Voy. ci-dessus, p
3. Reg. Vat. Innocenta V7, n" 240, fol. 5*». « Ven. fratri Talayrando episcopo Albanen. et dil. fil. Niculao lit. S. Vitalis presb. card. ap. sedis nuntiis salutem, etc. Quanta comoda ex concordia inter cariss. in Christo filium nostrum Karolum regem Navarre illustrem et dil. fil. nob. virum Karolum ducem Normandie prinDOfçenitum cariss. in Christo fllii nostri Johannis refais Francorum illustris debeat verisimiliter non tantum regno Francie sed etiam diversis aliis re^^nis et populis christifidelium, si votis nostris Deus annuerit, provenîre, potest ex malis multiplicibus que ex eorum succreverunt et continue succrescunt disscnsionibus previderi. [Suas ad praef. regem et ducem epistolas intercludens, eos hortatur ut ad conclusionem pacis intendant; ad quam si quid aliud conferrc viderint sibi celeriter rescribi mandat.] Dai. A\'inione Tiii kal. Januarii an. VI. »
4. Raynald, Ann.^ 1358, n** 3, avait tort de dire que la lettre â Charles le Mauvais est écrite « eadem pêne verboruni forma » comme celle adressée au réfrent. l\ les a aussi mal placées, n" 2, au commencement de Tan 1358, comptant les années du couronnement d'Innocent VI dès le 23 décembre, au lieu de compter dès le 30 décembre. Voy. ci-dessus, p. ISS, à la fin de la note 4.
5. Retf. Vat. Innoc. \7, n* 240, fol. 7 »» : « Carissimo in Christo fil. Karolo rejfi Navarre illustri, salutcm, etc. Ktsi paterne pictatis... Sane, fili carissime, quam grra via et innumcra mala propter exortas primo inter cariss. in Christo fil. nostrum Johannem rc^j^em Francorum illustrem et excellentiam tuam, et deinde inter te ac dil. filium nobilcm virum Carolum ducem Normannie prcfati reg^is primogenitum, hoste
r^ent, il rappelle également les malheurs que cette lutte a entraînés, le presse de faire tout ce qui dépend de lui pour se réconcilier avec le roi de Navarre, car cette réconciliation sera certainement favorable à l'élargissement de son père et à la conclusion de la paix avec l'Angleterre, que cette guerre entre frères a certainement retardés. Il le prie d*entendre ses conseils et ceux des cardinaux ^
humani generis discordias seminante, provenerint hactenus et provenire,quod dolenier gerimus, non dcsistunt, quantumque nos ex eisdem fuerimus et simus usque ad cordis viscera lamentabiliter anxiati, explicare de facili iitteris non possenius. Et quoniam toi inalis celeritcrest imponendus finis, non quid sensu, rectum judicium turbante, tu velis, aut quid tibi forte inprovidis aliquorum consiliis suggeratur, sed quid velle te deceat, quid dictet ratio, quid Dei beneplacito congruat, quid honestas exposcat, et quid régie celsitudinis convenit expedit cogitare. An non tibi, cum tecuni sepe tui cordis sécréta rimaris, venit in mentem qualia bella prosequeris, que non hostilia, non civilia, immo intestina seu fraterna sunt potius nuncupanda ? Nunquid attendis quod non tantum ex eodem paterno stipite cum tuis traxeris tui natalis originem cum quibus tam hostiliter bellum geris, sed utrinque vos paterna scilicet ac materna linea regalis genitura connexuit? Nunquid attendis quanta inter illustres progenitores ipsorum et tuos fuerit hactenus pacis unio et concordia caritatis ? Profecto si ista in statera débite considerationis appendas, nichil indeccntius judicabis quam tam sublimes personas non solum consanguinitate sed etiam ailinitate conjunctas animorum contrarietate disjungi, cum ex hujusmodi disscnsionc tôt cèdes hominum, locorum incendia, patrie dcpopulationes, tôt virginum stupra et alia innumera mala bellis sociata domesticis oriantur, ut vestra discordia grave et damnum publicum non sine formidabili animaruni periculo censeatur. Ne igitur ulterius tôt malis via pateat aut pacis multiplicibus commodis janua precludatur, induat quesumus regia mansuetudo clementiam, et dcponat natura misericors animum indementem, sopiaturira, moUescant odia et extirpentur radicitus simultates. Inclina aurcm tuam, carissime fili, ad monita patris tui, ut quos sanguinis stringit vinculum, uniat verus amor. [Mittit ad eos duos cardinales.] Quocirca serenitatem tuam iteratis precibus rogamus et hortamur attente, paterno tibi consilio suadentes, quatenus prudenter attendons quam sit dispendiosa tua et ducis predicti disscnsio, que, quamvis satis sit de preteritis lacrimandum. causam tanien dare malis amplioribus nisi adhibito concordie remedio non cessabit... Ceterum scire te volumus quod nos prefato duci super hiis scribimus, sibi preces, exhortationes et consilium sîmilia dirigentes. Datum Avinione vni kal. Januarii anno VI. »
