HEINSIUS A PORTLAND

»& mars 1698, La Haye.

Zijne Majesteit mij bij deszelfs hoogstgeachte missive van den 18 n dezer die van Uive Excellentie van den 15 n daarbevorens, rakende de propositïe bij de Heeren Pompone en de Torsy aan denzelven gedaan, toegezonden hebbende, met order dat ik TJice Excellentie daarop zoude laten toekomen mijne gedachten, en, vermits die zaak secretesse vereischte, die door een expresse toetezenden, heb ik van mijn pligt geacht Uwe Excellentie bij dezen te gemoet te voeren dat ik, deszelfs missive aandachtelijk hebbende geexamineerd, de zaken daarin vervat bevinde van de uitterste importantie, en welkers maniantie requireert een zeer voorzigte conduite, want vooreerst staat wel te examineren of deze zaak aan het Eransche Hof ernst is of niet, dewijl gebeuren zoude kunnen

DEUX LETTRES DE HEINSIUS

dat zulhs geschiedde : eerstelijk, de Koning van Spanje dangereus ziek zijnde, om ons met zoodanige propositien op te houden en te diverteren van de middelen die wij in zoodanig geval zoîiden moeten gebruiken, en de concerten die wij met de geallieerden te maken hebben, daar Frankrijk ondertusschen voortgaat om zich alomme tegen dat voorval te prepareren en in gereedheit te zijn.

Ten tweede, zoude kunnen gebeuren dat dergelijke offres aan den Keizer, den Churfurst van Beyeren en aan de Graven ( l ) van Spanje werden gedaan, ieder naar zijne convenientie.

Ten derde, dewijl het secreet niet van ons alleen dependeert, zou men aan aile kanten jalousie kunnen verwekken, en de geallieerden niet alleen onbekwaam maken door dissentien in zoo schielijk geval te doen hetgene behoort, maar zou de een den anderen met het accepteeren van de Fransche conditien doen voorbijloopen.

Om welke redenen het vast staat dat het wel zou kunnen gebeuren dat het wel ernst zou icezen met juist privative en alleen met ons te handelen, maar met diegenen daar het meeste voordeel te doen was, en, niets te doen vindende, naar hun zin te brouilleren, als hiervoren is gezegd; alhoewel ook waar is dat met ons te handelen de zeekerste weg zou wezen, als de magtigsten te water en te lande zijnde, en die het geconvenieerde zouden kunnen mainteneren. Deze intentie zal zich moeten openbaren en uit de zaak zelf die zij zullen voorstellen en uit den vorm. En daarom zal het nodig wezen, zooals Zijne Majesteit aan Uwe Excellentie heeft geschreven,

(') Il faut lire probablement : Granden.

DEUX LETTRES DE HEINSIUS

dat men deze negotiatie aan de hand honde en trachte haar te doen uitkomen tôt meerdere particulariteiten. Want zoo zij niet komen tôt partkulariteiten , of dat zij nu trachten te traineeren, is het zeker dat het werk niet helder is, want die van hunne zijde moeten komen, om bij ons te kunnen worden geexamineerd en onze belangen daarop te zeggen. Wij kunnen rauwelijks geene voorslagen doen, deivijl wij ons aanstonds zouden exponeeren aan de odieusheid van de geallieerden die daarin zouden steken, en kunnen ook naauwelijks, een project gehouden hebbende, een contre-Project formeren, tenzij wij ten naasten bij gepersuadeerd zijn van de apparentie van het succès van die negotiatie. Wat de zaak zelfs aanlangt, de voorslagen zouden kunnen gaan om iets te doen met concert van aile de geinteresseerden; in zoodanig geval zouden wij het werk moeten applaneren enhetzelve daarna bij persuasie doen agrëeeren. Of het zoude met seclusie of uitsluiting van eenige geinteresseerden moeten zijn, als -wat meer difficulteit en bedenkelijkheid daarin zoude resideren,

Voor zooveel ik uit Uwer Excellentie brief bespeure, zoo komt het mij voor :

Eerstelijk, dat het rijk van Spanje, Milaan, Napels, etc. zoude ivillen laten succederen op een jongeren zoon van den Dauphin, mitsgaders ook de West Indien.

