praeeepta servando, ipso opitulante, ad gaudia aeterna felieiter pervenire valeamus, ut videre possinius Deum deorum in Syon.] — Praesens vero testamentum, pro rêver endis eultibus rite solemniterque celebrandiSy manu humilitatis nostrae propria subterfirinavimus, et annulo nostro insigniri jussiinus, atque nobilium virorum manibus astipuîanduin commisimus1, ut pleniorem per suceedentia tempora obtinere valcat vigorem, in nomine summi et omnipotentis Dei. Si quis vero, daemoniaco arreptus spiritu, ab kodierna die et deinceps hoe recuperatum testamentum infringere vel modo quolibet contraire tentav erit, indissolubili nodo anathematizatus, sententiam perpetuae damnationis incurrat, pariterque eu m Dathan et Abiron ac Juda proditore
1. Les souscriptions annoncées ici n'ont point été transcrites par le chroniqueur de Nantes.
72 CHRONICON [c. xxm, an. 889-897]
ignem aelernum, qui paratus est diabolo et angelis ej us, sine fine possideat, nullamque recnperationis gratiam neque in hoc saeculo neque infuturo consequiposse confidat, nisi, quantocius resipiscens atque omnipotenti Deo satisfaciendo et ad veniam provocando, quod unquam appetere tentavit velociter emendare festinet. Precamur etiam, per sanctam çivificae Trinitatis majestatem, sive per Deum ac tremendum judicium aut diem judicii, quem omnes venturum exspectamus, successorum nostrorum piam rêver entiain, ut hoc nostri mémorialis testamentum ita perpetuis temporibus sahum et integrum servare studeant, quemadmodum suafacta a suis aeque successoribus optant perpetuis saeculis servari indemnata1.
Dempuix vesqui Landramnus VIII ans en dignité épiscopalle, puix mourut (F, f°
Rediens autem Lanclramnus cum hac carta restitutionis ad urbem Namneticam, multa restauranda et dissipata a Normannis in totis ecclesiis foris et intus invenit,
quae ipse, ut potuit, emendare condolenter curavit. Ipse equidem, postea in ecclesia Namnetensia cumb maerore et tristitia VIII annis vivens, finivit vitam temporalem, sepultusque est in basilica sanctorum Donatiani et Rogatiani2 in tumulo marmoreo, nonis februarii3.
XXIII. AD. — a) postea in ecclesia Namnetensi désuni D. — b) tum D.
1. Les formules d'anathème qui terminent cette charte du duc Alain, à partir des mots si quis vero daemoniaco arreptus spiritu, me paraissent être rédigées suivant le style qui était de mode au xie siècle, plutôt que selon celui qui était en usage à l'époque carolingienne. Il est possible qu'elles aient été ajoutées à l'acte après coup, peut-être par le chroniqueur de Nantes lui-même.
2. Saint Donatien et son frère saint Rogatien furent martyrisés à Nantes au nie siècle. L'église, où étaient conservées leurs reliques, se trouvait alors en dehors de la cité. Cf. chapitre xxv, page 75.
3. Le renseignement, que nous fournit ici le chroniqueur de Nantes, a dû
[c, xxiv, an. 897-900 circa] NAMNETENSE
Post eu jus obitum ordinatus estFulcherius episcopus1, vir probus et sapiens, qui multum studuit parietes ecclesiae prihcipalis a apostolorum Pétri et Paulib dirutos reficere et eos longius extendere et amplificare et summopore cooperir e. Hic, valde pauper pro Normannorum vastitate, vix in toto episcopatu suo reperit unde sibi et clericis suis alimenta potuisset administrare : viilae etenim et vicicvicini Ligeri totius suae parrochiae devastati erant, ac etiam sine nllo habitatore deserti. Sed ille, validus et minime piger, fra-
Et lui succéda Fulcherius, qui au duc Allain demanda sa miséricorde que il lui feist aide selon sa puissance, affin qu'il amendast son église et qu'il peust ses clercs nourrir et substenter. Lequel Allain, rempli de grand pitié, concéda à lui et à ses clercs une petite abbaye appartenant à l'église de Saint-André, qui est construite hors le mur de la cité de Nantes, entre Saint-Donatien et les murs d'icelle cité sus le fleuve de Herde, en perpétuelle aumolne et pour l'éternelle rémunération de son âme (F, f° 127 r°).
XXIV. AD. — a) principaliter A. — b) aposlolorum Pétri et Pauli désuni D. — c) deest 1).
être emprunté à 1 épitaphe même gravée sur la tombe de Landran. Il en résulte que cet évêque mourut le 5 février 897.
1. Foucher, élu évêque de Nantes en 897, a souscrit une charte du 13 septembre 900 (Mabille, Inv. norm. dans la Loire, Bibl. de l'Éc. des Ch., XXX, p. 445). Il était déjà mort en l'année 912.