1. Reg. VaI. Innoc. V/, n» 240, fol. 6 : « Dil. fil. nob. viro Karolo duci Normannie caris, in Christo filii nostri Johannis régis Francorum illustris primogenito, salutem, etc. Licet ex injuncto... Sane, dil. fili, super sopienda dissensione quam inter te et cariss. in Christo fil. nostrum Carolum regem Navarre illustrcm jandudum turbator pacis et hostis humani generis suscitavit, et unitatc inter vos rcformanda, nostras meminimus litteras destinasse, ex quibus licet nonduni ad efTcctum vota nostra pervenerint, nos tamen commoda pacis et dissensionuni discrimina cogitantes ad tuam et regni prefati quietem et pacem nostra iterare exhortationes et consilia non cessamus, et eo precipue quo regnum ipsuni vehementioribus continuo turbari fluctibus et majoribus remediis novimus indigere. [Le pape énumùre les maux par suite de la guerre et continue :] Si quidem, si tecum ista nobilitas tua considcret et inter conscientie tue secretum iterata sepius meditatione revolvat, que nos indesinenter nobiscum paterne compassionis alTectu et assidua cordis amaritudine recenscmus,
Mais ces derniers s'en retournèrent à Avignon sans avoir obtenu le résultat désiré. En route, ils furent attaqués par des gens d'armes ou brigands qui tuèrent douze personnes de leur suite ^.
Déjà quelques mois avant, Tempereur Charles IV priait par lettre la reine Jeanne de prendre la peine auprès de son neveu le roi de Navarre « de avoir bonne pais de notre très cher cousin le régent. » Le 12 octobre, la reine écrit à ce sujet au prieur de Saint-Martindes-Champs^. Le triste état de la France et l'embarras où se trouvait le jeune régent avaient assurément inspiré cette démarche de l'empereur. Dès le 12 septembre, il écrivait aux citoyens et aux magistrats de Strasbourg et de Metz pour leur exposer le grand péril dont était menacé le régent et les inviter à le secourir selon leur pouvoir^.
Mais, à tous ces efforts réunis, Charles le Mauvais répondait par une guerre acharnée contre le régent et la France comme nous l'avons vu au chapitre III. Cependant, la marche des événements amena peu à peu une réconciliation que le pape, l'empereur et les cardinaux avaient été impuissants à procurer.
La trêve de Bordeaux qui devait expirer le 21 avril 1359 touchait à sa fin ^. Le roi Jean, prisonnier en Angleterre, et son fils, régent du
nostris ut speramus acquiesces monitis et subrepentibus jam dudum discordiis, quantum in te fuerit, fineni poncs, animum tuum ad pacis dulcedinem inclinando. Nam etsi te gravis negotiorum multitudo circumstrepat varieque solUcitudines ultrt quam tenella adhuc ctas tua requirat pcctus tuum ad expcdienda que imminent mullipliciter interpellent, nichiloniinus tamen illud tuis semper infixum esse débet alTcctibus, ut prcfati genitoris tui liberationem procures quanto potes ardentius festinarc, que una cum desiderata nobis et toti Romane ccclcsic pace inter ipsum et carissimum in (^liristo iîlium nostrum Eduardum regem Anglie iUustrem fienda ex hujusniodi discordiis quasi obstaculis oppositis récépissé verisimiliter creditur tarditateni. Igitur, fili, ut liberationem prefati geniioris tui et statum paciflcum suum ac tuum et prefati regni videre dignius merearis, nudi et vide; inclina aurem iuam in monita pat ris lui, nec te adeo conceptus ex quacunque causa juvenilis fervor incendat ut non sentias, plura inleslinis discordiis quam exteris bcllis régna et imperia et sepe numéro potenlissimas ac famosissimas tolo orbe respublicas comiisse... [Signiiicat, se ad ipsos ut illue domesticae dissensiones tollercntur, duos cardinales destinasse, et se de pace concludenda etiam ad regem Navarrae scripsisse.] Dat. Arinione viij kal. Januarii anno VI. » Dans Raynald, on trouve la fin de la lettre depuis : « Nam etsi te gravis. »>