Ten tweede, dat precautien zouden geven dat de rijken van Spanje en Frankrijk niet te gelijk op een persoon kwamen te devolveren.

Ten derde, dat de Churfurst van Beyeren zoude toewijzen de Spaansche Nederlanden en alzoo den Keizer secluderen. Nu zouden zij ivel, buiten ons weten, aan den Keizer eene presentatie kunnen doen om onder de pretendenten de successie

DEUX LETTRES DE HEINSIUS

te verdeelen, nemende voor hen Spanje en West Indien, en latende Italie en de Spaansche Nederlanden aan den Keizer, of aan den Keizer en Churfurst te zamen, om het werk te meer verdeelen nadat het zoude kunnen vallen, dewijl anders de Keizer te sterk naar hun zin zou zijn, en zien alzoo over en weder ivaar best aan te raken, of in allen gevalle divisie te maken.

Wat nu de eerste presentatie aanlangt, is évident dat daarmede ailes aan Frankrijk blijft, en dat daarin niet is dat securiteit kan geven.

Want of wel een tiveede of derde zoon van den Dauphin daar werd geplaatst, en, bij succès van tijd, daardoor de twee rijken van Frankrijk en Spanje weder zouden kunnen werden gehouden voor gesepareerd, zoo is nochtans notoir dat men daarvan aanstonds geen effect zoude hebben, maar Frankrijk daarvan tegenwoordig volkomen meester zoude zijn, en bijgevolg van de Straat en geheele Middellandsche zee, waardoor Engeland en deze Staat bij provisie in de commercie waren geruineerd en een voet gelegd van het meesterschap van de rest.

Waartegen geene precautien zijn uit te vinden, ofhet moest wezen dewijl studieuslijk schijnen gezwegen te hebben van de West Indien en Middelandsche zee, dat Engeland en den Staat daaromtrent satisfactie konden geven, of aanicijzen, en te gelijk den Keizer en Churfurst van Beyeren contenteren. Ingeval zij den tiveeden weg insloegen om den Keizer en Churfurst buiten onste willen contenteren, zou men in dezelve inconvenienten alsvoren kunnen vervallen, en daarenboven met den Keizer gesepareerd zijn, hetgeen de Keizer, zonder zijn openbare ruine, naauwlijks ook doen kan.

DEUX LETTRES DE HEINSIUS

Hetgeen bij die Heeren is geallegeerd wegens de groote magt die de Keizer in cas van die successie zoude hebben, is niet te paralelleren met de gecornbineerde magt die Frankrijk hebben zou, voornamenlijk ter zee, en is vervolgens geen argument om te persuader en. De or de die men, na mijn oordeel, in deze zaak zou behooren te houden, bestaat daarin :

Eerstlijk, dat men aan onze zijde mede protestere en betuige dat men een volkomen sincère genegenheid heeft om den vrede te mainteneren en onderhouden.

Ten tweede, dat men ook vaststelle dat de dood van den Kotiing van Spanje dieu vrede weder zou kunnen breken, tenware daaromtrent eenige remedien konden worden uitgevonden.

Ten derde, dat men bereid is te hooren hetgene daartoe zou kunnen worden voorgeslagen , voornamenlijk zoo iets zou kunnen icorden uitgedacht dat tôt satisfactie van aile de geinteresseerden zoude kunnen dienen, of umartoe men dezelven zou kunnen disponeren en persuaderen.