2. La cathédrale de Nantes, qui, en 857, à la suite des dévastations des Normands, était tout en ruines (voir plus haut, p. 46), n'avait pu depuis lors être reconstruite en entier ; car de 857 à 890, les pirates danois ne quittèrent pas pour ainsi dire l'embouchure de la Loire, et les évêques de Nantes ne pouvaient entreprendre de réédifier un monument, qui avait souvent déjà excité la convoitise de leurs dangereux voisins. Ces travaux de restauration, faits à la cathédrale par Foucher, prouvent bien que, sous le gouvernement du duc Alain, les Normands s'étaient définitivement éloignés de Bretagne.
7i CHRONICON [c. xxv, an. 900 circa]
tribus suis, vicinis episcopis, ac etiam comitibus et procerihus vicinarum regionum de hac vastitate magnam querelam faciens, precatus est misericorditer precibns obnixisd, ut suae iuopiae ete suae ecclesiae subvenirent. Qui vero, his querimoniis auditis, oranes1, suae miseriae condolentes, de proprietate sua plurima administraveriint, unde suam ecclesiam restauraret. Quo tempore, Àlani, clucis Britonum, quaesivit miser icordiam, ut de possibilitate sua sibi auxilium faceret, ut inde ecclesiam suam emendaret et clericos suos alere possetg. Qui vero, magna pietate repletush, abbatiolam Sancti Andreae 1, prope muros Namnetis sitam, sibi et clericis suis concessit et cartam iude scribere jussit, quae in série bujus narrationis scribitur. •
Multiplicité/' multiplex Dei misecordia per plurimum a çoluit honor are gênas humanum, dum cuique mortaliumh largiri dignatus est ut ex terrenis rébus possit coelestia régna mercari^ et ex temporalibus et transitoriis sempiterna praemia, dicente Domino : Date eleemosinam, et omnia munda fient vobis. Quapropter nos, in nomine omnipotentis Dei, A/anus rex^y summus Britonum dux, in loco ac castello nomine Seio3 cum militant niultitudine consistentes, percognitumc et
XXIV. — cl) misericorditer precibus obnixis desunt D. — e) suae inopiae et desunt D. — f) vero his querimoniis auditis omnes desunt D. — g) ut inde etc. usque ad alere posset desunt D. — h) vero magna pietate rcpletus desunt D.
XXV. AD. — a) per plurimum desunt D. — b) mortali A. — c) quod cognitum D.
1. L'abbaye de Saint-André était en dehors des murs de la ville, construite près de L'Erdre et non loin de l'église Saint-Donatien (voir la charte suivante).
2. Alain prend le titre de roi dans une charte de la même époque, souscrite par Foucher, pour l'église d'Angers (dom Lobineau, Histoire de Bretagne, II, 65).
o. Plessé, Loire -Inférieure, arr. Saint-Nazaire, canton de Saint-Nicolas. —
manifestiun fore cupimus cunctis Chris ti et aecclesiae ipsius fidelibus omnibusque Britonum episcopis et ducibus, quoniam accessit ad nostrae pietatis ac pateriiitatis familiaritatem humilis et venerandus sanctae sedis beati Pétri, apostolorum principis, Namneticorum Fulcherias episcopus, deplorans graviter et prodens rerum aecclesiae suae dispendia , et pêne totius suae patriae ac episcopiae suae adnullationem a, propter scilicet frequentissimam Normannorum dévastationem, nec se habere ex omni sua parochia unde vel reslaurationem suae posset conferre aecclesiae, vel ibi Deo pro catho/ica aecclesia aut sibi famulantem posset alere clerum, timulque flebiliter ex postulans nostrae pietatis ac pateriiitatis misericordiam quatinus nos, pro aeternae nostrae remunerationis mer cède y pariterque conjugis nostrae Ohurguen0 ac etiam communis prolis1 seu et pro eleemosina nostrorum omnium episcoporum ac insuper matliibernorum, abbatiolam quamdam pertinentem ad aecclesiam beati Andreae, cpiae est constructa extra mur uni Namnetis, inter Sanctum Donatianum et murum ipsius civitatis, super fluvium Herdim2, nostrae propriae ditioni delegatam, ad stipendia suicleri sibique famulantium, more regio, aecclesiae suae perpetualiter kabendam conferremus . Cujus lacrimosam deplorationem intimo dolore compatientes petitionemque ipsius audientes, atque, quia his eu m satis indigere cognoscebarnus y benignissime recipientes, reminiscentes insuper bonitatem et misericordiam Dei omnipotentis , dicentis: Quicumque clederit vel calicem aquae frigidae in nomine meo non perdet mercedem suam ; et etiam aliud evangelii exeinplum : Quod uni ex minimis