Voorts oordeel ik dat men hen zooveel doenlijk tôt particulariteiten, als hiervoren gezegd is, moet trachten te doen komen, en, om daaHoe te geraken,hunne voorstellen eenigzints debatteren en zwarigheden alléger en, om die te laten oplossen op duistere voorstellingen, eclaircissementen te verzoeken enz... zich bij provisie zeer ivachtende om iets voor te brengen tôt nadeel van de geallieerden, dat overgebragt zoude kunnen werden om jalousie te verivekken. Ingevalle deze zaak de Franschen ernst is, en zij voornamenlijk genegen zouden wezen Engeland en den Staat securiteit te geven omirent de Spaansche Nederlanden of barrière, mitsgaders ook omtrent de commercie van de Middellandsclte zee en West Indien, zou

tir

DEUX LETTRES DE HEINSIUS

ligt nog wel iets goeds daaruit te wachten zijn, maar dewijl daartoe tijd zal werden gerequireerd, en de Koning van Spanje schielijk zou kunnen Jcomen te sterven, dis wanneer die heele negotiatie plots zou komen te vervallen, zoo zou het te bedenken wezen, ingeval de conservatie van de rust en vrede te wederzijden ernst is, of niet iets zoude kunnen worden uitgevonden om het geval schielijk exterende, ailes te laten in zijn geheel aan de directie van de regering, die dat gedurende het interregnum zoude mogen competeeren in aile rijken en plaatsen, om de voorzegde negotiatie dien onverminderd te kunnen voortzetten.

Wijders zal men zich moeten reguleren naar de occurrentien en de dagelijksche toevallen, die niet kunnen werden geprevideerd.

Dit zijn zoo mijne particidiere geringe gedachten, die ik aan het wijze oordeel van Zijne Majesteit, die ik hiervan eene copie zende, en dat van Uwe Excellentie submitteer, en blijf enz.... »

à faire entre le Roi et le roi cl' Angleterre.

(ÎS août 1 698) (■;

" Soit notoire à tous, etc.. que, le sérénissime et très puissant prince Louis XIV, par la grâce de Dieu roi très chrétien de France et de Navarre, et le sérénissime et très puissant prince Guillaume II1<=, aussi par la grâce de Dieu roi de la Grande-Bretagne, n'ayant rien de plus à cœur que de fortifier par de nouvelles liaisons la bonne intelligence rétablie entre Leurs Majestés par le dernier traité conclud à Ryswick, et de prévenir par des mesures prises à temps les événements qui pourraient exciter de nouvelles guerres dans l'Europe, Leursdites Majestés ont donné pour cet effet leurs pleins pouvoirs pour convenir d'un nouveau traité, savoir : Sa Majesté très chrétienne au sieur comte de Tallard, lieutenant-général de ses armées et de sa province de

(') Angleterre, t. 176, fol. 130-134.

:<r1fc

Dauphiné, et son ambassadeur extraordinaire auprès dudit roi d'Angleterre, et Sa Majesté britannique aux sieurs etc.. Lesquels, en vertu desdits pouvoirs, sont convenus des articles suivants :

Article 1er.

La paix rétablie par le traité de Ryswick entre le sérénissime et très puissant prince Louis XIV,, roi très chrétien de France et de Navarre, et le sérénissime et très puissant prince Guillaume 111", roi de la Grande-Bretagne, leurs héritiers et successeurs, leurs royaumes, États et sujets, sera ferme et constante, et Leurs Majestés feront réciproquement tout ce qui pourra contribuer à l'avantage et à l'utilité de l'un et de l'autre.

Article 2 e .

Gomme le principal objet que Leursdites Majestés se proposent est celui de maintenir la tranquillité générale de l'Europe, elles n'ont pu voir sans douleur que l'état de la santé du roi d'Espagne soit depuis quelque temps devenu si mauvais qu'ily a tout lieu de craindre que Sa Majesté catholique ne puisse pas vivre encore longtemps, et, quoiqu'il n'y ait rien de plus triste pour Leurs Majestés que la seule pensée de cet événement par l'amitié sincère et véritable qu'elles ont pour ledit roi, elles ont cependant estimé qu'il était d'autant plus nécessaire de le prévoir que, Sa Majesté catholique n'ayant point d'enfants, l'ouverture de sa succession exciterait infailliblement une nouvelle guerre, si le roi très chrétien soutenait les droits légitimes de Mgr le Ùauphin, son fils unique, sur toute la monarchie

d'Espagne; que l'Empereur, d'un côté, et l'Électeur de Bavière, de l'autre, voulussent faire valoir les prétentions de l'archiduc d'Autriche et du prince électoral de Bavière.

Article 3 e .

Et, comme le roi très chrétien désire sur toutes choses la conservation du repos public, que Sa Majesté voit combien une aussi grande augmentation de sa puissance alarmerait l'Europe, elle veut bien faire céder ses propres intérêts à cette considération et prendre dans cette vue avec le roi de la Grande-Bretagne les mesures nécessaires pour obliger l'Empereur, [soit par un traité, ou par telle autre voye qui sera jugée convenable] à se contenter du partage qui sera fait de la monarchie d'Espagne.

Article 4 e .

Ainsi, le roi très chrétien, en ayant le consentement de Mgr le Dauphin, sera satisfait que mondit seigneur le Dauphin ait pour son partage, et pour lui tenir lieu de tous ses droits légitimes sur la succession d'Espagne etc..

Que l'archiduc Charles d'Autriche, second fils du sérénissime et très puissant prince Léopold, élu Empereur des Bomains, possède etc..

Que le prince, fils aîné de M. l'Électeur de Bavière, ait pour sa part etc..

Sa Majesté très chrétienne promettant, tant en son nom qu'en celui de Mgr le . Dauphin, [qui en donne son plein pouvoir particulier au sieur comte de Tallard], de ses héritiers et successeurs à la Couronne de France, de ne jamais contrevenir à ce partage pour quelque raison que ce soit, lorsqu'il aura été exécuté de bonne foi.

Article 5 e .

Et, pour y parvenir, Leurs Majestés très chrétienne et britannique sont demeurées d'accord qu'aussitôt après la signature et l'échange des ratifications du présent traité le roi de la Grande-Bretagne le communiquera à l'Empereur et à l'Électeur de Bavière; que Sa Majesté britannique leur fera connaître la nécessité d'y souscrire, pour éviter la guerre que l'ouverture à la succession d'Espagne ne manquera pas de produire ; que, si l'un ou l'autre refusent d'entrer dans ledit traité, Sadite Majesté britannique lui déclarera qu'il ne doit attendre d'elle aucun secours de troupes ni de vaisseaux pour soutenir ses prétentions; qu'elle fera au contraire agir ses troupes et ses vaisseaux en faveur du roi très chrétien et de celui des deux princes qui aura accepté ledit traité.

Article 6 e .

Que si le roi très chrétien trouve des obstacles à se mettre en possession paisible des États que Sa Majesté très chrétienne réserve en Italie pour le partage de Mgr le Dauphin, le roi de la Grande-Bretagne promet et s'engage etc.... (').

Article 7 e .

Le présent traité doit demeurer très secret à l'égard du roi d'Espagne, l'amitié et la considération de Leurs Majestés

( l ) Torcy a écrit en marge : « Il faudra savoir ce que le roi d'Angleterre voudrait faire en ce cas. Le Roi ne lui demanderait pas d'engagement pareil, si l'Espagne et les Indes faisaient le partage d'un des fils de Monseigneur, Sa Majesté étant persuadée que la disposition des peuples d. Espagne suffirait pour éviter toute guerre. Ce qui n'arrivera pas a 1 égard des Etats d'Italie. »

pour Sa Majesté catholique les obligeant également à lui cacher les mesures qu'elles jugent à propos de prendre pour le bien de l'Europe, si Dieu disposait de ce prince.

Article 8«.

Et, comme les États-Généraux des Provinces-Unies des Pays-Bas ont un égal intérêt de contribuer au maintien de la tranquillité publique, le roi de la Grande-Bretagne promet et s'engage de les faire entrer en même temps dans le présent traité, aux mêmes conditions et assistances, et d'être garants conjointement avec eux de la ponctuelle exécution de tous ses articles (').

(') Au bas de ce projet, on lit encore : « Voilà quels sont à peu près ceux qui peuvent composer le traité. M. le comte de Tallard verra si le projet qui lui sera donné y sera conforme. Celui-ci pourra servir à le dresser, et, s'il y a quelque chose que l'on doive ajouter ou diminuer, il recevra incessamment les ordres du Roi, aussitôt qu'il en aura rendu compte à Sa Majesté. »

*fi